ۆيرۋسولوگ-عالىم, مەديتسينا دوكتورى الماز شارماندى ەلەمدٸك باق تەگٸ قازاق امەريكالىق عالىم دەپ تانىستىرسا, قازاقتار ونى باۋىرىنا تارتىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ الماز دەيدٸ. اقش-تا تۇراتىن ول بٸزگە Covid-19 ٸندەتٸنە توسقاۋىل بولۋى مٷمكٸن مەديتسيناداعى سوڭعى جاڭالىقتارعا قاتىستى ويلارىمەن بٶلٸستٸ.
– كوروناۆيرۋس, ۆاكتسينا تاقىرىبى كەيٸنگٸ كەزدە ساياسيلانىپ, الپاۋىت ەلدەر اراسىندا بەسەكەگە اينالىپ بارادى. عالامدى دٷر سٸلكٸندٸرگەن پاندەمييانىڭ ساياسي سالماعىن قالاي باعالايسىز?
– كوروناۆيرۋس گەنومى عىلىمي تٷردە تالدانا باستاعان جارتى جىلدىڭ ٸشٸندە ۆاكتسيناعا قاتىستى 140 جوبا نازارعا الىنىپ, ونىڭ 20-سى كلينيكالىق سىناقتاردان ٶتٸپ جاتىر. مۇنىڭ بەرٸ – ٶتە جاعىمدى جاڭالىق. جاقىندا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ فارماتسەۆتيكالىق گيگانت Pfizer مەن نەمٸس بيوتەحنولوگييالىق كومپانيياسىنا وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن 100 ملن دوزالىق ۆاكتسينانى ەزٸرلەۋگە 2 ملرد دوللار كٶلەمٸندە گرانت بٶلەتٸنٸن ايتتى. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن AstCra Zeneca عالىمدارى دايىنداعان ۆاكتسينا وڭ نەتيجە بەردٸ. ونى قابىلداعان ادامداردا كوروناۆيرۋستى بەيتاراپتاندىراتىن انتيدەنەلەر پايدا بولاتىنى ايتىلىپ جٷر. ۆاكتسينا ۇلىبريتانيياداعى, برازيليياداعى جەنە باسقا ەلدەردەگٸ 10 مىڭ ەرٸكتٸلەر ارقىلى سىناقتان ٶتٸپ جاتىر. قىتايلىق CanSino كومپانيياسى جەنە امەريكالىق Moderna كومپانيياسى جاساعان ۆاكتسينالار دا وڭ نەتيجە كٶرسەتتٸ. قازٸر بۇل مەسەلەنٸڭ ساياسي استارىنا ٷڭٸلۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ۋاقىت ٶتٸپ جاتىر. قولداعى كٷش ٸندەتتٸ توقتاتىپ, ادامزاتتى قۇتقارىپ قالۋعا جۇمىلدىرىلۋى كەرەك.
– وسىعان دەيٸن ۆاكتسينانى جاساۋ ٷشٸن 10 جىلدان اسا ۋاقىت كەتەتٸنٸ ايتىلاتىن. قازٸر كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالار رەكوردتى مەرزٸمدە دايىندالىپ, سىناق مەرزٸمٸ مەن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ پروتسەسٸ قاتار جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تەرٸزدٸ...
– كەيبٸر كومپانييالار, تٸپتٸ سىناق مەرزٸمٸن كٷتپەستەن, بارلىق تەۋەكەلدٸ ٶز موينىنا الاتىنىن مەلٸمدەپ, ٶندٸرٸسكە جٸبەرۋگە نيەت تانىتتى. بۇل – ٷلكەن تەۋەكەل. سەبەبٸ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كەم دەگەندە جارتى عاسىرلىق تاريحى جەنە نارىقتاعى ورنى بار. ۆاكتسينا سەتسٸزدٸككە ۇشىراسا, قانداي جاعدايعا تاپ بولاتىنىن بٸلٸپ وتىرمىز. تەۋەكەلگە بارۋدان ٶزگە جول جوق. سىناما رەتٸندە شىعارعان ۆاكتسينانى ٶزدەرٸن كۆي-دەن قورعاعىسى كەلەتٸن ەرٸكتٸلەرگە سىناقتان ٶتكٸزٸپ, سونىمەن بٸر مەزگٸلدە ٶندٸرٸس كٶلەمٸن ارتتىرعىسى كەلەدٸ. قىسقاسى, مەديتسينا, عىلىم ادامزاتتى ٸندەتتٸڭ تىرناعىنان قۇتقارۋعا اسىعۋدا.
