قازاقستاندا سوۆەت بيلٸگٸ تۇسىنداعى ستاليندٸك رەپرەسسييا قۇرباندارىنا ارنالعان الجير مەموريالدىق مۋزەي كەشەنٸندە بۇل كٷندەرٸ ەسكە الۋ شارالارى ٶتٸپ جاتىر. بۇرىنعى تۇتقىنداردىڭ ۇرپاقتارى, تاريحتى بٸلۋگە قۇمارتقاندار مەن شەتەلدٸكتەر كەلەتٸن ورىنعا اينالعان كەشەن قىزمەتكەرٸ الجير جايلى شىندىقتى ۇرپاققا قالدىرۋدى مۇرات ەتكەن جەكە ازاماتتاردىڭ باستاماسى قالاي ٸسكە اسقانىن ايتىپ بەردٸ.
"الجير كٸمنٸڭ ەسٸندە?"
نۇر-سۇلتان قالاسىنان 40 شاقىرىم جەردەگٸ اقمول كەنتٸندە ورنالاسقان الجير مەموريالدىق مۋزەي كەشەنٸندە جىل سايىن مامىردىڭ سوڭىنا قاراي قاربالاس باستالادى. مۋزەي كەشەنٸ ٶتكەن عاسىردا سوۆەت وداعىنىڭ باس لاگەرلەر باسقارماسىنا (گۋلاگ) قاراستى ٷلكەن لاگەرلەردٸڭ بٸرٸ – كارلاگتىڭ قۇرامىنا ەنگەن "وتانىن ساتقانداردىڭ ەيەلدەرٸنە ارنالعان اقمولا لاگەرٸ" (الجير) تۇتقىندارىنىڭ تاعدىرىنان سىر شەرتەدٸ.
بۇل كٷندەرٸ مۇندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا كەلەتٸن ادام سانى كٶبەيٸپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جۇمىسى كٷرت ارتادى. مۋزەيدەگٸ ەكسكۋرسييانى سىرتتاي باقىلاپ تۇرعان ەيەل ٶزٸن رايسا رامازانقىزى جاقسىباەۆامىن دەپ تانىستىردى. كٶزٸنٸڭ اينالاسىن ەجٸم تورلاپ, شاشىنا اق كٸرە باستاعانىمەن قيمىلى شيراق ول "جاسىم – 63-تە, بٸراق ٶزٸمدٸ ەلدەقايدا جاس سەزٸنەمٸن" دەيدٸ.
- مامىردىڭ 31-ٸ – كەنجە قىزىمنىڭ تۋعان كٷنٸ, الايدا وتباسىلىق قۋانىشتى بٸر اپتا ٶتكٸزٸپ بارىپ تويلاۋ دەستٷرگە اينالعان. ٶيتكەنٸ بالالارىم بۇل كٷنٸ مەنٸڭ الجير-دەن بوسامايتىنىمدى جاقسى بٸلەدٸ, – دەيدٸ رايسا رامازانقىزى.
الجير مۋزەي-مەموريالدى كەشەنٸ ەكسپوزيتسييالىق-كٶرمە بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى قىزمەتٸن 22 جىل اتقارعان رايسا جاقسىباەۆا سوڭعى ٷش جىلدا جولىن جاستارعا بەرٸپ, قازٸر قاتارداعى مۋزەي قىزمەتكەرٸ بولىپ ٸستەيتٸنٸن ايتادى. ٶز سٶزٸنشە, 1980 جىلى تۇرمىسقا شىعىپ, مالينوۆكاعا (اقمول كەنتٸنٸڭ بۇرىنعى اتاۋى – رەد.) قونىس اۋدارعاننان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ الجير تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى جەردە سوۆەت بيلٸگٸ كەزٸندەگٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن تاقىرىبىمەن العاش رەت تانىسقان.
