"ALJIR jaily shyndyqty keiingi urpaq bilse deimin"

"ALJIR KIMNIŃ ESINDE?"

Nur-Sultan qalasynan 40 shaqyrym jerdegi Aqmol kentinde ornalasqan ALJIR memorialdyq mýzei kesheninde jyl saiyn mamyrdyń sońyna qarai qarbalas bastalady. Mýzei kesheni ótken ǵasyrda Sovet odaǵynyń bas lagerler basqarmasyna (GÝLAG) qarasty úlken lagerlerdiń biri – Karlagtyń quramyna engen "Otanyn satqandardyń áielderine arnalǵan Aqmola lageri" (ALJIR) tutqyndarynyń taǵdyrynan syr shertedi.

Bul kúnderi munda saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýǵa keletin adam sany kóbeiip, mýzei qyzmetkerleriniń jumysy kúrt artady. Mýzeidegi ekskýrsiiany syrttai baqylap turǵan áiel ózin Raisa Ramazanqyzy Jaqsybaevamyn dep tanystyrdy. Kóziniń ainalasyn ájim torlap, shashyna aq kire bastaǵanymen qimyly shiraq ol "jasym – 63-te, biraq ózimdi áldeqaida jas sezinemin" deidi.

- Mamyrdyń 31-i – kenje qyzymnyń týǵan kúni, alaida otbasylyq qýanyshty bir apta ótkizip baryp toilaý dástúrge ainalǵan. Óitkeni balalarym bul kúni meniń ALJIR-den bosamaitynymdy jaqsy biledi, – deidi Raisa Ramazanqyzy.

ALJIR mýzei-memorialdy kesheni ekspozitsiialyq-kórme bóliminiń basshysy qyzmetin 22 jyl atqarǵan Raisa Jaqsybaeva sońǵy úsh jylda jolyn jastarǵa berip, qazir qatardaǵy mýzei qyzmetkeri bolyp isteitinin aitady. Óz sózinshe, 1980 jyly turmysqa shyǵyp, Malinovkaǵa (Aqmol kentiniń burynǵy ataýy – red.) qonys aýdarǵannan keiingi ómiri ALJIR tarihymen tyǵyz bailanysty. Osy jerde sovet biligi kezindegi saiasi qýǵyn-súrgin taqyrybymen alǵash ret tanysqan.

- Malinovkada Ivan Ivanovich Sharf esimdi nemis azamaty boldy. Ákesi – repressiia qurbany, anasy Qazaqstanǵa jer aýdarylyp, osynda qaza bolǵan. Úsh jasynda jetim qalǵan Ivandy jergilikti qazaqtar asyrap alǵan. Eseie kele "Aqmola Feniks" kásipornyn ashqan Ivan Sharf ósken aýylyna kóp jaqsylyq jasady. 1980 jyly Malinovkaǵa joly túsken máskeýlik jýrnalister jazǵan maqalada bizdiń aýyldyń qorym ústine salynǵany týraly derek kezdesedi. Ivan Ivanovich jergilikti halyqtyń kómegimen ALJIR tutqyndary jappai jerlengen osy qorymdy taýyp, qorshap, belgi ornatty. 1989 jyly gazetke "ALJIR kimniń esinde?" degen habarlandyrý berdi. Ol kezde stalindik repressiia týraly eshkim tis jarmaityn. Sondai qiyn kezdiń ózinde Malinovkada qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan "Qaq aiyrylǵan juldyz" eskertkishin ashyp, ALJIR tutqyny bolǵan áielderdiń alǵashqy kezdesýin uiymdastyrdy, – deidi Raisa Jaqsybaeva.

Onyń sózinshe, ALJIR azabyn kórgen kýágerlerdiń ol kezdesýine 15 áiel qatysqan. Raisa burynǵy tutqyndardyń bári birdei kezdesýge yqylasty bolmaǵanyn aityp, muny bir kezde azap shekken jerge degen qorqynyshpen bailanystyrady.

- Áielderdi ALJIR-ge "kúieýlerińmen kezdesesińder" dep aldap áketken ǵoi. Úiinen ádemi kóilegin kiip, qýanyp shyqqan áielder Aqmolanyń aqtútek borany men azapty lagerinen bir-aq shyqqan. Sondyqtan 1989 jylǵy shaqyrtýdy da "ALJIR-ge qaitarýdyń eski amaly bolar" dep kúdiktenip, qoryqqandar bolǵan, – deidi Raisa Jaqsybaeva.

1989 jyly aýyl turǵyndarynyń barlyǵy qatysqan kezdesýde ALJIR áielderi lagerde bastarynan ótkergen sumdyqty baiandap, ózderimen ákelgen zattai derekterin estelikke qaldyrǵan. Osy kezdesýde burynǵy tutqyndar qýǵyn-súrgin qurbandarynyń aty óshpes úshin arnaýly mýzei ashylsa degen tilek bildirgen.

BIR BÓLMEDEGI JEKE MENShIK MÝZEI

1997 jyly ALJIR áielderiniń armanyn iske asyrýǵa múmkindik týǵanda Ivan Sharf mýzei qyzmetin júrgizýdi Raisa Jaqsybaevaǵa tapsyrǵan.

- Alǵashynda mundai jaýapkershilikti moinyma alýǵa júreksindim. Bolashaq mýzei ornyna bólingen mádeniet úiindegi 72 sharshy metr bólmede otyryp, uzaq oilandym. Terezeniń aldyna jinalǵan ALJIR áielderiniń estelikterin qarap shyqtym. Olardyń hattaryn oqyǵan saiyn egilip jylai berdim. Sońynda bul shyndyqty keiingi urpaqqa jetkizýge bel bailadym, – deidi ol.