– ماۋسىم ايىندا «كوۆيدتەن دە قاۋٸپتٸ قازاق تۇماۋى پايدا بولدى» دەگەن ەڭگٸمە ەلەمگە تاراپ كەتتٸ. ددۇ قابىرعاسىندا ٶتكەن جيىندا دوكتور مايك رايان مۇنى كوروناۆيرۋسپەن بايلانىستىرىپ قارايتىنىن مەلٸمدەدٸ. قازاق تۇماۋى, بار بولسا, ول قايدان شىقتى? ونىڭ جويىلاتىن نەمەسە ەلسٸرەيتٸن كەزٸ بولا ما?
– ٶكپە قابىنۋىمەن ناۋقاستانعانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ سovid-19-بەن بايلانىستى. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كوروناۆيرۋس تۋدىرعان اۋرۋلار رەتٸندە جٸكتەلمەۋٸنە پاتسيەنتتەردٸڭ تەكسەرٸلمەگەنٸ نەمەسە پتP-تەست ساپاسىنىڭ ناشار بولعانى سەبەپ. ال ەكٸنشٸدەن, «ٶتٸرٸكتٸڭ ٷش تٷرٸ بار: بۇل – ٶتٸرٸك, انىق ٶتٸرٸك جەنە ستاتيستيكا» دەگەندٸ ەستٸگەن شىعارسىز: ستاتيستيكاعا سەيكەس بٸز ناقتى مەلٸمەتتەر جاعىنان ۇياتتىمىز. ستاتيستيكالىق اشىقتىق ەكونوميكانى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى, بٸلٸم بەرۋدٸ جەنە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى نەرسەنٸ باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي شىندىققا سەيكەس كەلە بەرمەيتٸن ستاتيستيكا مەن جالعان بولجامدار باسقارۋداعى رەتسٸزدٸكتٸ, دەرٸحانالاردا دەرٸ-دەرمەك جەتٸسپەۋشٸلٸگٸن قالىپتاستىراتىنىن ەسكەرمەيمٸز. ماۋسىم ايىندا ٷكٸمەت ۇسىنعان دەرەك پەن ناقتى جاعداي اراسىندا ايىرماشىلىقتار بولعانىنا كۋە بولدىق. ەندٸ مۇنىڭ بەرٸ ٶزگەرەدٸ دەگەن ٷمٸت بار.
– سۋبەكتيۆتٸ باقىلاۋلار مەن زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, تمد ەلدەرٸندەگٸ سovid-19 ٶلٸمٸ اقش پەن ەۋروپاعا قاراعاندا تٶمەن. مۇنىڭ سەبەبٸن بتسج ۆاكتسيناسىمەن بايلانىستىراتىندار كٶپ.
– مۇنىڭ تٸكەلەي بتسج-عا قاتىستى ەكەنٸن دەلەلدەيتٸن عىلىمي دەيەكتەمەلەردٸ كٶرگەن جوقپىن. بۇل – گيپوتەزا, بولجام بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. اتالعان مەسەلەنٸ ەلٸ زەرتتەۋ كەرەك. ماعان بالالار كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىن از جۇقتىرادى دەگەن تەورييا جاقىن. سەبەبٸ ەرەسەك ادامدارعا قاراعاندا بالالاردىڭ يممۋندىق قورعانىش قابٸلەتٸ جوعارى. ال بتسج – تۋبەركۋلەزگە قارسى قولدانىلاتىن ۆاكتسينا. ال تۋبەركۋلەز تاياقشالارىنىڭ ۆيرۋستان ايىرماشىلىعى بار, ونى ۆيرۋس ەمەس, كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنا مٷلدەم قاتىسى جوق باكتەرييا دەۋگە بولادى. تمد ەلدەرٸندەگٸ سovid-19 ٶلٸمٸ اقش پەن ەۋروپاعا قاراعاندا تٶمەندٸگٸ پاندەمييا باستالعان كەزدە ەپيدەميياعا قارسى شارالاردىڭ تيٸمسٸز ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى. بۇل ەلدەردە قارت ادامدار سانىنىڭ كٶپتٸگٸ جەنە كوروناۆيرۋستىڭ 60 جاستان اسقان ادامدار ٷشٸن قاۋٸپتٸ ەكەنٸ ماڭىزدى رٶل اتقاردى. بٸراق بۇل دەرەك ٸندەتپەن جاس ادامدار اۋىرمايدى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.
