Virýsolog-ǵalym, meditsina doktory Almaz Sharmandy álemdik BAQ tegi qazaq amerikalyq ǵalym dep tanystyrsa, qazaqtar ony baýyryna tartyp, ózimizdiń Almaz deidi. AQSh-ta turatyn ol bizge Covid-19 indetine tosqaýyl bolýy múmkin meditsinadaǵy sońǵy jańalyqtarǵa qatysty oilarymen bólisti.
– Koronavirýs, vaktsina taqyryby keiingi kezde saiasilanyp, alpaýyt elder arasynda básekege ainalyp barady. Ǵalamdy dúr silkindirgen pandemiianyń saiasi salmaǵyn qalai baǵalaisyz?
– Koronavirýs genomy ǵylymi túrde taldana bastaǵan jarty jyldyń ishinde vaktsinaǵa qatysty 140 joba nazarǵa alynyp, onyń 20-sy klinikalyq synaqtardan ótip jatyr. Munyń bári – óte jaǵymdy jańalyq. Jaqynda AQSh prezidenti Donald Tramp farmatsevtikalyq gigant Pfizer men nemis biotehnologiialyq kompaniiasyna osy jyldyń sońyna deiin 100 mln dozalyq vaktsinany ázirleýge 2 mlrd dollar kóleminde grant bóletinin aitty. Oksford ýniversiteti men AstCra Zeneca ǵalymdary daiyndaǵan vaktsina oń nátije berdi. Ony qabyldaǵan adamdarda koronavirýsty beitaraptandyratyn antideneler paida bolatyny aitylyp júr. Vaktsina Ulybritaniiadaǵy, Braziliiadaǵy jáne basqa elderdegi 10 myń eriktiler arqyly synaqtan ótip jatyr. Qytailyq CanSino kompaniiasy jáne amerikalyq Moderna kompaniiasy jasaǵan vaktsinalar da oń nátije kórsetti. Qazir bul máseleniń saiasi astaryna úńilýdiń qajeti joq. Ýaqyt ótip jatyr. Qoldaǵy kúsh indetti toqtatyp, adamzatty qutqaryp qalýǵa jumyldyrylýy kerek.
– Osyǵan deiin vaktsinany jasaý úshin 10 jyldan asa ýaqyt ketetini aitylatyn. Qazir koronavirýsqa qarsy vaktsinalar rekordty merzimde daiyndalyp, synaq merzimi men óndiriske engizý protsesi qatar júrgizilip jatqan tárizdi...
– Keibir kompaniialar, tipti synaq merzimin kútpesten, barlyq táýekeldi óz moinyna alatynyn málimdep, óndiriske jiberýge niet tanytty. Bul – úlken táýekel. Sebebi basym kópshiliginiń kem degende jarty ǵasyrlyq tarihy jáne naryqtaǵy orny bar. Vaktsina sátsizdikke ushyrasa, qandai jaǵdaiǵa tap bolatynyn bilip otyrmyz. Táýekelge barýdan ózge jol joq. Synama retinde shyǵarǵan vaktsinany ózderin KVI-den qorǵaǵysy keletin eriktilerge synaqtan ótkizip, sonymen bir mezgilde óndiris kólemin arttyrǵysy keledi. Qysqasy, meditsina, ǵylym adamzatty indettiń tyrnaǵynan qutqarýǵa asyǵýda.
– Maýsym aiynda «kovidten de qaýipti qazaq tumaýy paida boldy» degen áńgime álemge tarap ketti. DDU qabyrǵasynda ótken jiynda doktor Maik Raian muny koronavirýspen bailanystyryp qaraitynyn málimdedi. Qazaq tumaýy, bar bolsa, ol qaidan shyqty? Onyń joiylatyn nemese álsireitin kezi bola ma?
