بيىل رەسپۋبليكامىزدا مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اتالىپ جاتقان ٷش شارا ٶز مەرەسٸنە جەتپەك. ولار: ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ تۋعانىنا 1150 جىلدىعى, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى, ابايدىڭ تۋعانىنا 175 جىلدىعى. قازاقستاندا تويلانىپ وتىرعان وسى يگٸلٸكتٸ ٷش شارانىڭ دا يسلام دٸنٸنە قاتىسى بار.
التىن وردا مەملەكەتٸ تۇسىندا ەگيپەت پەن دەشتٸ قىپشاق اراسىندا ديپلوماتييالىق بايلانىس جولعا قويىلعان كەز رەتٸندە ەرەكشەلەنەدٸ. وسى دەۋٸردە ەگيپەتتە قىپشاق مەملٷكتەرٸ بيلٸك قۇرعان ەدٸ. بۇرىن قۇل رەتٸندە ساتىلىپ, كەيٸن تۇتاس ەلدٸڭ تٸزگٸنٸن قولىنا العان قىپشاقتار الىستاعى كٸندٸك قانى تامعان تۋعان جەرٸمەن شالعايلىعىنا قاراماستان بايلانىس ورناتۋعا ەرەكشە قاجىر-قايرات جۇمسادى. ونىڭ ٷستٸنە مۇسىلمانداردى بٸر جاعىنان تەڭٸرشٸل موڭعولدار, ەكٸنشٸ جاعىنان كرەست جورىعىنا شىققاندار قىسىمعا العاندا يسلام دٸنٸن قابىلداعان شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى بيلٸك جٷرگٸزگەن التىن وردامەن تٸزە قوسىپ, ورتاق جاۋلارعا كەلٸسە كٷرەسۋدٸڭ تابىستى بولارى ايدان انىق ەدٸ. التىن وردا مەن مىسىردىڭ اراسىنداعى ديپلوماتييالىق بايلانىس تۋرالى سٶز قوزعالعاندا مارقۇم باقىتتى باتىرشاۇلىنىڭ ەسٸمٸ تٸلٸمٸزگە ورالادى. سەبەبٸ ول ازامات اتالعان كەزەڭدەگٸ ەكٸ جاقتى قارىم-قاتىستى مۇقيياتتاپ, ارنايى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ ديسسەرتاتسييا جازىپ, قورعاعان, كەيٸن وسى جۇمىسىنىڭ نەگٸزٸندە مونوگرافييالىق كٸتابىن باستىرعانىن بٸرەۋ بٸلەدٸ, بٸرەۋ بٸلمەيدٸ. مارقۇمنىڭ بۇل كٶلەمدٸ ەڭبەگٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماڭىزىن جويماعان. 2006 جىلى جارىققا شىققان مونوگرافييا بٷگٸندە قولعا تٷسە بەرمەيتٸن سيرەك كٸتاپقا اينالعان.
باتىرشا-ۇلى باقىت كٸم? ول - ارابتانۋشى, شىعىستانۋشى, ديپلومات ەدٸ.
1965 جىلدىڭ جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى تٶلەبي اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن.
1988 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ اراب بٶلٸمٸن اياقتاعان سوڭ 1988-1991 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جولداماسى بويىنشا الماتى قالاسى №86 قازاق ورتا مەكتەبٸندە اراب تٸلٸ مۇعالٸمٸ بولىپ جۇمىس ٸستەدٸ.
1991-1992 جىلدارى ليبييا اراب دجاماحيريياسىنداعى ەسكەري-تەحنيكالىق ورتالىعىندا اراب تٸلٸ اۋدارماشىسى قىزمەتٸن اتقاردى.
1992-1995 جىلدارى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ شىعىستانۋ فاكۋلتەتٸنٸڭ اراب فيلولوگيياسى كافەدراسىندا وقىتۋشىلىق جاسادى.
