فوتو: جاسۇلان باقىتبەك / Ult.kz
تاريحتا ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن, ۇمىتىلماۋعا تيٸس وقيعالار جەتٸپ-ارتىلادى. ەسٸرەسە كەڭەستٸك توتاليتارلىق جٷيە قولدان جاساعان ازالى جىلداردىڭ ازابىن كٶپ تارتقان قازاق جەرٸ دە تالاي سۇمدىقتىڭ سىرىن بۇعىپ جاتىر. ەرتٷرلٸ جەلەۋمەن قۋعىن مەن سٷرگٸننٸڭ سان تٷرٸن كٶرگەن «حالىق جاۋلارىنىڭ» وتباسى دا ويراننان كٶز اشپاعان. قاماۋداعى بەلسەندٸنٸڭ جارى لاگەرلەردە ازاپتالسا, بالالارى ەركٸمنٸڭ بوساعاسىندا جٷرٸپ, ال جاقىن-جۋىعى جوقتار جەتٸمدەر ٷيٸندە توزاققا بەرگٸسٸز كٷن كەشتٸ. جۋىردا Ult.kz تٸلشٸسٸ اقمولا وبلىسى, تسەلينوگراد اۋدانى, اقمول اۋىلىنداعى الجير لاگەرٸنٸڭ ورنىنداعى مۋزەي-مەموريال كەشەنٸنە ات ٸزٸن سالىپ, لاگەر جايلى بٸراز جايتقا قانىعىپ قايتتى.
«حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن جازاعا تارتىلىپ, رەپرەسسييانىڭ تاۋقىمەتٸن تارتقان جانداردىڭ جارلارى دا كٶرگەن ازاپتى ايتۋدىڭ ٶزٸ اۋىر.
1930-1950 جىلدارى كەڭەس وداعىندا گۋلاگ لاگەرلەر جٷيەسٸ شەكتەن شىققان قاتىگەزدٸكپەن جۇمىس ٸستەگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. وندا دا تاريحشىلار بۇل مەسەلەگە بەرتٸندە عانا, سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ سوڭىنا تامان زەر سالا باستادى. بۇل لاگەرلەردە «حالىق جاۋى», «كونتررەۆوليۋتسيونەر», «تىڭشى», «وتانىن ساتقان وپاسىز» دەگەن جالعان ايىپتارمەن كٶپتەگەن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ قامالدى. شىن مەنٸندە, بۇل لاگەرلەردە تٷرلٸ ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار تۇلعالارى, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار, ساياساتكەرلەر جەنە باسقا دا قوعام قايراتكەرلەرٸ وتىردى.
قازاقستان اۋماعىندا گۋلاگ-تىڭ 11 لاگەرٸ بولعان. ولاردىڭ قاتارىندا قارلاگ, ستەپلاگ, كامىشلاگ, كەڭگٸر جەنە «الجير» دە بار. وسى لاگەرلەردٸڭ بارلىعىندا ەيەلدەرگە ارنالعان بٶلٸمدەر بولدى. الايدا تەك بٸرەۋٸنٸڭ عانا «تۇرعىندارى» تەك قانا ەيەلدەردەن قۇرالدى. ول – «الجير» دەگەن ٷرەيلٸ اتپەن تاريحتا قالعان اقمولا وبلىسىنداعى «26-نٷكتە».
1937 جىلى كەڭەس وداعىندا باستالعان جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸن كەزٸندە قازاقستان ەرەكشە قاتىگەزدٸككە نەگٸزدەلگەن وسى ناۋقاننىڭ قىزعان نٷكتەسٸنە اينالدى. بۇل كەزدە تٷرلٸ سالاداعى جوعارى بٸلٸمدٸ ازاماتتار مەن زييالىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قۋعىنعا ۇشىراپ, دەنٸ اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ. ال قالعاندارى ۇزاق جىلدارعا سوتتالىپ, ەل «يت جەككەن» دەپ ايتاتىن سٸبٸرگە ايدالدى, قارا جۇمىسقا جەگٸلدٸ. بٸراق كەڭەس بيلٸگٸ مۇنداي شارامەن عانا شەكتەلٸپ قالماي, ولاردىڭ ەيەلدەرٸن دە تۇتقىنداۋدى قولعا الدى. وسىلايشا, ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا «الجير» لاگەرٸنٸڭ تاريحى باستالدى...