– Ókpe qabynýymen naýqastanǵandardyń basym kópshiligi Sovid-19-ben bailanysty. Kópshiliginiń koronavirýs týdyrǵan aýrýlar retinde jiktelmeýine patsientterdiń tekserilmegeni nemese PTP-test sapasynyń nashar bolǵany sebep. Al ekinshiden, «ótiriktiń úsh túri bar: bul – ótirik, anyq ótirik jáne statistika» degendi estigen shyǵarsyz: Statistikaǵa sáikes biz naqty málimetter jaǵynan uiattymyz. Statistikalyq ashyqtyq ekonomikany, densaýlyq saqtaýdy, bilim berýdi jáne kúndelikti ómirimiz úshin mańyzdy nárseni basqarýǵa múmkindik beredi. Ókinishke qarai shyndyqqa sáikes kele bermeitin statistika men jalǵan boljamdar basqarýdaǵy retsizdikti, dárihanalarda dári-dármek jetispeýshiligin qalyptastyratynyn eskermeimiz. Maýsym aiynda Úkimet usynǵan derek pen naqty jaǵdai arasynda aiyrmashylyqtar bolǵanyna kýá boldyq. Endi munyń bári ózgeredi degen úmit bar.
– Sýbektivti baqylaýlar men zertteýlerge sáikes, TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qaraǵanda tómen. Munyń sebebin BTsJ vaktsinasymen bailanystyratyndar kóp.
– Munyń tikelei BTsJ-ǵa qatysty ekenin dáleldeitin ǵylymi dáiektemelerdi kórgen joqpyn. Bul – gipoteza, boljam bolýy ábden múmkin. Atalǵan máseleni áli zertteý kerek. Maǵan balalar koronavirýs infektsiiasyn az juqtyrady degen teoriia jaqyn. Sebebi eresek adamdarǵa qaraǵanda balalardyń immýndyq qorǵanysh qabileti joǵary. Al BTsJ – týberkýlezge qarsy qoldanylatyn vaktsina. Al týberkýlez taiaqshalarynyń virýstan aiyrmashylyǵy bar, ony virýs emes, koronavirýs infektsiiasyna múldem qatysy joq bakteriia deýge bolady. TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qaraǵanda tómendigi pandemiia bastalǵan kezde epidemiiaǵa qarsy sharalardyń tiimsiz uiymdastyrylýyna bailanysty. Bul elderde qart adamdar sanynyń kóptigi jáne koronavirýstyń 60 jastan asqan adamdar úshin qaýipti ekeni mańyzdy ról atqardy. Biraq bul derek indetpen jas adamdar aýyrmaidy degendi bildirmeidi.
– Sovid-19-dan aiyǵyp shyqqan adam qaitadan ony juqtyrýy múmkin be?
– Bul jaily kóp aitylyp júr. Biraq qaita anyqtalǵan dert belgisi – sezimtal PTR-testtiń kózine túsip qalǵan virýstyń qaldyqtary. Aýrýdan aiyqqannan keiingi paida bolatyn antideneler, immýndyq jasýshalar kem degende bir jyl ishinde infektsiiadan qorǵaýǵa qabiletti dep sanaimyn. Elde epidemiiaǵa qarsy qyzmetti kúsheitýge mán beretin kez keldi. Epidemiiany boljaý jáne jańa epidemiialyq qaýip-qaterlerdiń aldyn alý úshin analitikalyq múmkindikter jasalýy kerek. Koronavirýs indeti týraly aitatyn bolsaq, juqtyrǵan jáne infektsiiadan qaitys bolǵan adamdardyń sanyna nazar aýdarady. Alaida qalpyna kelgenderdiń aǵzasyndaǵy ózgerister týraly sirek aitylady. Aýrý belgisi adam aǵzasynda iz-túzsiz joǵalyp ketpeitinin kórip júrmiz. Ókpe qabynýynan aiyǵyp shyqqan adamdardyń ókpesinde tyrtyqtar qalady. Keibir adamdarda áli kúnge deiin ókpeniń, júrektiń, búirektiń jáne basqa múshelerdiń uzaq merzimdi qalpyna keltirýdi qajet etetin aýrýlary bar. Olar entigý, júrek ainý, este saqtaý qabiletiniń joǵalýy jáne iisterdi ajyratý qabiletiniń buzylýy siiaqty jaǵdaimen jii shaǵymdanady. Ázirge adamzattyń nazary dertti aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan. Biraq kúnderdiń kúninde osy dertten aman qalǵan azamattarymyzdyń densaýlyǵymen shyndap ainalysyp, memlekettik deńgeide mán berilýi kerek.