Raisa Ramazanqyzy bir bólmege ornalasqan mýzei jumysyn qolyndaǵy 30 shaqty jádigermen (ALJIR áielderi qaldyrǵan hattar, keste úlgileri, sýretter, albom men gazet qiyndylary) ǵana bastanyn aitady. Ol mýzei qoryn jańa derektermen tolyqtyrý úshin ALJIR tutqyndary qaldyrǵan mekenjailarǵa tolassyz hat jazǵan.

- Óte qiyn boldy. Ol kezde arhivter áli ashylmaǵan edi. Malinovkada otyryp Máskeýge, Minskige hat jazamyn. Ol zamanda kompiýter de joq. Poshtaǵa hat salyp, jaýabyn ailap kútemin. On jyl boiy jalǵyz jumys istedim. Ekskýrsiiany da ózim ótkizdim, jádigerlerdi de jalǵyz jinadym. Shaǵyn mýzeiimiz týraly habar TMD kólemine tez tarady. Arnaiy izdep keletin qonaqtar kóbeidi, mýzei qory repressiia qurbandarynyń urpaqtary ákelgen jádigerlermen tolyǵa bastady. Birde Germaniiadan eki professor kelip, ALJIR-de bolǵan nemis áielderdiń atynan 300 eýro qaldyryp ketti. Men ol aqshany kassaǵa ótkizip, mýzeige ústel-oryndyq satyp aldym, – deidi ol.

1997 - 2006 jyldar aralyǵynda jekemenshik negizde jumys istegen mýzeidi qarjylandyrýdy Ivan Sharf moinyna alǵan. 2005 jyly ol aýyr dertke shaldyqqan soń jergilikti bilik mádeniet úiindegi bólmeni daýlap, mýzeidi jappaq bolǵan. Raisa Jaqsybaeva mýzeidi saqtap qalý úshin qalai kúreskenin aityp berdi:

- Jergilikti bilik "mýzei ornyna basqa nárse ashaiyq" dedi. Qazir ALJIR-de 16 myń jádiger bolsa, on jylda men sonyń jartysyna jýyǵyn jinap úlgerdim. Sondyqtan "jiǵan-tergenim dalada qalatyn boldy" dep qatty qamyqtym. Bir kezde Aljir áielderi týraly oqyǵandarym oiǵa oraldy. Olar totalitarlyq rejimniń ózine qaimyqpai qarsylasqanda, men táýelsiz elde turyp, jaǵdaiǵa moiynsunǵanym jaramas dep oiladym. Sodan Astanaǵa úkimet úiine bardym. Eki jarym ai taban tozdyryp, mýzeige qoldaý kórsetýin surap, talai esikti qaqtym. ALJIR týraly áńgimeme eshkim qulaq aspady. Áiteýir sońynda bir sheneýnik "Ýaiymdamańyz, sizge kómektesemin" dedi. Qanattanyp, úige qaittym.​

"ALJIR TARIHY ELESÝIZ QALMAÝY TIIS"

2007 jyly aqpannyń 27-si kúni sol kezdegi Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń Aqmol kentinde ALJIR mýzei-memorialdy keshenin ashý týraly jarlyǵy shyqty. Mýzei jumysyn úilestirý tobyna Raisa Jaqsybaeva da endi. Onyń aitýynsha, jańa mýzeidiń qurylysy júrip jatqan shaqta, úilestirý toby úsh ai boiy Qazaqstan óńirlerin aralap, jańa jádiger men aqparat jinaǵan.

- Túnde eski mýzeide qonyp júrip, ekspozitsiialar daiyndadyq. Qýanǵanym sonshalyq, qurylys júrip jatqan jerge kúnde baryp, qarap turatynmyn. 2007 jyly mamyrdyń 31-i kúni ALJIR mýzeiiniń ashylý rásimine Ivan Sharf ta qatysty. "Raisa, qandai ádemi mýzei!" dep jas balasha qýandy. Ol kisi 2010 jyly dúnie saldy. Ózi bastaǵan istiń aiaqsyz qalmaǵanyn kórip ketkenine qýanamyn, – deidi Raisa Ramazanqyzy.

Qazir ol mýzeige kelgen qonaqtardy ALJIR tarihymen tanystyrýdan jalyqpaidy. Kóbine jas mamandardyń jumysyn syrttai baqylap, kerek jerde keńes berip otyratyn Raisa lagerde tutqynda bolǵan áielder týraly áńgimelegende jaqynyn eske túsirgendei júzi jylyp sala beredi.

- ALJIR áielderi qurbylarym siiaqty. Olardy aǵaiyn-baýyrlarymnan artyq bilemin. Tańerteń jumysqa kelgende bárimen amandasyp, túgendep shyǵamyn. Ekskýrsiia júrgizgende, sol áielderdiń taǵdyryn óz basymnan ótkendei baiandaýǵa tyrysamyn. Birde Belarýs elinen kelgen qonaqtarǵa ALJIR-degi ómirdiń qiyndyǵy týraly aityp turǵanymda, bir azamat "Siz ALJIR-de tutqynda bolǵansyz ba?" dep surady. "Joq" dedim. Oilap qarasam, ómirimniń 22 jyly ALJIR mýzeiinde ótipti. Jyl saiyn mamyrdyń 31-i kúni keýdemdi erekshe sezim bileidi. Bul kúni ALJIR lagerinde ómiri úzilgenderdiń tarihy eleýsiz qalmaǵanyn oilap shúkirshilik etemin, - deidi ol.