- مالينوۆكادا يۆان يۆانوۆيچ شارف ەسٸمدٸ نەمٸس ازاماتى بولدى. ەكەسٸ – رەپرەسسييا قۇربانى, اناسى قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ, وسىندا قازا بولعان. ٷش جاسىندا جەتٸم قالعان يۆاندى جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار اسىراپ العان. ەسەيە كەلە "اقمولا فەنيكس" كەسٸپورنىن اشقان يۆان شارف ٶسكەن اۋىلىنا كٶپ جاقسىلىق جاسادى. 1980 جىلى مالينوۆكاعا جولى تٷسكەن مەسكەۋلٸك جۋرناليستەر جازعان ماقالادا بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ قورىم ٷستٸنە سالىنعانى تۋرالى دەرەك كەزدەسەدٸ. يۆان يۆانوۆيچ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ كٶمەگٸمەن الجير تۇتقىندارى جاپپاي جەرلەنگەن وسى قورىمدى تاۋىپ, قورشاپ, بەلگٸ ورناتتى. 1989 جىلى گازەتكە "الجير كٸمنٸڭ ەسٸندە?" دەگەن حابارلاندىرۋ بەردٸ. ول كەزدە ستاليندٸك رەپرەسسييا تۋرالى ەشكٸم تٸس جارمايتىن. سونداي قيىن كەزدٸڭ ٶزٸندە مالينوۆكادا قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ارنالعان "قاق ايىرىلعان جۇلدىز" ەسكەرتكٸشٸن اشىپ, الجير تۇتقىنى بولعان ەيەلدەردٸڭ العاشقى كەزدەسۋٸن ۇيىمداستىردى, – دەيدٸ رايسا جاقسىباەۆا.
ونىڭ سٶزٸنشە, الجير ازابىن كٶرگەن كۋەگەرلەردٸڭ ول كەزدەسۋٸنە 15 ەيەل قاتىسقان. رايسا بۇرىنعى تۇتقىنداردىڭ بەرٸ بٸردەي كەزدەسۋگە ىقىلاستى بولماعانىن ايتىپ, مۇنى بٸر كەزدە ازاپ شەككەن جەرگە دەگەن قورقىنىشپەن بايلانىستىرادى.
- ەيەلدەردٸ الجير-گە "كٷيەۋلەرٸڭمەن كەزدەسەسٸڭدەر" دەپ الداپ ەكەتكەن عوي. ٷيٸنەن ەدەمٸ كٶيلەگٸن كيٸپ, قۋانىپ شىققان ەيەلدەر اقمولانىڭ اقتٷتەك بورانى مەن ازاپتى لاگەرٸنەن بٸر-اق شىققان. سوندىقتان 1989 جىلعى شاقىرتۋدى دا "الجير-گە قايتارۋدىڭ ەسكٸ امالى بولار" دەپ كٷدٸكتەنٸپ, قورىققاندار بولعان, – دەيدٸ رايسا جاقسىباەۆا.
1989 جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى قاتىسقان كەزدەسۋدە الجير ەيەلدەرٸ لاگەردە باستارىنان ٶتكەرگەن سۇمدىقتى بايانداپ, ٶزدەرٸمەن ەكەلگەن زاتتاي دەرەكتەرٸن ەستەلٸككە قالدىرعان. وسى كەزدەسۋدە بۇرىنعى تۇتقىندار قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ اتى ٶشپەس ٷشٸن ارناۋلى مۋزەي اشىلسا دەگەن تٸلەك بٸلدٸرگەن.
بٸر بٶلمەدەگٸ جەكە مەنشٸك مۋزەي
1997 جىلى الجير ەيەلدەرٸنٸڭ ارمانىن ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋعاندا يۆان شارف مۋزەي قىزمەتٸن جٷرگٸزۋدٸ رايسا جاقسىباەۆاعا تاپسىرعان.
- العاشىندا مۇنداي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىما الۋعا جٷرەكسٸندٸم. بولاشاق مۋزەي ورنىنا بٶلٸنگەن مەدەنيەت ٷيٸندەگٸ 72 شارشى مەتر بٶلمەدە وتىرىپ, ۇزاق ويلاندىم. تەرەزەنٸڭ الدىنا جينالعان الجير ەيەلدەرٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸن قاراپ شىقتىم. ولاردىڭ حاتتارىن وقىعان سايىن ەگٸلٸپ جىلاي بەردٸم. سوڭىندا بۇل شىندىقتى كەيٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋگە بەل بايلادىم, – دەيدٸ ول.