– Siz jazbalaryńyzda ejelgi virýstar adam genomynda saqtalyp qalatynyn, olar kez kelgen ýaqytta paida bolatynyn aitqan edińiz. Koronavirýstyń da bizdiń aǵzamyzda uzaq jyldar uiyqtap jatyp, qaityp oianýy múmkin be?
– Virýs úshin ózi ómir súrip otyrǵan deneniń, iesiniń ólýi tiimdi emes. Adammen birge virýs ta óledi. Ol adamsyz eshteńe de emes, tek parazit qana. Sondyqtan onyń tabiǵaty jan-jaǵyna juqtyra berýge beiim. Sol kezde ǵana ómir súrip qoimai, taralý keńistigin de keńite beredi. Virýs – bóten genetikalyq materialdyń bir bóligi. Bizdiń genomymyzǵa engen keibir virýs adammen myńdaǵan jyl boiy beibit ómir súrip keledi, onyń shamamen 10 paiyzy ejelgi virýstardyń qaldyqtarynan turady. Olar bir kezderi ata-babalarymyzdyń genetikalyq qurylymymen biriktirilgen, osylaisha búginge deiin genetikalyq jaǵynan urpaqtan urpaqqa ótti. Men bul týraly «Densaýlyqtyń segiz qupiiasy» kitabymda jazdym. Bular negizinen retrovirýstar dep atalady. Koronavirýs osy topqa jata ma, joq pa, bul áli zerttelmegen taqyryp.
– Qytaida indet bastalǵan kezde egde jastaǵy adamdardyń, Eýropada jastardyń da ókpege jasandy túrde dem beretin apparattarǵa túsip jatqanyn kórdik. Osy eki aralyqta virýstyń quramynda qandai ózgerister boldy?
– Iá, virýs, árbir eki apta saiyn mýtatsiialanyp jatyr. Dárigerlerler ázirge onyń belgili eki túrine nazar aýdara bastady. Onyń alǵashqysy – ýhandyq, ekinshisi italiialyq nemese eýropalyq túri. Pandemiia ýhandyq túrinen bastalyp, Iranǵa, sodan keiin Italiiaǵa deiin jetti. Al mýtatsiialana bastaǵan kezi osy jyldyń aqpan aiyna týra keledi.
– Aqpan aiyndaǵy virýstyń áleýetine qandai baǵa beresiz, naýryz aiynda bizge ol qandai ózgeristermen jetti?
– Aqpan aiynda virýstyń jan-jaǵyna juqtyrý qabileti 10 esege deiin ósip ketti. Qazaqstanǵa taralǵan koronavirýs azdaǵan mýtatsiiaǵa ushyraǵan italiialyq shtammnyń nusqasyna kóbirek uqsaidy. Bizge jetken virýs óte juqpaly hám qaýipti. Covid-19 – áli zerttelmegen dert túri. Aldaǵy ýaqytta onyń jańa nusqalary paida bolýy ábden múmkin. Epidemiianyń el ishinde tez taralýyn onyń juqpaly, jan-jaǵyna qaýipti bola bastaǵanymen ǵana bailanystyryp qaraýǵa bolmaidy. Kóp másele ózimizge bailanysty. Adamzatqa bas amandyǵyn saqtaý úshin kúresetin kezi endi keldi.
– Biyl 16 naýryzda AQSh-ta tórt eriktige koronavirýstyq vaktsina egilgenin, tájiribeni Siettldegi Vashington ǵylymi-zertteý institýtynyń ǵalymdary jasaǵanyn aqparat quraldary habarlady. Bul synaqtardyń qalai ótkenin bilesiz be?