– سovid-19-دان ايىعىپ شىققان ادام قايتادان ونى جۇقتىرۋى مٷمكٸن بە?
– بۇل جايلى كٶپ ايتىلىپ جٷر. بٸراق قايتا انىقتالعان دەرت بەلگٸسٸ – سەزٸمتال پتر-تەستتٸڭ كٶزٸنە تٷسٸپ قالعان ۆيرۋستىڭ قالدىقتارى. اۋرۋدان ايىققاننان كەيٸنگٸ پايدا بولاتىن انتيدەنەلەر, يممۋندىق جاسۋشالار كەم دەگەندە بٸر جىل ٸشٸندە ينفەكتسييادان قورعاۋعا قابٸلەتتٸ دەپ سانايمىن. ەلدە ەپيدەميياعا قارسى قىزمەتتٸ كٷشەيتۋگە مەن بەرەتٸن كەز كەلدٸ. ەپيدەمييانى بولجاۋ جەنە جاڭا ەپيدەمييالىق قاۋٸپ-قاتەرلەردٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن اناليتيكالىق مٷمكٸندٸكتەر جاسالۋى كەرەك. كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ تۋرالى ايتاتىن بولساق, جۇقتىرعان جەنە ينفەكتسييادان قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانىنا نازار اۋدارادى. الايدا قالپىنا كەلگەندەردٸڭ اعزاسىنداعى ٶزگەرٸستەر تۋرالى سيرەك ايتىلادى. اۋرۋ بەلگٸسٸ ادام اعزاسىندا ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتپەيتٸنٸن كٶرٸپ جٷرمٸز. ٶكپە قابىنۋىنان ايىعىپ شىققان ادامداردىڭ ٶكپەسٸندە تىرتىقتار قالادى. كەيبٸر ادامداردا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶكپەنٸڭ, جٷرەكتٸڭ, بٷيرەكتٸڭ جەنە باسقا مٷشەلەردٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ قالپىنا كەلتٸرۋدٸ قاجەت ەتەتٸن اۋرۋلارى بار. ولار ەنتٸگۋ, جٷرەك اينۋ, ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸنٸڭ جوعالۋى جەنە يٸستەردٸ اجىراتۋ قابٸلەتٸنٸڭ بۇزىلۋى سيياقتى جاعدايمەن جيٸ شاعىمدانادى. ەزٸرگە ادامزاتتىڭ نازارى دەرتتٸ اۋىزدىقتاۋعا باعىتتالعان. بٸراق كٷندەردٸڭ كٷنٸندە وسى دەرتتەن امان قالعان ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىمەن شىنداپ اينالىسىپ, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە مەن بەرٸلۋٸ كەرەك.
– سٸز جازبالارىڭىزدا ەجەلگٸ ۆيرۋستار ادام گەنومىندا ساقتالىپ قالاتىنىن, ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا پايدا بولاتىنىن ايتقان ەدٸڭٸز. كوروناۆيرۋستىڭ دا بٸزدٸڭ اعزامىزدا ۇزاق جىلدار ۇيىقتاپ جاتىپ, قايتىپ ويانۋى مٷمكٸن بە?
– ۆيرۋس ٷشٸن ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان دەنەنٸڭ, يەسٸنٸڭ ٶلۋٸ تيٸمدٸ ەمەس. اداممەن بٸرگە ۆيرۋس تا ٶلەدٸ. ول ادامسىز ەشتەڭە دە ەمەس, تەك پارازيت قانا. سوندىقتان ونىڭ تابيعاتى جان-جاعىنا جۇقتىرا بەرۋگە بەيٸم. سول كەزدە عانا ٶمٸر سٷرٸپ قويماي, تارالۋ كەڭٸستٸگٸن دە كەڭٸتە بەرەدٸ. ۆيرۋس – بٶتەن گەنەتيكالىق ماتەريالدىڭ بٸر بٶلٸگٸ. بٸزدٸڭ گەنومىمىزعا ەنگەن كەيبٸر ۆيرۋس اداممەن مىڭداعان جىل بويى بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ, ونىڭ شامامەن 10 پايىزى ەجەلگٸ ۆيرۋستاردىڭ قالدىقتارىنان تۇرادى. ولار بٸر كەزدەرٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىمەن بٸرٸكتٸرٸلگەن, وسىلايشا بٷگٸنگە دەيٸن گەنەتيكالىق جاعىنان ۇرپاقتان ۇرپاققا ٶتتٸ. مەن بۇل تۋرالى «دەنساۋلىقتىڭ سەگٸز قۇپيياسى» كٸتابىمدا جازدىم. بۇلار نەگٸزٸنەن رەتروۆيرۋستار دەپ اتالادى. كوروناۆيرۋس وسى توپقا جاتا ما, جوق پا, بۇل ەلٸ زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ.