رايسا رامازانقىزى بٸر بٶلمەگە ورنالاسقان مۋزەي جۇمىسىن قولىنداعى 30 شاقتى جەدٸگەرمەن (الجير ەيەلدەرٸ قالدىرعان حاتتار, كەستە ٷلگٸلەرٸ, سۋرەتتەر, البوم مەن گازەت قيىندىلارى) عانا باستانىن ايتادى. ول مۋزەي قورىن جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋ ٷشٸن الجير تۇتقىندارى قالدىرعان مەكەنجايلارعا تولاسسىز حات جازعان.
- ٶتە قيىن بولدى. ول كەزدە ارحيۆتەر ەلٸ اشىلماعان ەدٸ. مالينوۆكادا وتىرىپ مەسكەۋگە, مينسكٸگە حات جازامىن. ول زاماندا كومپيۋتەر دە جوق. پوشتاعا حات سالىپ, جاۋابىن ايلاپ كٷتەمٸن. ون جىل بويى جالعىز جۇمىس ٸستەدٸم. ەكسكۋرسييانى دا ٶزٸم ٶتكٸزدٸم, جەدٸگەرلەردٸ دە جالعىز جينادىم. شاعىن مۋزەيٸمٸز تۋرالى حابار تمد كٶلەمٸنە تەز تارادى. ارنايى ٸزدەپ كەلەتٸن قوناقتار كٶبەيدٸ, مۋزەي قورى رەپرەسسييا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەلگەن جەدٸگەرلەرمەن تولىعا باستادى. بٸردە گەرمانييادان ەكٸ پروفەسسور كەلٸپ, الجير-دە بولعان نەمٸس ەيەلدەردٸڭ اتىنان 300 ەۋرو قالدىرىپ كەتتٸ. مەن ول اقشانى كاسساعا ٶتكٸزٸپ, مۋزەيگە ٷستەل-ورىندىق ساتىپ الدىم, – دەيدٸ ول.
1997 - 2006 جىلدار ارالىعىندا جەكەمەنشٸك نەگٸزدە جۇمىس ٸستەگەن مۋزەيدٸ قارجىلاندىرۋدى يۆان شارف موينىنا العان. 2005 جىلى ول اۋىر دەرتكە شالدىققان سوڭ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك مەدەنيەت ٷيٸندەگٸ بٶلمەنٸ داۋلاپ, مۋزەيدٸ جاپپاق بولعان. رايسا جاقسىباەۆا مۋزەيدٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن قالاي كٷرەسكەنٸن ايتىپ بەردٸ:
- جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك "مۋزەي ورنىنا باسقا نەرسە اشايىق" دەدٸ. قازٸر الجير-دە 16 مىڭ جەدٸگەر بولسا, ون جىلدا مەن سونىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جيناپ ٷلگەردٸم. سوندىقتان "جيعان-تەرگەنٸم دالادا قالاتىن بولدى" دەپ قاتتى قامىقتىم. بٸر كەزدە الجير ەيەلدەرٸ تۋرالى وقىعاندارىم ويعا ورالدى. ولار توتاليتارلىق رەجيمنٸڭ ٶزٸنە قايمىقپاي قارسىلاسقاندا, مەن تەۋەلسٸز ەلدە تۇرىپ, جاعدايعا مويىنسۇنعانىم جاراماس دەپ ويلادىم. سودان استاناعا ٷكٸمەت ٷيٸنە باردىم. ەكٸ جارىم اي تابان توزدىرىپ, مۋزەيگە قولداۋ كٶرسەتۋٸن سۇراپ, تالاي ەسٸكتٸ قاقتىم. الجير تۋرالى ەڭگٸمەمە ەشكٸم قۇلاق اسپادى. ەيتەۋٸر سوڭىندا بٸر شەنەۋنٸك "ۋايىمداماڭىز, سٸزگە كٶمەكتەسەمٸن" دەدٸ. قاناتتانىپ, ٷيگە قايتتىم.
"الجير تاريحى ەلەسۋٸز قالماۋى تيٸس"
2007 جىلى اقپاننىڭ 27-سٸ كٷنٸ سول كەزدەگٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقمول كەنتٸندە الجير مۋزەي-مەموريالدى كەشەنٸن اشۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. مۋزەي جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋ توبىنا رايسا جاقسىباەۆا دا ەندٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا مۋزەيدٸڭ قۇرىلىسى جٷرٸپ جاتقان شاقتا, ٷيلەستٸرۋ توبى ٷش اي بويى قازاقستان ٶڭٸرلەرٸن ارالاپ, جاڭا جەدٸگەر مەن اقپارات جيناعان.