«الجير»-دە 62 ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان 18 مىڭعا جۋىق ەيەلدٸ جينادى. بۇل لاگەردە ەيەلدەردٸ تەك جۇمىس كٷشٸ رەتٸندە عانا پايدالانىپ قويعان جوق. سونىمەن قاتار ولار اششى ازاپتى دا باستان كەشتٸ.
كەڭەس بيلٸگٸ مۇندا ەكٸ تٷرلٸ ماقساتتى جٷزەگە اسىردى: بٸرٸنشٸدەن, ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶزٸن جويۋدى دٸتتەسە, ەكٸنشٸدەن, ولاردى تەگٸن ەڭبەك كٷشٸ رەتٸندە ۇستادى. ەيەلدەر اۋىر جۇمىستارعا جەگٸلٸپ, بۇل مٸندەتتەردٸڭ قاتارىنا كٶل جاعاسىنان قامىس ورۋ, مال باعۋ, ارىق قازۋ, ەگٸن ەگۋ سەكٸلدٸ ەرلەرگە تەن اۋىر ەڭبەك تٷرلەرٸ كٸردٸ.
«الجير»-گە كەلگەن ەيەلدەردٸڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸنە تەن ەرقيلى تاعدىرى بار. ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا كٷيەۋٸنەن ايىرىلعان كەڭەتەكتٸلەر العاشىندا ٶزدەرٸنٸڭ قايدا بارا جاتقانىن بٸلمەدٸ. ولاردىڭ بەرٸن نكۆد جەندەتتەرٸ «كٷيەۋلەرٸڭمەن كەزدەسەسٸڭدەر» دەپ الداپ الىپ شىققان ەكەن. قۋانىشتان جٷرەگٸ جارىلا جازداعان ەيەلدەر ەڭ ەدەمٸ كيٸمدەرٸن كيٸپ, ەشەكەيلەرٸن تاعىپ, بالالارىن تۋىستارىنا تاستاپ, بارىنشا قۇلپىرىپ شىققان ەدٸ. جٷك ۆاگوندارىنا وتىرسا دا ولار قايدا بارا جاتقاندارىنان ەش كٷمەندانباستان, قۋانىش قۇشاعىندا الىستاعى قازاق جەرٸنە كەتە باردى. جازدا ىستىق, قىستا قابىرعالارىنان اياز قاريتىن ەشەلونداعى بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن عانا ولار الدا قانداي اۋىر جولدى باستان كەشٸرەتٸندەرٸن تٷسٸنە باستادى.
استانا قالاسىنان شامامەن 30 شاقىرىمداي قاشىقتاعى اقمول اۋىلىندا ورنالاسقان مۋزەي-مەموريالعا بارعانىمىزدا بٸزدٸ بٸردەن كٶنەرگەن ەشەلون قارسى الدى. ۇزىندىعى ارى كەتسە التى قادامنان سەل عانا اساتىن ستاليندٸك ۆاگوننىڭ ٸشٸنە 70-كە جۋىق ەيەلدٸ سىيعىزىپ جٸبەرگەن ەكەن.
سونىمەن, ادام تٷگٸل مال تاسۋعا دا قولايسىز, كٶزگە قوراش كٶرٸنەتٸن ۆاگونداردا ەيەلدەر ٶزدەرٸنٸڭ قايدا بارا جاتقانىن بٸلگەن سوڭ, ەرقايسىسى ٶز ٶمٸرٸندەگٸ سوڭعى حاتتارىن جازدى. پويىز توقتاعان سايىن ەجەتحانانىڭ تەسٸگٸنەن سىرتقا تاستاعان بٸر جاپىراق قاعاز ارقىلى ولار ٶز وتباسىلارىنا سوڭعى حابارلارىن جەتكٸزٸپ قالۋعا تىرىستى. ەشەلونداعىلار ۇزاق جول بويىندا تەك تۇزدالعان بالىقپەن عانا جٷرەك جالعاپ, قابىرعاعا قاتقان مۇزدى عانا تالعاجاۋ ەتٸپ, شٶل باستى. سوعان قاراماستان اشتىقتان, سۋىقتان شەتٸنەن قىرىلىپ جاتتى. ال ولاردىڭ دەنەلەرٸن وزبىر كٷزەتشٸلەر پويىزدىڭ توقتاعانىن كٷتپەستەن جول بويىنا لاقتىرىپ كەتە بەرگەن...