1995-1999 جىلدار ارالىعىندا مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىندا ۇزاق مەرزٸمدٸ عىلىمي ٸسساپارمەن بولىپ, مىسىر كٸتاپحانالارى مەن قولجازبالار قورىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى جەنە ەل-ەزھار حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تىڭداۋشىسى بولدى.
1997 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اسپيرانتۋراسىنا تٷسٸپ, ونى 2000 جىلى اياقتادى.
2001-2002 جىلدار ارالىعىندا سول ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تاريح فاكۋلتەتٸ دەرەكتانۋ جەنە تاريحناما كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى قىزمەت اتقاردى.
2002 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە تاريح ماماندىعىنىڭ دەرەكتانۋ سالاسى بويىنشا «مىسىر ماملٷك مەملەكەتٸنٸڭ دەشتٸ-قىپشاقپەن بايلانىستارى. XIII-XV عع. اراب جازبا دەرەكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعادى.
2003-2005 جىلدار ارالىعىندا قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ حالىقارالىق بايلانىستار ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ديرەكتورى قىزمەتتەرٸن اتقاردى جەنە وسى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ حالىقارالىق قىپشاقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ بولدى.
2005 جىلدىڭ سەۋٸر ايىنان باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتٸ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ باس ساراپشىسى قىزمەتٸن اتقاردى.
2007-2012 جىلدارى مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستان ەلشٸلٸگٸندە بٸرٸنشٸ حاتشى لاۋازىمىندا ديپلومات بولدى. قر ٷكٸمەتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن سيرييا اراب رەسپۋبليكاسى استاناسى داماسك قالاسىندا ورنالاسقان سۇلتان بەيبارىس كەسەنەسٸن جٶندەۋ جەنە ەل-فارابي اتىنداعى قازاقستان مەدەني ورتالىعىن سالۋعا اتسالىستى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ سيريياعا رەسمي ساپارىندا جوعارعى اتالعان بابالارىمىز تۋرالى بايانداما جاسادى جەنە ولاردىڭ ارۋاعىنا ارنالعان نىشانداردىڭ قۇرىلىسى جەيلى مەلٸمەت بەردٸ.
2013-2015 جىلدارى قر مەملەكەت باسقارۋ اكادەميياسىنىڭ ديپلوماتييا ينستيتۋتىندا تىڭداۋشى بولىپ, ويداعىداي اياقتادى.
باقىتتى و دٷنيەلٸك بولىپ كەتسە دە ونىڭ جارقىن بەينەسٸ ەلٸ دە كٶز الدىمدا. جٷزبە-جٷز كەزدەسكەنٸمٸز, تانىسقانىمىز - كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن اياقتاپ, قورعاۋعا دايىندالىپ جاتقان مەرزٸمٸ - 2002 جىلدىڭ سەۋٸرٸ ايى. ول عىلىمي جەتەكشٸسٸ – اكادەميك, اتاقتى تاريحشى قىپشاقتانۋشى بولات كٶمەكوۆتٸڭ سٸلتەۋٸمەن قىزمەت ورنىما ٸزدەپ كەلٸپتٸ. ديسسەرتاتسيياسىن وقىپ, پٸكٸر جازىپ بەرۋٸمدٸ ٶتٸندٸ. وقىدىم. جۇمىس ماعان ۇنادى. جازباشا قولداۋ پٸكٸرٸمدٸ بەردٸم. قازٸر جەكە مۇراعاتىمدا ساقتالعان پٸكٸردەن ٷزٸندٸ كەلتٸرە كەتۋدٸ جٶن سانادىم: «جاس شىعىستانۋشى ب.باتىرشا-ۇلىنىڭ مۇنداي اۋىر, قيىن تاقىرىپتى زەرتتەۋگە تەۋەكەل ەتٸپ, بەل بۋۋىن عىلىمداعى ەرلٸككە تەڭەسە ارتىقتىق ەتپەس دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ بۇل تاقىرىپقا بارۋ ٷشٸن اراب تٸلٸن بٸلۋمەن قاتار شەت ەلدەردە شاشىلىپ جاتقان ەر تٷرلٸ دەرەككٶزدەرٸن جيناۋ ٷشٸن ۇزاق ساپالارعا بارۋ قاجەت. ونىڭ ٷستٸنە مىسىر تاريحىندا مەلٸمەتتەر مەن قۇجاتتارى ەڭ كٶپ ساقتالعان دەۋٸر - ماملٷكتەر بيلٸك قۇرعان كەزەڭ. ال وسى دەۋٸردٸ زەرتتەيتٸن عالىمنىڭ قانشاما قۇجاتتاردى كٶز مايىن تاۋىسا وتىرىپ, وقىپ شىعۋىنا تۋرا كەلەتٸنٸ ايتۋعا عانا جەڭٸل.