- تٷندە ەسكٸ مۋزەيدە قونىپ جٷرٸپ, ەكسپوزيتسييالار دايىندادىق. قۋانعانىم سونشالىق, قۇرىلىس جٷرٸپ جاتقان جەرگە كٷندە بارىپ, قاراپ تۇراتىنمىن. 2007 جىلى مامىردىڭ 31-ٸ كٷنٸ الجير مۋزەيٸنٸڭ اشىلۋ رەسٸمٸنە يۆان شارف تا قاتىستى. "رايسا, قانداي ەدەمٸ مۋزەي!" دەپ جاس بالاشا قۋاندى. ول كٸسٸ 2010 جىلى دٷنيە سالدى. ٶزٸ باستاعان ٸستٸڭ اياقسىز قالماعانىن كٶرٸپ كەتكەنٸنە قۋانامىن, – دەيدٸ رايسا رامازانقىزى.
قازٸر ول مۋزەيگە كەلگەن قوناقتاردى الجير تاريحىمەن تانىستىرۋدان جالىقپايدى. كٶبٸنە جاس مامانداردىڭ جۇمىسىن سىرتتاي باقىلاپ, كەرەك جەردە كەڭەس بەرٸپ وتىراتىن رايسا لاگەردە تۇتقىندا بولعان ەيەلدەر تۋرالى ەڭگٸمەلەگەندە جاقىنىن ەسكە تٷسٸرگەندەي جٷزٸ جىلىپ سالا بەرەدٸ.
- الجير ەيەلدەرٸ قۇربىلارىم سيياقتى. ولاردى اعايىن-باۋىرلارىمنان ارتىق بٸلەمٸن. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلگەندە بەرٸمەن امانداسىپ, تٷگەندەپ شىعامىن. ەكسكۋرسييا جٷرگٸزگەندە, سول ەيەلدەردٸڭ تاعدىرىن ٶز باسىمنان ٶتكەندەي بايانداۋعا تىرىسامىن. بٸردە بەلارۋس ەلٸنەن كەلگەن قوناقتارعا الجير-دەگٸ ٶمٸردٸڭ قيىندىعى تۋرالى ايتىپ تۇرعانىمدا, بٸر ازامات "سٸز الجير-دە تۇتقىندا بولعانسىز با?" دەپ سۇرادى. "جوق" دەدٸم. ويلاپ قاراسام, ٶمٸرٸمنٸڭ 22 جىلى الجير مۋزەيٸندە ٶتٸپتٸ. جىل سايىن مامىردىڭ 31-ٸ كٷنٸ كەۋدەمدٸ ەرەكشە سەزٸم بيلەيدٸ. بۇل كٷنٸ الجير لاگەرٸندە ٶمٸرٸ ٷزٸلگەندەردٸڭ تاريحى ەلەۋسٸز قالماعانىن ويلاپ شٷكٸرشٸلٸك ەتەمٸن, - دەيدٸ ول.
1937 - 1953 جىلدار ارالىعىندا اقمولا وبلىسىنداعى 26-نٷكتە دەپ اتالاتىن مەكەندە كارلاگ-تىڭ 17-بٶلٸمشەسٸ – الجير لاگەرٸ بولعان. 1937 جىلى تامىزدىڭ 15-ٸ كٷنٸ سسسر ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسياراتىنىڭ "وتانىن ساتقانداردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸن جاپپاي قۋدالاۋ تۋرالى" جارلىعىنا سەيكەس, بٸرنەشە ايدىڭ ٸشٸندە رەپرەسسيياعا ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ ەيەلدەرٸ مەن بالالارى قاماۋعا الىنىپ, مال تاسيتىن ۆاگوندارمەن الجير-گە جەتكٸزٸلگەن. لاگەر جابىلعانعا دەيٸن الجير-دە 8 مىڭ ەيەل "جازاسىن" ٶتەگەن. قازاقستاندا 1993 جىلى سەۋٸردٸڭ 14-ٸ كٷنٸ "ساياسي قۋعىن- cٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى" زاڭ قابىلداندى. 2007 جىلى بۇرىنعى لاگەر اۋماعىندا "الجير" مۋزەي-مەموريالدى كەشەنٸ اشىلدى.
دينا قۋات, ازاتتىق