– قىتايدا ٸندەت باستالعان كەزدە ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ, ەۋروپادا جاستاردىڭ دا ٶكپەگە جاساندى تٷردە دەم بەرەتٸن اپپاراتتارعا تٷسٸپ جاتقانىن كٶردٸك. وسى ەكٸ ارالىقتا ۆيرۋستىڭ قۇرامىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بولدى?
– يە, ۆيرۋس, ەربٸر ەكٸ اپتا سايىن مۋتاتسييالانىپ جاتىر. دەرٸگەرلەرلەر ەزٸرگە ونىڭ بەلگٸلٸ ەكٸ تٷرٸنە نازار اۋدارا باستادى. ونىڭ العاشقىسى – ۋحاندىق, ەكٸنشٸسٸ يتالييالىق نەمەسە ەۋروپالىق تٷرٸ. پاندەمييا ۋحاندىق تٷرٸنەن باستالىپ, يرانعا, سودان كەيٸن يتاليياعا دەيٸن جەتتٸ. ال مۋتاتسييالانا باستاعان كەزٸ وسى جىلدىڭ اقپان ايىنا تۋرا كەلەدٸ.
– اقپان ايىنداعى ۆيرۋستىڭ ەلەۋەتٸنە قانداي باعا بەرەسٸز, ناۋرىز ايىندا بٸزگە ول قانداي ٶزگەرٸستەرمەن جەتتٸ?
– اقپان ايىندا ۆيرۋستىڭ جان-جاعىنا جۇقتىرۋ قابٸلەتٸ 10 ەسەگە دەيٸن ٶسٸپ كەتتٸ. قازاقستانعا تارالعان كوروناۆيرۋس ازداعان مۋتاتسيياعا ۇشىراعان يتالييالىق شتاممنىڭ نۇسقاسىنا كٶبٸرەك ۇقسايدى. بٸزگە جەتكەن ۆيرۋس ٶتە جۇقپالى ھەم قاۋٸپتٸ. Covid-19 – ەلٸ زەرتتەلمەگەن دەرت تٷرٸ. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ جاڭا نۇسقالارى پايدا بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەپيدەمييانىڭ ەل ٸشٸندە تەز تارالۋىن ونىڭ جۇقپالى, جان-جاعىنا قاۋٸپتٸ بولا باستاعانىمەن عانا بايلانىستىرىپ قاراۋعا بولمايدى. كٶپ مەسەلە ٶزٸمٸزگە بايلانىستى. ادامزاتقا باس اماندىعىن ساقتاۋ ٷشٸن كٷرەسەتٸن كەزٸ ەندٸ كەلدٸ.
– بيىل 16 ناۋرىزدا اقش-تا تٶرت ەرٸكتٸگە كوروناۆيرۋستىق ۆاكتسينا ەگٸلگەنٸن, تەجٸريبەنٸ سيەتتلدەگٸ ۆاشينگتون عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جاساعانىن اقپارات قۇرالدارى حابارلادى. بۇل سىناقتاردىڭ قالاي ٶتكەنٸن بٸلەسٸز بە?