تٸرٸ قالعاندارى الدىمەن تەمٸرتاۋ ماڭىنداعى ەلدٸمەكەنگە جەتكٸزٸلٸپ, ارى قاراي «الجير» لاگەرٸنە جٶنەلتٸلدٸ. ولاردىڭ لاگەردەگٸ ٶمٸرٸ جاۋىڭا دا تٸلەمەستەي ەدٸ. مۇنداعى اۋىر ازاپتىڭ بار سيپاتىن «كٷندٸز كٷلكٸدەن, تٷندە ۇيقىدان ايرىلدى» دەگەن تەڭەۋدٸڭ ٶزٸ ەسٸرەلەي المايدى. كٷندٸز-تٷنٸ بەل ٷزٸلەر قيىن دا قورلىققا بەرگٸسٸز قارا جۇمىس, ەر ەيەلگە ناقتى ەڭبەك نورماسى بەكٸتٸلدٸ. ونى ورىنداماعاندار جازاعا تارتىلىپ, تٸپتٸ تاماقتان قاعىلعان. ەر ەيەلگە بٸر جىلدا بٸر رەت قانا بالالارىنا حات جازۋعا رۇقسات ەتٸلەتٸن. ەگەر ەڭبەك نورماسىن ورىنداماي, نەمەسە قاراۋىنا بەرٸلگەن مالىن ٶلتٸرٸپ, ەككەن ەگٸنٸ بٸتٸك شىقپاسا قانداي دا بٸر ايىپقا تارتىلىپ, تٸپتٸ جىلىنا بٸر كەلەتٸن بالالارىنا حات جولداۋ مٷمكٸندٸگٸنەن دە ايرىلاتىن. بۇل – ولاردىڭ ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ تٶزگٸسٸز سەتتەردٸڭ بٸرٸ بولدى.
ەيەلدەر اۋىر ەڭبەككە شىداپ, بەكٸتٸلگەن نورمادان اسىرا 70-80 بۋما قامىس شاباتىن. سول ارقىلى ولاردىڭ كٶبٸ ەرتە بوستاندىققا شىعۋدى ٷمٸت ەتتٸ. قۇشاعى قاشاندا قامقورلىققا تولى تٶڭٸرەكتەگٸ قازاقتار مۇنداعى ەيەلدەرگە بارىنشا جاناشىرلىقپەن قارادى. بٸراق قولدان كەلەر قايران جوق. لاگەردٸڭ جانىندا جاتقان جاڭاجول اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى لاگەردەگٸلەرگە كٶمەكتەسۋ ٷشٸن, تٷندە ولارعا جاسىرىن بارىپ, قۇرت, بالىق, ەت جەنە نان ۇستاتىپ كەتەتٸن. كەيٸن لاگەردەن بوساعان ەيەلدەر جاڭاجولدىق تۇرعىندارعا كٶزدەرٸ جاسقا تولا بار العىسىن جاۋدىرىپ, قولدارىنان كەلگەن كٶمەكتەرٸ ٷشٸن ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸرگەن ەكەن.
لاگەر جابىلعان شاقتا نكۆد ەيەلدەردەن ەشكٸمگە ول تۋرالى ايتپاۋدى بۇيىرىپ, قولحات جازدىرىپ الىپ العان ەكەن. قانشاما جىل بويى ولار ٶزدەرٸن تاعى دا تۇتقىنداي ما دەگەن ٷرەيمەن وسى قاسٸرەتتٸ باستان ٶتكەرگەندەرٸن ەشكٸمگە ايتپاي, ٶلە-ٶلگەنشە تٸس جارماي ٶتكەن ەكەن.
"وسى سەبەپتٸ «الجير»-دە بولعان 18 مىڭ ەيەلدٸڭ تولىق تٸزٸمٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن انىقتالماي وتىر. قازٸرگٸ تاڭدا تەك 8 مىڭ ەيەلدٸڭ اتى-جٶنٸ عانا بەلگٸلٸ, ولاردىڭ ٸشٸندە كٶزٸ تٸرٸ بٸردە-بٸرٸ قالمادى. تەك وسىندا دٷنيەگە كەلگەن جەنە اناسىمەن ەرٸپ كەلگەن بٸرلٸ-جارىم بالالار عانا (بٷگٸندە جاسى 80-90 شاماسىندا) ٶمٸردە بار", – دەيدٸ استانا قالاسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ «بٸرلەسكەن مۇراجايلار ديرەكتسيياسى» مكقك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دەۋلەتكەرەي كەپۇلى.