ديسسەرتاتسييانى دەشتٸ قىپشاق تاريحىن اراب جىلنامالارى نەگٸزٸندە جٷيەلٸ تٷردە تارازىلاعان قازاق تٸلٸندەگٸ تۇڭعىش عىلىمي جۇمىس دەپ قابىلداۋ ورىندى.
ديسسەرتانت قازاق تاريحشىلارىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتٸن دەرەكتەر مەن دەيەكتەرگە تابان تٸرەي وتىرىپ, قىپشاقتانۋ تاريحناماسىن جاڭا قىرىنان تانىتادى.
ديسسەرتاتسييا كٶتەرٸپ وتىرعان تاقىرىپ قازاقستان ٷشٸن اسا ماڭىزدى, زەرۋ تاقىرىپ بولىپ سانالادى.
ٸزدەنۋشٸ بۇل باعىتتاعى جۇمىسپەن شەكتەلٸپ قانا قويماي, كەلەشەكتەگٸ ٷلكەن, ٸرگەلٸ زەرتتەۋگە ۇلاستىرسا ەكەن دەگەن تٸلەكتەمٸن.
ەگيپەتتەگٸ قازاق ستۋدەنتتەرمەن ەلشٸلٸكتە كەزدەسۋ
ب.باتىرشا-ۇلىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسى كٶتەرگەن مەسەلەسٸنٸڭ مەندٸلٸگٸمەن, سونى, تىڭ تاقىرىپتى قوزعاۋىمەن, سونداي-اق باي, مول ماعۇلماتتاردى عىلىمي اينالىمعا قوسۋىمەن قۇندى, باعالى».
كەيٸننەن باقىتتىمەن جاقىن ارالىسىپ, بٸلٸسۋٸمٸز ونىڭ ەگيپەتتە ەلشٸلٸكتە قىزمەت اتقارعان مەزگٸلدە جالعاسىپ, بەكٸمدەلدٸ. 2001 جىلدان بەرٸ ەگيپەتتٸڭ جوعارى دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ ۇيىمداستىراتىن كونفەرەنتسيياعا باس مٷفتي ەبساتتار دەربٸسەلٸمەن بٸرگە تۇراقتى تٷردە قاتىسىپ تۇردىم. وسى كونفەرەنتسييا وتىرىستارىنان قولى قالت ەتكەندە ەبەكەڭنٸڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸ - كٸتاپ دٷكەندەرٸن ارالاۋ, تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ كٶرۋ ەدٸ. وسىنداي كەزدە ەلشٸلٸك تاراپىنان كٶبٸنە باقىتتى ماشيناسىمەن كٶمەككە كەلەتٸن. باس مٷفتي مەن ەكەۋٸمٸزدٸ ۇشاققا وتىرعانشا جانىمىزدا شارشاماي جٷرەتٸن. دٷكەندەرٸنەن مٷفتي مەن ەكەۋٸمٸز توم-توم كٸتاپتار ساتىپ الادى. كٸتاپتاردى سالىپ, بۋۋعا كاردون, سكوچ, جٸپ كەرەك. قوناق ٷيدە كٸتاپتاردى كارتونعا سالىپ, جەلٸمدەپ, ەۋەجايعا دەيٸن اپارىپ, كەدەننەن ٶتكٸزۋگە دەيٸن - ماشاقاتتى شارۋا. وسىنداي جاعدايدا باقىتتى ەرٸنبەيتٸن .