– جاقىندا دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ ەرٸپتەسٸم, پروفەسسور دجوشۋا شارفتاين ەلەمدە «كوروناۆيرۋسقا قارسى تيٸمدٸ جەنە قاۋٸپسٸز ۆاكتسينانى كٸم بۇرىن جاسايدى?» دەگەن مەسەلە بٷكٸلەلەمدٸك بەسەكەلەستٸككە اينالعانىن, ەربٸر اينالىم سايىن دودادان شىعىپ قالاتىن اتلەتتەر ەستافەتاسىن ەسكە سالاتىنىن ەسكەرتتٸ. جوعارىدا ايتىپ وتىرعان كەزەڭدەر ۆاكتسينا سىناقتارىنىڭ فازالارىنا سەيكەس كەلەدٸ. بٸرٸنشٸ كەزەڭ – ۆاكتسينالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن تەكسەرۋ. بٷگٸنگە دەيٸن جاسالعان ۆاكتسينالاردىڭ كٶبٸنٸڭ ادام اعزاسىنا سونشالىقتى كەرٸ ەسەرٸ بولمادى, تەك دەنە قىزۋىنىڭ شامالى كٶتەرٸلۋٸ جەنە ازداپ اۋىرسىنۋ سيياقتى زييانسىز بەلگٸلەر بايقالدى. بۇل – كٶپتەگەن ستاندارتتى ۆاكتسينالاردا كەزدەسەتٸن قۇبىلىس. تەستٸلەۋدٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸندە تيٸمدٸلٸكتٸ باعالاۋعا باسىمدىق بەرٸلەدٸ. بۇل ۆاكتسينانىڭ ينفەكتسييادان شىنىمەن قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. تەكسەرٸلگەن ۆاكتسينالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەرٸكتٸلەردە جەتكٸلٸكتٸ كٷشتٸ يممۋندىق رەاكتسييا تۋدىرۋى مٷمكٸن. بۇل كوروناۆيرۋسقا توسقاۋىل بولاتىن انتيدەنەلەردٸ قالىپتاستىرۋدان, سونداي-اق ۆيرۋس جۇقتىرعان جاسۋشالاردى بۇزاتىن يممۋندىق جاسۋشالاردى ىنتالاندىرۋدان بايقالادى. ٷشٸنشٸ كەزەڭدە – ادامنىڭ اعزاسىنا دوزانى قانشا مٶلشەردە سالۋ قاجەتتٸگٸ زەرتتەلەدٸ. ونى انىقتاۋ ٷشٸن ەرٸكتٸلەرگە تەست جٷرگٸزەدٸ. بۇل كەزەڭ ٶتە ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ ول بولاشاق ٶندٸرٸس اۋقىمىن انىقتايدى. ەزٸرگە ۆاكتسينانىڭ قانشا ۋاقىت قورعايتىنىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ۆاكتسينا دايىنداپ جاتقان ەلدەر ونى كەم دەگەندە ەكٸ ەسە دوزادا قابىلداۋ كەرەك ەكەنٸن ايتىپ جاتىر. بۇل ۆاكتسينا سەتتٸ بولسا, ٷلكەن مٶلشەردە ميللياردتاعان دوزالار شىعارۋعا رۇقسات بەرٸلەدٸ.
– ادامزاتقا چيپ ورناتادى دەگەن سيياقتى دەيەكسٸز سٶزدەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. وسىنداي الىپقاشپا ەڭگٸمەلەردٸڭ تارالۋىنا نە سەبەپ بولدى?
– قازٸر ٸندەتكە قاتىستى ارتىق سٶزدٸڭ كٶبەيٸپ كەتكەنٸ راس. العاشقىدا بۇل جوق اۋرۋ دەدٸ, كەيٸن ونىڭ مەملەكەتتەر اراسىندا كەلٸسٸممەن جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان بيولوگييالىق قارۋ ەكەنٸن ايتتى. تانىمال كينورەجيسسەر تەلەحابارلارىنىڭ بٸرٸندە بيلل گەيتس پلانەتانى ٶزٸ جاسايتىن ۆاكتسيناعا وتىرعىزىپ, بارلىعىن باقىلاۋ ٷشٸن ميكروچيپتەردٸ ەنگٸزٸپ, وسىمەن اينالىسقىسى كەلەتٸنٸن ايتتى. بۇل حابار تەلەديداردان الىنىپ تاستالعانىمەن, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى تارالىپ كەتتٸ. اقىلعا قونىمدى تالداۋ جاساپ, جالعان اقپارات كٶزدەرٸنٸڭ تٷبٸنە جەتۋگە تىرىساتىندار ازايىپ بارادى. ساياساتكەرلەر, بيزنەسمەندەر عانا ەمەس, تاكسي جٷرگٸزۋشٸلەرٸ, ٷي شارۋاسىنداعى ەيەلدەردٸڭ از عانا ۋاقىت ٸشٸندە ۆيرۋسولوگقا اينالىپ كەتكەنٸن كٶرٸپ جٷرمٸز. كوروناۆيرۋسقا قاتىستى جالعان اقپارات اعىمى پاندەميياعا اينالدى. كەيبٸرەۋلەر بۇل قۇبىلىستى INFODEMY دەپ اتادى. ونىڭ تارالۋ كٶزدەرٸ Facebook پەن Telegram-داعى جالعان اككۋانتتار, جالعان youtube ارنالارى. بٸرەۋلەر Whatsapp ارقىلى كوروناۆيرۋستىق پاندەمييا دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ بٸر تٷرٸ, ال 5G ۇيالى بايلانىسىنىڭ جاڭا بۋىنى ۆيرۋستاردىڭ تارالۋى ٷشٸن اگرەسسورلارمەن ارنايى جاسالدى دەگەن اقپاراتتاردى تاراتتى.