«الجير» لاگەرٸ 1953 جىلى ستالين قايتىس بولعاننان كەيٸن عانا جابىلدى. بٸراق كسرو كارتاسىنداعى بۇل ازاپ نٷكتەسٸ 1955 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەگەن.
"كەيٸن ونىڭ بارلىق عيماراتتارى دەرەۋ بۇزىلىپ, جەرمەن-جەكسەن ەتٸلدٸ. ورنىن تەگٸستەپ تاستاعان. الايدا بٷگٸنگٸ تاڭدا جۇرت ول ورىننىڭ قاسٸرەتكە تولى تاريحىن ەش ۇمىتپايدى.
سول جىلدارى جالاڭاش كٶلٸنٸڭ ارعى جاعاسىندا جاڭاجول اۋىلى بولعان. ال لاگەر ورنالاسقان ماڭدا ەلدٸ مەكەن بولماعان. دەگەنمەن مۇندا ەيەلدەر جەمٸس اعاشتارىن, ەسٸرەسە تاڭقۋرايدى كٶپ ەككەن ەكەن. سول سەبەپتٸ كەيٸنٸرەك وسى ورىنعا دا جۇرت قونىستانىپ, ەيەلدەر قاراعان باۋ-باقشانى كەدەگە جاراتىپتى. وسىلايشا جاڭا اۋىل پايدا بولعان. تاڭقۋرايى كٶپ بولعاندىقتان بۇل ەلدٸ مەكەننٸڭ العاشقى اتاۋى مالينوۆكا دەپ تاريحقا جازىلدى. 2007 جىلى اۋىلعا اقمول اتاۋى بەرٸلگەنگە دەيٸن وسى اتاۋمەن تۇرعان", – دەيدٸ د.كەپۇلى.
1980 جىلدارى مالينوۆكانى باسقارعان نەمٸس ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ يۆان شارفتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جالاڭاش كٶلٸ جاعاسىندا قۇس فابريكاسى سالىنىپ جاتقاندا جەر استىنان ادام سٷيەكتەرٸ تابىلىپتى. بۇل وقيعا مالينوۆكا تۇرعىندارى ٷشٸن كٷتپەگەن جايت بولعان. ٶيتكەنٸ تۇرعىندار بۇرىن بۇل ماڭدا لاگەر بولعانىنان مٷلدەم حابارسىز ەدٸ, ال بٸلگەندەرٸ ايتۋعا قورىققان. تەك يۆان شارفتىڭ كٶمەگٸمەن العاش رەت «الجير» تۋرالى شىندىق ايتىلىپ, 1989 جىلى لاگەردە بولعان ەيەلدەرگە حات جولدانىپ, كەزدەسۋگە شاقىرىلدى. الايدا ولاردىڭ كٶبٸ قورقىپ, كەزدەسۋگە كەلۋدەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتقان. تەك باتىلدىق تانىتقان 15 شاقتىسى عانا ٶزدەرٸنٸڭ كٶرگەن قاسٸرەتتەرٸ تۋرالى ايتۋدان قايمىقپاي, بار شىندىقتى جايىپ سالعان.
اقمولداعى «الجير» مۋزەي-مەموريالى 2007 جىلى اشىلىپ, ول جەردە وسى لاگەردٸڭ تاريحى مەن مۇراسى تۋرالى مەلٸمەتتەر ەلٸ كٷنگە جيناقتالىپ جاتىر. سول كەزدٸڭ كۋەسٸ بولعان جەدٸگەرلەر دە كٶنەرٸپ, تٷسٸ وڭىپ, زۇلماتتى جىلداردىڭ اۋىر اۋراسىن كٶز الدىڭا ەكەلەدٸ. قانشا ۋاقىت ٶتسە دە, بۇل قاسٸرەتتٸ تاريحتى ەشكٸم ۇمىتپاق ەمەس. سەبەبٸ ول بٸزدٸڭ ٶتكەن ازاپتى كٷندەرٸمٸزدٸڭ بٸر بٶلشەگٸ بولىپ قالا بەرمەك.