ول ەگيپەتتەگٸ مٷملٷكتەر دەۋٸرٸنٸڭ بٸلگٸرٸ, بٸرەگەي مامانى ەدٸ. مەملٷكتەر تۇرعىزعان بايىرعى ەسكەرتكٸشتەردٸ كٶرسەتە جٷرٸپ, مايىن تامىزا ەدەمٸلەپ باياندايتىن. وسى ەسكەرتكٸشتەردٸڭ ناقىشتارىن قازاقى ويۋلارمەن بايلانىستىرا تٸلگە تيەك ەتەتٸن.
ەڭگٸمەنٸڭ كٶرٸگٸن قىزدىرعان ول بٸردە بٸزدٸ كايردەگٸ «ٶلٸ قالاعا» الىپ كٸردٸ. بۇلاردىڭ ٸشٸندە ماملٷكتەر دەۋٸرٸنٸڭ ايعاقتارى ەسكەرتكٸشتەر سامساپ تۇر. مولالار اراسىندا ميلليونداعان ادام تۇرىپ جاتىر. ەلەكتر جارىعىنا دەيٸن تارتىپ العان. ساۋدا جاساپ تۇرعان دٷڭگٸرشٸكتەردٸ دە بار. ونى «ٶلٸ قالا» دەپ تە ايتۋى سودان. بويىمىز قاتتى تٸتٸركەنٸپ كەتتٸ.
ديپلوماتتىق ابىرويلى قىزمەت, جالاقىسى دا جاقسى قىزمەت ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سىرت ەلدە ەلشٸلٸكتە ۇزاق جۇمىس اتقارعان باقىتتى ەدەمٸ ماشينا مٸنٸپ, جاقسى جالاقى العانىنا قاناعاتتاناتىنداي ەمەس, ٶزٸنٸڭ بوس ۋاقىتىن زەرتتەۋگە ارنادى. ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق قىزمەتٸن عىلىمي ٸزدەنٸستەرمەن سەتتٸ ۇشتاستىرا الاتىندار سيرەك. اراب ەلدەرٸندە وسىنداي قىزمەتتە جٷرگەن دوستارىمىزدىڭ ٸشٸندە ماملٷكتەر تاريحىنا قاتىستى تاماشا كٸتاپتار جازعان ەكٸ ازاماتتى بٸلەم, بٸرٸ - قايرات سەكي, ەكٸنشٸسٸ وسى باقىتتى ەدٸ. ەكەۋٸنٸڭ دە مىسىردا ديپلوماتييالىق جۇمىس جاساپ جٷرگەندە جانىنا تىنىشتىق بەرمەگەن تاريحقا, سونىڭ ٸشٸندە مالمٷكتەرگە قىزىعۋشىلىق, ماحاببات ەدٸ.
ونىڭ بويىندا ۇلتجاندىلىق, وتانشىلدىق رۋحى سەزٸلەتٸن. بۇنداي رۋح ەكەسٸ - قازاق ديپلوماتيياسىنىڭ ارداگەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ, انا تٸل ٷشٸن كٷرەستە تايمايتىن, قايسار مٸنەزدٸ, تاباندى سىيلى اعامىز سايلاۋ باتىرشا-ۇلىنىڭ تەربيەسٸ ارقىلى دارىعان عوي دەپ شامالايتىنبىن. اۋىلدا اتا-ەجەسٸنٸڭ تەربيەسٸن كٶرگەندٸكتەن بە ٶزٸن قاراپايىم ۇستايتىن.