– مۇنى ينفوكوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار عاسىرىندا توقتاتا المايمىز عوي.
– مەنٸڭ ٶزٸم دە وسىنداي حابارلامالاردى جيٸ الامىن, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ عىلىمي سيپاتقا باسىمدىق بەرگٸسٸ كەلەدٸ. جالعان عىلىمدا عىلىمي فاكتٸلەر بۇرمالانىپ تٷسٸندٸرٸلەدٸ, حالىقارالىق عىلىمي ورتاداعى كٷمەندٸ بەدەلٸ بار توپتاردىڭ دەيەكتەمەلەرٸنە جٷگٸنٸپ, اڭعال توپتىڭ سەنبەسكە امالىن قالدىرمايدى. بۇل شىندىقتى جەتكٸزۋگە تىرىساتىن شىنايى عالىمداردىڭ سەنٸمٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ. قاۋٸپتٸڭ باسى – وسى. سالماقسىز, نەگٸزسٸز اقپارلاردىڭ كەيبٸرەۋلەردٸڭ كٶكەيٸنە قونا كەتۋ سەبەبٸن تٷسٸنبەيمٸن. كورونوۆيرۋس بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ دەرت, وعان سٸزدٸڭ قانداي اقپاراتقا سەنەتٸنٸڭٸز, كونسپيرولوگييالىق تەورييالارعا بەيٸم ەكەنٸڭٸز ماڭىزدى ەمەس. ونىڭ ماقساتى, بويىڭىزعا ەنٸپ, ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار اعزاڭىزعا اقاۋ تٷسٸرۋ, ساۋ اعزانى مٷگەدەك اعزاعا اينالدىرۋ. بٸزگە وسىنى تٷسٸنەتٸن كەز كەلدٸ.
– ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ قازاقستاندىق, ٶزبەكستاندىق سەگمەنتتەرٸندە كۆي-دەن ايىعۋعا سەبەپ بولاتىن ۇسىنىستار جايلى كٶپ ايتىلادى.
– ونداي اقپاراتتاردان حاباردارمىن. ادىراسپان, زٸمبٸرگە قاتىستى ايتارىم, ونىڭ پايداسى مەديتسينالىق دەڭگەيدە دەلەلدەنگەن جوق. ال ساۋمال قىمىز تەرٸزدٸ سٷت قىشقىلى باكتەرييالارىمەن اشىتىلماعان. قىمىز تٸرٸ سٷت قىشقىلى باكتەرييالارىمەن اشىتىلعان. مەن العاشقىسىنا ەمەس, سوڭعىسىنا باسىمدىق بەرەر ەدٸم. اشىتۋ پروتسەسٸ كەزٸندە پايدالى فەرمەنتتەر, ۆ ۆيتامينٸ توبى, ومەگا-3 قىشقىلى جەنە انتيوكسيدانتتار پايدا بولادى. وسىلايشا اشىتىلعان سٷت ٶنٸمدەرٸ ميللياردتاعان باكتەرييالارعا, بٸزدٸڭ اسقازان-ٸشەك جولدارىمىزدا ٶمٸر سٷرەتٸن ۇساق تٸرشٸلٸك يەلەرٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. ونىڭ ميكروبيوما دەگەن عىلىمي اتاۋى بار, جالپى سالماعى 2,5 كيلوعا جەتەدٸ. كٶپتەگەن عالىم ميكروبيومانى كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, بٸراق ٶتە ماڭىزدى ادام اعزاسى دەپ اتايدى. بٸزدٸڭ ميكروبيومانى قۇرايتىن ميكروبتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ دەنساۋلىققا پايدالى. ولار تاعامدى سٸڭٸرۋگە, ودان پايدالى زاتتاردى الۋعا جەنە زيياندى توكسيندەردٸ كەتٸرۋگە كٶمەكتەسەدٸ. بۇل سەمٸزدٸك, اللەرگييا جەنە سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا كٶمەكتەسەدٸ. ٸشەكتەردەن باسقا, ولار باسقا قۋىس مٷشەلەردە, مىسالى برونحتاردا, اۋىز قۋىسىندا, جاتىردا جەنە زەر شىعارۋ جولدارىندا كەزدەسەدٸ. ميكروبيومانىڭ دۇرىس تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن ٸشەك باكتەرييالارىنىڭ ٶسۋٸنە تىڭايتقىش بولاتىن كٶكٶنٸستەر مەن جەمٸستەردٸ ٷنەمٸ تۇتىنۋدى قاجەت ەتەدٸ. ەگەر كٷندەلٸكتٸ اس مەزٸرٸنە قىمىز قوسىلسا, پايدالى باكتەرييالاردى ودان ەرٸ نىعايتۋعا بولادى. وسىلايشا بٸز ٶزٸمٸزدٸ تەك كوروناۆيرۋستان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كٶپتەگەن اۋرۋدان دا قورعاي الامىز.
– التى ايدان بەرٸ كوروناۆيرۋس پاندەميياسىمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ادامزات كوروناۆيرۋسپەن كٷرەستە جەڭٸسكە جەتە مە?
– اتاقتى ميكروبيولوگ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوشۋا لەدەربەرگ ايتقانداي, ميكروورگانيزمدەر سانى جاعىنان بٸزدەن اسىپ تٷسەدٸ, بٸراق بٸز ساقتىقپەن ٶمٸر سٷرەمٸز, ٶكٸنٸشكە قاراي كٶپ ادام مۇنى ەسكەرە بەرمەيدٸ. ۆيرۋستاردىڭ باعىتى بٸزگە قاراعاندا اناعۇرلىم تەرەڭگە باعدارلانعانىن ەندٸ تٷسٸنٸپ وتىرمىز. ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ولار ٶزگەرەدٸ, بەيٸمدەلەدٸ, ال كٶبٸمٸز سەنٸمدەرٸمٸز بەن كٷندەلٸكتٸ ەدەتتەرٸمٸزدٸ ٶزگەرتۋدەن باس تارتامىز. بٸزگە ٷنەمٸ اراقاشىقتىقتى ساقتاۋ, ماسكا تاعۋ نەمەسە وقشاۋلانۋ قاجەتتٸلٸگٸ ەسكەرتٸلەدٸ. بۇل ەسكەرتۋلەردٸڭ ارتىندا ادام ٶمٸرٸ, باستىڭ اماندىعى تۇر. ميلليون ماسكا, ٶكپەنٸ جاساندى تٷردە جەلدەتەتٸن اپپاراتتىڭ قۇنى بٸر عانا اۆيالاينەردٸڭ باعاسىمەن بٸردەي. قازٸر حالىقارالىق ەۋە ۇشاقتارى ۇشۋىن توقتاتتى. بٸراق ساقتىق شارالارى تۋرالى ەسكەرتپەلەردٸ ەلٸ دە جٷرە تىڭدايمىز. سولاي بولا تۇرا پاندەمييامەن كٷرەستە ٶز قالاۋىمىز بەن وپتيميزمٸمٸزگە ٷمٸتتەنە بەرەمٸن. 40 جىلدان بەرٸ يممۋنولوگييا سالاسىندا جٷرمٸن. ٶمٸرٸمدٸ ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى – سپيد-پەن كٷرەسۋگە ارنادىم. سپيد-تٸڭ سەبەپتەرٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن عالىمدارعا بٸرنەشە جىل قاجەت بولدى, ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن اشۋ ون شاقتى جىلعا سوزىلدى. وعان قارسى ۆاكتسينا ەلٸ جوق. ال كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋدەگٸ عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە قاراپ شٷكٸر دەۋگە بولادى. پاندەمييا باستالعاننان