– Jaqynda Djon Hopkins ýniversitetindegi áriptesim, professor Djoshýa Sharftain álemde «koronavirýsqa qarsy tiimdi jáne qaýipsiz vaktsinany kim buryn jasaidy?» degen másele búkilálemdik básekelestikke ainalǵanyn, árbir ainalym saiyn dodadan shyǵyp qalatyn atletter estafetasyn eske salatynyn eskertti. Joǵaryda aityp otyrǵan kezeńder vaktsina synaqtarynyń fazalaryna sáikes keledi. Birinshi kezeń – vaktsinalardyń qaýipsizdigin tekserý. Búginge deiin jasalǵan vaktsinalardyń kóbiniń adam aǵzasyna sonshalyqty keri áseri bolmady, tek dene qyzýynyń shamaly kóterilýi jáne azdap aýyrsyný siiaqty ziiansyz belgiler baiqaldy. Bul – kóptegen standartty vaktsinalarda kezdesetin qubylys. Testileýdiń ekinshi kezeńinde tiimdilikti baǵalaýǵa basymdyq beriledi. Bul vaktsinanyń infektsiiadan shynymen qorǵalýyn qamtamasyz etý kerek. Tekserilgen vaktsinalardyń basym bóligi eriktilerde jetkilikti kúshti immýndyq reaktsiia týdyrýy múmkin. Bul koronavirýsqa tosqaýyl bolatyn antidenelerdi qalyptastyrýdan, sondai-aq virýs juqtyrǵan jasýshalardy buzatyn immýndyq jasýshalardy yntalandyrýdan baiqalady. Úshinshi kezeńde – adamnyń aǵzasyna dozany qansha mólsherde salý qajettigi zertteledi. Ony anyqtaý úshin eriktilerge test júrgizedi. Bul kezeń óte mańyzdy, óitkeni ol bolashaq óndiris aýqymyn anyqtaidy. Ázirge vaktsinanyń qansha ýaqyt qorǵaitynyn eshkim bilmeidi. Vaktsina daiyndap jatqan elder ony kem degende eki ese dozada qabyldaý kerek ekenin aityp jatyr. Bul vaktsina sátti bolsa, úlken mólsherde milliardtaǵan dozalar shyǵarýǵa ruqsat beriledi.
– Adamzatqa chip ornatady degen siiaqty dáieksiz sózder kóbeiip ketti. Osyndai alypqashpa áńgimelerdiń taralýyna ne sebep boldy?
– Qazir indetke qatysty artyq sózdiń kóbeiip ketkeni ras. Alǵashqyda bul joq aýrý dedi, keiin onyń memleketter arasynda kelisimmen júrgizilip otyrǵan biologiialyq qarý ekenin aitty. Tanymal kinorejisser telehabarlarynyń birinde Bill Geits planetany ózi jasaityn vaktsinaǵa otyrǵyzyp, barlyǵyn baqylaý úshin mikrochipterdi engizip, osymen ainalysqysy keletinin aitty. Bul habar teledidardan alynyp tastalǵanymen, áleýmettik jeliler arqyly taralyp ketti. Aqylǵa qonymdy taldaý jasap, jalǵan aqparat kózderiniń túbine jetýge tyrysatyndar azaiyp barady. Saiasatkerler, biznesmender ǵana emes, taksi júrgizýshileri, úi sharýasyndaǵy áielderdiń az ǵana ýaqyt ishinde virýsologqa ainalyp ketkenin kórip júrmiz. Koronavirýsqa qatysty jalǵan aqparat aǵymy pandemiiaǵa ainaldy. Keibireýler bul qubylysty INFODEMY dep atady. Onyń taralý kózderi Facebook pen Telegram-daǵy jalǵan akkýanttar, jalǵan youtube arnalary. Bireýler Whatsapp arqyly koronavirýstyq pandemiia dúniejúzilik soǵystyń bir túri, al 5G uialy bailanysynyń jańa býyny virýstardyń taralýy úshin agressorlarmen arnaiy jasaldy degen aqparattardy taratty.
– Muny infokommýnikatsiialyq tehnologiialar ǵasyrynda toqtata almaimyz ǵoi.