قازاقستاننان ەگيپەتكە جولى تٷسەتٸندەردٸڭ ەڭ الدىمەن ماملٷكتەر تاريحىنا, سۇلتان بايبارىسقا قاتىستى ورىنداردى زييارات ەتۋگە نيەتتەنەدٸ. وسىنداي كەلٸپ-كەتەتٸندەرگە باقىتتىنىڭ ەرٸنبەي-جالىقپاي تٷسٸندٸرەتٸنە كۋە بولدىم. 2010 جىلى سەۋٸر ايىندا ەگيپەتتە نۇر-مٷباراك قامقورلار كەڭەسٸنٸڭ ٷشٸنشٸ وتىرىسى بولدى.وسى مەجٸلٸسكە قازاقستاننان كەلگەن لاۋىزىمدى ادامداردى تاريحي جەرلەردٸ ارالاتقان باقىتتى باتىرشا-ۇلى ەدٸ. وسى قۇرامدا سول كەزدەگٸ ەل-فارابي اتىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ٷستٸنٸڭ شاڭ بولىپ, كٷن استىندا ۇزاق جٷرگەنٸنە قاراماستان قاتتى ريزا بولىپ, تولقىنىستى ەسەرمەن قوناق ٷيگە كەلگەنٸ ەسٸمدە. ەلگە ورالعان سوڭ بٸر ايدان سوڭ قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ تاعايىندالعان ول باقىتتىنى تاۋىپ الىپ, ونىڭ كٸتابىن مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ العى سٶزٸمەن باستىرۋعا سەبەپكەر بولدى.
قازاقستاندىق توپ - مىسىرلىق مينيستر حامدي زاقزۇقتىڭ قوناعى. نٸل ٷستٸ.
باقىتتىنىڭ مىسىردىڭ وسى باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ جٷرگەن اراب عالىمدارىن ٸزدەپ بارىپ, پٸكٸرلەسكەن سەتتەرٸن دە كٶردٸم.
باقىتتى باتىرشا-ۇلى ەلشٸلٸكتە ەكٸ ەلدٸڭ اراسىن جاقىنداستىرۋعا قىزمەت جاسادى. ەگيپەتتٸ دە ٶز وتانى قازاقستانداي سٷيدٸ. ونىڭ ويلارى كٶپ ەدٸ. جاستاي دٷنيەدەن كەتسە دە ارتىندا ٸرگەلٸ ەڭبەكتەر قالدىردى. سونىڭ بٸرٸ - 2005 جىلى جارىق كٶرگەن «مىسىر ماملٷك مەملەكەتٸنٸڭ دەشتٸ قىپشاقپەن بايلانىستارى. حٸٸٸ- حV عع.» اتتى كٸتابىندا ەكٸ دٸندەس ەلدٸڭ تاريحىنا ورتاق مەملٷكتەر كەزەڭٸن بايىپتى, دەرەكتانۋشىلىق تۇرعىدان تالداپ شىقتى. ارابشا, ورىسشا دەرەكتەردٸ اسىقپاي وقىپ, سارالاۋدان ٶتكٸزدٸ. ەگيپەتتە جٷرگەن جىلدارى وسى جەدٸگەرلٸكتەردٸ كٶزبەن كٶرٸپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزدٸ.
ەكٸنشٸسٸ - 2011 جىلى قر پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتٸڭ العىسٶزٸمەن ٷش تٸلدە (قازاق, ورىس, اعىلشىن) «مىسىرداعى ماملٷك سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ تاريحى. يستورييا مامليۋكسكوي ارحيتەكتۋرى ۆ ەگيپتە. The history of the mamluk architecture in Egypt» كٸتاپ-البوم. بۇل ەڭبەك ماملٷك دەۋٸرٸندەگٸ ەسكەرتكٸشتەر تٷرلٸ تٷستٸ سۋرەتتەرٸمەن جيناقتالىپ كەڭ العىسٶز, تٷسٸنٸكتەرٸمەن بەرٸلۋمەن قۇندى.
شامشەدين كەرٸم, پروفەسسور