سوڭ بٸرنەشە اپتا ٸشٸندە كوروناۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ شيفرٸندەگٸ جۇمباقتاردى شەشتٸك. بۇل قاتەرلٸ ۆيرۋسپەن قالاي كٷرەسۋدٸڭ جولدارىن كٶرسەتٸپ بەردٸ. نەتيجەسٸندە, دەرتتٸڭ تىرناعىنا ٸلٸنٸپ قالعان زامانداستارىمىزدى اجالدان اراشالاپ الۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. دەرتتٸڭ تارالۋىن توقتاتاتىن ۆاكتسينا الداعى بٸرنەشە ايدا جاسالادى دەپ ايتۋعا نەگٸز بار. كوروناۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردى جاساۋدىڭ ماڭىزدى پەرسپەكتيۆالارى بار. بۇل مەسەلەدە ەلٸ دە كٶپ تٷسٸنٸكسٸزدٸك بار, بٸراق سovid-19 ۆاكتسينالارى مەن ەمدەۋ سالاسىنداعى كەيٸنگٸ جاڭالىقتار قۋانتادى. ٷمٸتتەندٸرەتٸن ەكٸنشٸ مەسەلە – ايتۆ ۆيرۋسىمەن سالىستىرعاندا, كوروناۆيرۋس ٶمٸرشەڭ ەمەس. ايتۆ جۇقتىرعان پاتسيەنتتەر ەشقاشان ودان تولىقتاي ارىلا المايدى. قازٸرگٸ كوروناۆيرۋستىڭ ادام اعزاسىنا قوناقتايتىن ۋاقىتى شامامەن 3 اپتا, بۇل مەرزٸمدە دەرتتەن ايىعىپ شىعادى. ياعني جاعداي ەبدەن رەتتەلگەن. نيۋ-يوركتٸ الايىق. وسىدان بٸرنەشە اي بۇرىن بۇل مەگاپوليس پاندەمييانىڭ وشاعى بولدى, كٷن سايىن 800 ادام قايتىس بولادى. قالادا اۋرۋحانا تٶسەكتەرٸ جەتكٸلٸكسٸز بولعاندىقتان, ورتالىق ساياباقتا شاتىرلى قالاشىق قۇرىلدى. نيۋ-يورك بٷگٸن كوروناۆيرۋستىڭ ٶلٸمٸن نٶلدٸك دەڭگەيگە دەيٸن تٷسٸردٸ. حالقى تىعىز ٷلكەن مەگاپوليس بۇعان قارسى تۇرسا, وندا بۇل كٷش ەلەمدەگٸ كەز كەلگەن قالانىڭ جەنە ەلدٸڭ قولىندا دەپ ايتۋعا بولادى. پاندەمييامەن كٷرەسۋدٸڭ قيىنشىلىعى – ادامزات قازٸرگٸ كوروناۆيرۋسپەن ەشقاشان كەزدەسپەگەن. بٸردە-بٸر ادامدا يممۋندىق قورعانىس جوق, ادامنىڭ اعزاسى ونىمەن كٷرەسۋگە دايىن بولمادى, دەنساۋلىعىندا اقاۋ بارلار بٸرٸنشٸ بولىپ جۇقتىردى, تٸرٸ قالعاندار يممۋندىق قورعانىس جاسادى. عالىمدار ۇجىمدىق قورعانىس ٷشٸن كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنان حالىقتىڭ 40 پايىزعا جۋىعى اۋىرسا, جەتكٸلٸكتٸ دەپ سانايدى. ەگەر بٸز وسىعان ۆاكتسينانى دامىتۋدىڭ جاقىن قالعانىن قوساتىن بولساق, وندا بٸز يممۋندىق انتيدەنەنٸ قالىپتاستىرۋعا بٸرتٸندەپ جاقىنداپ كەلەمٸز دەپ بولجاۋعا بولادى. سوندىقتان مەن كەز كەلگەن قوعامدىق جەردە ماسكا تاعۋدى جالعاستىرا بەرەمٸن, ادامداردان, ەسٸرەسە ٷيدەن اۋلاق بولامىن, ال اۋرۋ بەلگٸلەرٸ پايدا بولعان جاعدايدا ٶزٸمدٸ وقشاۋلاۋعا تىرىسامىن. سٸزدەردٸ دە سوعان شاقىرامىن.
ەڭگٸمەلەسكەن گٷلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى
