فوتو: travelask.ru
ٶز ۋاقىتىندا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸن شاپقىنشىلىققا ۇشىراتىپ, قيلى زامانعا تٷسٸرگەن, دەۋٸرٸ جٷرٸپ تۇرعان كەزدە كٷندەي كٷركٸرەگەن جوڭعار يمپەريياسىنىڭ كٶشپەندٸلەرٸ كەيٸننەن قىتايدان قىرعىن تاۋىپ, ەۋپٸرٸمدەپ امان قالعان قالدىقتارى التاي تاۋىنا بارىپ پانالاپ, سول ارادا ورنىعىپ قالادى. ۇزاق عاسىرلار كٶلەمٸندە ورىستار بۇلاردى «التاي تاتارلارى» دەپ اتاپ كەلگەن. التايلىقتار (ويراتتار) حاكاس پەن قىرعىز تٸلٸنٸڭ ارالىق تٸلٸنە ۇقسايتىن, تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. (جالپى, رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى تٷركٸلەرگە: تاتار مەن باشقۇرت, سونداي-اق, ياكۋتپەن بٸرگە التاي دەپ اتالاتىن ويراتتار مەن حاكاستار دا كٸرەدٸ.) قازٸرگٸ قاسىمىزداعى قىرعىزدار دا, التايلىق ويراتتار دا, سونىمەن قاتار, حاكاس جۇرتى دا ٶز زامانىنداعى ەنەساي (ەنيسەي) بويىن قاتار جايلاعان تۇتاس قاناتتاس ەلدەر دەۋگە بولادى. تاعى ايتارىمىز, قىرعىز بەن ويرات (قازٸرگٸ التايلىقتار) كٶشپەندٸلەرٸ, سوناۋ XIII عاسىردىڭ باسىنان, قازٸرگٸ تۋۆا (تۋبا) اۋماعىنان بەرٸ جىلجىعاندار (تٸپتٸ, ەلٸمٸزبەن شەكارالاس قونعان ۇيعىرلاردىڭ ٶزٸ دە, كەزٸندە ەنەساي قىرعىزدارىنان كٷيرەي جەڭٸلٸپ, (ۇيعىر قاعاناتى) اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراپ, جان ساۋعالاپ, قازٸرگٸ شىڭجان اۋماعىنا كٶشٸپ كەلگەندەر).
ويرات - التايلىقتاردىڭ جالپى سەنٸمٸ (دٸنٸ) شاماندىق بولعانىمەن, كەيٸننەن ورىستاردىڭ بوداندىعىنا تٷسكەن سوڭ, بۇلاردى كٷشپەن حريستيان دٸنٸنە ەنگٸزەدٸ.
سوناۋ 552 جىلدارى وسى التاي تٷركٸلەرٸ, ياعني, ويراتتار ٶز مەملەكەتٸن قۇرىپ, استاناسىن ورحونعا كٶشٸرەدٸ. XIII عاسىردان باستاپ, شىڭعىس حان قۇرعان ۇلى تٷركٸ قاعاناتىنا باعىنىپ, يمپەرييا قۇرامىنا كٸرەدٸ. ال, XVII عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ, سوناۋ الىس زاماندا ەنەساي (ەنيسەي) بويىنان الاتاۋ باۋىرىنا كەلٸپ, قوڭىستانعان قىرعىزدىڭ كٶشپەلٸ تايپالارىمەن بٸرٸگٸپ, جوڭعار حاندىعىن قۇرادى. سٶيتٸپ, ويراتتار ۇلانعاسىر اۋماقتى جاۋلاپ الىپ, تاريحتا جوڭعار حاندىعى اتالعان يمپەرييانىڭ نەگٸزٸن قالايدى. دەگەنمەن, وسىلاردىڭ ٷنەمٸ شاپقىنشىلىعىنان, توناۋىنان ىزاسى شەگٸنەن شىققان شٷرشٸتتەردٸڭ بٸر رەتكٸ جويقىن جورىعىنان (قىتايلىق گەنەرال پۋ دەنٸڭ ارميياسىنان) كەيٸن, بۇل حاندىق تاستالقان بولىپ قىيرايدى جەنە ەلٸ وراسان زور قىرعىنعا ۇشىرايدى.
ەگەر جوڭعار ەلٸ تۋرالى قىسقاشا ايتار بولساق («قالماق» سٶزٸ, «تاتار» دەگەن سٶز سەكٸلدٸ جالپىلاما اتاۋ عانا) ; 1635 جىلى وسى ويراتتىڭ باتۋر (باتىر) قونتايشىسى نەگٸزٸن قۇرعان جوڭعار حاندىعى دٷنيەگە كەلەدٸ. ول, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك – شىعىس جاعىنا ورنالاسادى. 1640 جىلى جوڭعارلار, ياعني, ويراتتار «دالالىق جارعى» دەگەن اتپەن ەسكەري جەنە ازاماتتىق زاڭدار جيناعىن شىعارادى. تاعى بٸر ەسكەرتەرٸمٸز, وسى, قۇرىلعان جوڭعار حاندىعىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ قىرعىزدار دا بۇلارعا ەسكەري جاساق رەتٸندە كٸرٸپ, قول بٸرٸكتٸرەدٸ. تاريحي ەڭبەكتەرگە ٷڭٸلگەنٸمٸزدە, سول كەزدەگٸ جوڭعار حاندىعىنىڭ ساربازدارىنىڭ سانى جٷز مىڭنان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ولاردىڭ الپىس مىڭ جاۋىنگەرٸ قوڭتايشىنىڭ تۇراقتى ەسكەرٸ بولعان.