– Meniń ózim de osyndai habarlamalardy jii alamyn, olardyń kópshiligi ǵylymi sipatqa basymdyq bergisi keledi. Jalǵan ǵylymda ǵylymi faktiler burmalanyp túsindiriledi, halyqaralyq ǵylymi ortadaǵy kúmándi bedeli bar toptardyń dáiektemelerine júginip, ańǵal toptyń senbeske amalyn qaldyrmaidy. Bul shyndyqty jetkizýge tyrysatyn shynaiy ǵalymdardyń senimine nuqsan keltiredi. Qaýiptiń basy – osy. Salmaqsyz, negizsiz aqparlardyń keibireýlerdiń kókeiine qona ketý sebebin túsinbeimin. Koronovirýs bul óte qaýipti dert, oǵan sizdiń qandai aqparatqa senetinińiz, konspirologiialyq teoriialarǵa beiim ekenińiz mańyzdy emes. Onyń maqsaty, boiyńyzǵa enip, ómirlik mańyzy bar aǵzańyzǵa aqaý túsirý, saý aǵzany múgedek aǵzaǵa ainaldyrý. Bizge osyny túsinetin kez keldi.
– Áleýmettik jelilerdiń qazaqstandyq, ózbekstandyq segmentterinde KVI-den aiyǵýǵa sebep bolatyn usynystar jaily kóp aitylady.
– Ondai aqparattardan habardarmyn. Adyraspan, zimbirge qatysty aitarym, onyń paidasy meditsinalyq deńgeide dáleldengen joq. Al saýmal qymyz tárizdi sút qyshqyly bakteriialarymen ashytylmaǵan. Qymyz tiri sút qyshqyly bakteriialarymen ashytylǵan. Men alǵashqysyna emes, sońǵysyna basymdyq berer edim. Ashytý protsesi kezinde paidaly fermentter, V vitamini toby, omega-3 qyshqyly jáne antioksidanttar paida bolady. Osylaisha ashytylǵan sút ónimderi milliardtaǵan bakteriialarǵa, bizdiń asqazan-ishek joldarymyzda ómir súretin usaq tirshilik ielerine áser etýi múmkin. Onyń mikrobioma degen ǵylymi ataýy bar, jalpy salmaǵy 2,5 kiloǵa jetedi. Kóptegen ǵalym mikrobiomany kózge kórinbeitin, biraq óte mańyzdy adam aǵzasy dep ataidy. Bizdiń mikrobiomany quraityn mikrobtardyń kópshiligi densaýlyqqa paidaly. Olar taǵamdy sińirýge, odan paidaly zattardy alýǵa jáne ziiandy toksinderdi ketirýge kómektesedi. Bul semizdik, allergiia jáne sozylmaly aýrýlardyń aldyn alýǵa kómektesedi. Ishekterden basqa, olar basqa qýys múshelerde, mysaly bronhtarda, aýyz qýysynda, jatyrda jáne zár shyǵarý joldarynda kezdesedi. Mikrobiomanyń durys tepe-teńdigin saqtaý úshin ishek bakteriialarynyń ósýine tyńaitqysh bolatyn kókónister men jemisterdi únemi tutynýdy qajet etedi. Eger kúndelikti as mázirine qymyz qosylsa, paidaly bakteriialardy odan ári nyǵaitýǵa bolady. Osylaisha biz ózimizdi tek koronavirýstan ǵana emes, sonymen qatar kóptegen aýrýdan da qorǵai alamyz.
– Alty aidan beri koronavirýs pandemiiasymen ómir súrip jatyrmyz. Adamzat koronavirýspen kúreste jeńiske jete me?