جوڭعار حاندىعى ەلٸنٸڭ رۋحاني بٸرلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە تيبەت لامالارى دا ەلەۋلٸ رٶل اتقاردى.
الايدا ويراتتار قۇرعان جوڭعار حاندىعىن قويا تۇرىپ, بٸز ەرٸ قاراي قازٸرگٸ التايلىقتار دەپ اتالعان ويرات ەلٸنە ورالايىق.
XVIII – XIX عاسىردا رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلىق ەزگٸسٸندە بولادى. تٶڭكەرٸس كەزٸندە, ياعني, 1922 جىلدارى رەسەي قۇرامىنداعى ويرات اۆتونومييالىق وبلىسى بولىپ قۇرىلادى. دەگەنمەن, 1948 جىلى بۇلار, رەسەي قۇرامىنداعى تاۋلى التاي اۆتونومييالىق وبلىسى دەپ اتالىپ, ٶزگەرتٸلەدٸ. 1990 جىلى تاۋلى التاي اۆتونوميياسى ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاپ, رەسەي فەدەراتسيياسى قۇرامىنداعى التاي رەسپۋبليكاسى بولىپ قۇرىلادى.
ويرات – التايلىقتاردىڭ دەستٷرلٸ كەسٸبٸ: مال باعۋ, ەگٸن سالۋ, سونداي-اق, ۇستالىقپەن اينالىسادى جەنە سىرماق باسۋ, الاشا, كٸلەم توقۋ, تەرٸ يلەۋ, زەرلەۋ بۇلاردىڭ اتا كەسٸبٸنٸڭ بٸرٸ دەۋگە بولادى. التايلىقتاردىڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان باي اۋىز ەدەبيەتٸ بار. ونى جىرلاۋشىلاردى قايشى دەپ اتايدى. وسى اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ نۇسقالارى XIX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ قاعاز بەتٸنە تٷسٸرٸلە باستادى. كەيٸنگٸ جىلدارى وسى ەلدٸڭ ەپوس ٷلگٸلەرٸنٸڭ جەتٸ تومى – «التاي باتىرلارى» جارىق كٶردٸ. سوناۋ, ٶتكەن عاسىردىڭ 1922 جىلىنان باستاپ ويرات تٸلٸندە «التايدىڭ چولمونى» (قازاقشالاعاندا «التاي شولپانى») گازەتٸ شىعىپ كەلەدٸ.
التاي رەسپۋبليكاسى رەسەي فەدەراتسيياسى قۇرامىنداعى ۇلتتىق – مەملەكەتتٸك قۇرىلىم. جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى – ەل (ەل) قۇرىلتاي, ول تٶرت جىل مەرزٸمگە سايلاناتىن جيىرما جەتٸ دەپۋتاتتان تۇرادى. جوعارى اتقارۋشى ورگانى – ٷكٸمەت, ونى تٶراعا باسقارادى. ورتالىعى تاۋلى التاي قالاسى. رەسپۋبليكا اۋماعى – 92902 شاقىرىم. حالقى – 201,6 مىڭ ادامنان تۇرادى. رەسمي تٸلدەرٸ – ورىس, قازاق, جەنە ويرات تٸلدەرٸ. رەسپۋبليكانىڭ 31 %پايىزى ويراتتار, 62% پايىزى ورىستار, ٶزگەلەرٸ قازاقتار. رەسپۋبليكا ون اۋداننان تۇرادى.
سونىمەن, سوناۋ بٸر عاسىرلاردا جوڭعار حاندىعى دەپ اتالعان اۋقىمدى يمپەرييانىڭ نەگٸزٸن قۇرعان جەنە ونىڭ العا قاراي ٶسٸپ, دامۋىنا مٷمكٸندٸگٸنشە تەر تٶگٸپ, ەڭبەك سٸڭٸرگەن, سونداي-اق, يمپەرييانى بٸراز ۋاقىت كٷندەي كٷركٸرەپ ۇستاپ تۇرعان, زامانىندا داقپىرتى الىسقا كەتكەن ازۋلى ويرات تايپاسىنىڭ, كەزٸندە قىتايدىڭ قىرعىنىنان امان قالعان, كٸشٸگٸرٸم بٶلٸگٸ وسى – التايلىق تٷركٸلەر. بۇلار تٷركٸ تٸلٸندە ٶسٸپ – ٶنٸپ, تٸرشٸلٸك كەشٸپ جاتقان ەلدٸڭ بٸرٸ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