– Ataqty mikrobiolog, Nobel syilyǵynyń laýreaty Djoshýa Lederberg aitqandai, mikroorganizmder sany jaǵynan bizden asyp túsedi, biraq biz saqtyqpen ómir súremiz, ókinishke qarai kóp adam muny eskere bermeidi. Virýstardyń baǵyty bizge qaraǵanda anaǵurlym tereńge baǵdarlanǵanyn endi túsinip otyrmyz. Ómir súrý úshin olar ózgeredi, beiimdeledi, al kóbimiz senimderimiz ben kúndelikti ádetterimizdi ózgertýden bas tartamyz. Bizge únemi araqashyqtyqty saqtaý, maska taǵý nemese oqshaýlaný qajettiligi eskertiledi. Bul eskertýlerdiń artynda adam ómiri, bastyń amandyǵy tur. Million maska, ókpeni jasandy túrde jeldetetin apparattyń quny bir ǵana avialainerdiń baǵasymen birdei. Qazir halyqaralyq áýe ushaqtary ushýyn toqtatty. Biraq saqtyq sharalary týraly eskertpelerdi áli de júre tyńdaimyz. Solai bola tura pandemiiamen kúreste óz qalaýymyz ben optimizmimizge úmittene beremin. 40 jyldan beri immýnologiia salasynda júrmin. Ómirimdi adamnyń immýn tapshylyǵy virýsy – SPID-pen kúresýge arnadym. SPID-tiń sebepterin túsiný úshin ǵalymdarǵa birneshe jyl qajet boldy, virýstyń genetikalyq qurylymyn ashý on shaqty jylǵa sozyldy. Oǵan qarsy vaktsina áli joq. Al koronavirýsty zertteýdegi ǵylymi jetistikterge qarap shúkir deýge bolady. Pandemiia bastalǵannan soń birneshe apta ishinde koronavirýstyń genetikalyq qurylymynyń shifrindegi jumbaqtardy sheshtik. Bul qaterli virýspen qalai kúresýdiń joldaryn kórsetip berdi. Nátijesinde, derttiń tyrnaǵyna ilinip qalǵan zamandastarymyzdy ajaldan arashalap alýdyń sáti tústi. Derttiń taralýyn toqtatatyn vaktsina aldaǵy birneshe aida jasalady dep aitýǵa negiz bar. Koronavirýsqa qarsy preparattardy jasaýdyń mańyzdy perspektivalary bar. Bul máselede áli de kóp túsiniksizdik bar, biraq Sovid-19 vaktsinalary men emdeý salasyndaǵy keiingi jańalyqtar qýantady. Úmittendiretin ekinshi másele – AITV virýsymen salystyrǵanda, koronavirýs ómirsheń emes. AITV juqtyrǵan patsientter eshqashan odan tolyqtai aryla almaidy. Qazirgi koronavirýstyń adam aǵzasyna qonaqtaityn ýaqyty shamamen 3 apta, bul merzimde dertten aiyǵyp shyǵady. Iaǵni jaǵdai ábden rettelgen. Niý-Iorkti alaiyq. Osydan birneshe ai buryn bul megapolis pandemiianyń oshaǵy boldy, kún saiyn 800 adam qaitys bolady. Qalada aýrýhana tósekteri jetkiliksiz bolǵandyqtan, ortalyq saiabaqta shatyrly qalashyq quryldy. Niý-Iork búgin koronavirýstyń ólimin nóldik deńgeige deiin túsirdi. Halqy tyǵyz úlken megapolis buǵan qarsy tursa, onda bul kúsh álemdegi kez kelgen qalanyń jáne eldiń qolynda dep aitýǵa bolady. Pandemiiamen kúresýdiń qiynshylyǵy – adamzat qazirgi koronavirýspen eshqashan kezdespegen. Birde-bir adamda immýndyq qorǵanys joq, adamnyń aǵzasy onymen kúresýge daiyn bolmady, densaýlyǵynda aqaý barlar birinshi bolyp juqtyrdy, tiri qalǵandar immýndyq qorǵanys jasady. Ǵalymdar ujymdyq qorǵanys úshin koronavirýs infektsiiasynan halyqtyń 40 paiyzǵa jýyǵy aýyrsa, jetkilikti dep sanaidy. Eger biz osyǵan vaktsinany damytýdyń jaqyn qalǵanyn qosatyn bolsaq, onda biz immýndyq antideneni qalyptastyrýǵa birtindep jaqyndap kelemiz dep boljaýǵa bolady. Sondyqtan men kez kelgen qoǵamdyq jerde maska taǵýdy jalǵastyra beremin, adamdardan, ásirese úiden aýlaq bolamyn, al aýrý belgileri paida bolǵan jaǵdaida ózimdi oqshaýlaýǵa tyrysamyn. Sizderdi de soǵan shaqyramyn.
Áńgimelesken Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan» basylymy
