ەلٸببي تاقىرىبتى اقمەتتٸڭ بايانداماسى

1 - ەلٸببي تٷزەۋ دەگەن تٷرٸك جۇرتىندا كٶپتەن كەلە جاتقان مەسەلە. مەسەلە قوزعالعاننان بەرٸ تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ تٷزەلگەن جاقتارى دا بار. تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ تٷبٸ ارابتان شىققانمەن, تٷرٸك تٸلٸنە يكەمدەلٸپ, ٶزگەرٸس كٸرٸپ, تازا كٷيٸندە تۇرماعاندىقتان, مەن ونى, اراب ەلٸببيٸ دەمەي تٷرٸك ەلٸببيٸ دەيمٸن. 

2 - وسى كٷنگٸ جۇرتتاردىڭ بەرٸ دە ٶزٸ شىعارعان ەلٸببيٸن تۇتىنىپ وتىرعان جوق. بەرٸنٸكٸ دە ٶزگەدەن ٶزگەرتٸپ العان ەلٸببي ياۋروپا جۇرت- تارىنىڭ تۇتىنعان ەلٸببيٸنٸڭ تٷبٸ كٶنە سەميت ەلٸببيٸ. كٶنە سەميت ەلٸببيٸن ٶز تٸلٸنە ٷيلەستٸرٸپ پٸنٸكٸيە جۇرتى العان; ونان گرەك العان, گرەكتەن لاتىن, ياۋرىپا جۇرتتارى العان. تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ تٷبٸ دە كٶنە سەميت ەلٸببيٸ. ونان كٶپەلٸكتەر العان, كٶپەلٸكتەن اراب ٶز تٸلٸنە ٷيلەستٸرٸپ العان, ارابتان يران, تٷرٸك جانا باسقا مۇسىلماندار العان. سولاردىڭ قايسىسى دا بٸرٸنٸڭ ەلٸببيٸن بٸرٸ العاندا, تۇرعان قالپىندا الماعان, ٶز تٸلٸنٸڭ دىبىستارىنا قاراي ٶزگەرٸس كٸرگٸزٸپ العان, تٸلٸنە ەلٸببيدٸڭ ارتىعى بولسا, الىپ تاستاعان, كەمتٸگٸ بولسا ەرٸپ قوسىپ تولىقتىرعان, دەل كەلمەگەن ەرٸپتەر بولماسا, ونىڭ نە تٷسٸن ٶزگەرتٸپ, نە دىبىسىن ٶزگەرتٸپ العان. سونداي ٶز تٸلٸنە يكەمدەپ ٶزگەرٸس جاساپ العان ەلٸببيلەرٸنە ەر قايسىسى ٶز اتتارىن قويىپ لاتىن ەلٸببيٸ, ورىس ەلٸببيٸ دەگەندە, تٷرٸك ٶز تٸلٸنە ٷيلەستٸرگەن ەلٸپبيٸن تٷرٸك ەلٸببيٸ دەپ, قازاق ونان ٶز تٸلٸنە ٷيلەستٸرٸپ العان ەلٸببيٸن قازاق ەلٸببيٸ دەپ اتاۋعا جولىمىز بولۋعا تيٸس. 

3 - تٷرٸك جۇرتتارى ەلٸببي تٷزەيمٸز دەسە, بەرٸ قوسىلىپ بٸر ەلٸببي تٷزەي المايدى; ٶيتكەنٸ تٸلدەرٸندەگٸ دىبىستارىنىڭ تٷرلەرٸ بٸردەي ەمەس. دىبىستارى بٸردەي بولماسا, بەرٸنە بٸردەي جالپىلاپ ەلٸببي جاساۋعا بولمايدى, ٶيتكەنٸ ولاي جاسالعان ەلٸببيدٸڭ نە ەرٸپتەرٸ تۇس كەلمەسكە تيٸس, نە ەرٸپتەرٸنٸڭ دىبىستارى تۇس كەلمەسكە تيٸس. سوندىقتان تٷرٸك جۇرتتارى ٷشٸن بٸر ەلٸببي تٷزەۋ دەگەن مەسەلەنٸ – بٸر ەلٸببيدٸ بەرٸ نەگٸزگە الىپ, تٷرٸك جۇرتىنىڭ ەر قايسىسى ٶز تٸلٸنە ٷيلەستٸرۋ دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. سولاي بولعان سوڭ بٸزگە ەڭ ەۋەلٸ, نەگٸز بولارلىق ەلٸببي كەرەك; سول ەلٸببيدٸ قاراستىرىپ تابۋىمىز كەرەك.

4 - تٷرٸك جۇرتتارى ەلٸببيٸ جوق جۇرت بولسا بەلگٸلٸ – بەلگٸلٸ ەلٸببيلەر- دٸ الار ەدٸ دە, تٷرلٸ جاعىنان قولايلى قولايسىزدىعىنان قارار ەدٸ دە, ۇناتقان بٸرەۋٸن الار ەدٸ. تٷرٸك جۇرتى ونداي ەمەس, كٶپتەن تۇتىنىپ كەلە جاتقان ەلٸببيٸ بار جۇرت. كٶپتەن قولدانىپ كٶزگە ٷيٸر بولىپ, كٶڭٸلگە سٸڭگەن, قالىققا تامىرى تارالعان ەلٸببيدٸ تاستاي سالىپ, باسقا ەلٸببي الا قويۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. سولاي بولعان سوڭ تٷرٸك جۇرتتارى بەرٸنە بٸردەي نەگٸز بولارلىق ەلٸببي ٸزدەگەندە, ەۋەلٸ, ٶز ەلٸببيٸنٸڭ ونداي نەگٸز بولۋعا جارايتۇن جارامايتۇندىعىن انىقتاپ اشارعا كەرەك. ەكٸنشٸ ٶز ەلٸببيٸ جاراماسا, ونان ارتىق ەلٸببي تابارعا كەرەك. ٷشٸنشٸ, قولايلاعان ەلٸببيدٸ تٷرٸك جۇرتىنىڭ ەر قايسىسى ٶز تٸلٸنە ٷيلەستٸرۋ كەرەك. ەلٸببي تٷزەۋ جٷزٸندە الدىمەن ٸستەلەتٷن وسى ٷش جۇمىس. 

5 -تٷرٸك جۇرتتارىندا ەلٸببي تٷزەۋ مەسەلەسٸ قوزعالىپ جٷرگەن سەبەبٸ – بٸر كەزدە تٷرٸك جۇرتىنىڭ بۇتاقتارى ٶسكەن سوڭ, بەرٸنە بٸردەي شاق كەلمەي جٷرگەندٸگٸ, ول كەمشٸلٸك تٷرٸك ەلٸببيٸندە جوق دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. بٸراق سول كەمشٸلٸگٸ نە داراجالى كەمشٸلٸك? نەگٸزدٸ كەمشٸلٸك بە, نەكەن-ساياق كەمشٸلٸك بە? ەكٸنشٸ سٶزبەن ايتقاندا تٷرٸك ەلٸببيٸن نەگٸزگە الۋعا جاراتپاي شىعارىپ تاستايتۇن كەمشٸلٸك بە? بولماسا ولاي-بۇلاي تٷزەتۋمەن وڭدالاتۇن كەمشٸلٸك بە? وسى جەرٸن اشۋىمىز كەرەك. 

6 - ەلٸببي تالعاپ بٸرٸن ارتىق بٸرٸن كەم دەگەندە, بٸرٸندە مٸن كٶپ, بٸرٸندە از دەگەندە, تابان تٸرەپ باعالايتۇن بٸر تياناق بولۋى كەرەك. ول تياناق ەلٸببي قاسيەتتەرٸنەن شىعاتۇن نارق بولارعا كەرەك, اشىپ ايتقاندا ونىمىز ەلٸببيدٸ بۇلدى بولسىز قىلاتۇن سىپاتتارى بولارعا كەرەك. مەنٸڭ ويىمشا جاقسى ەلٸببيدٸڭ قاسيەتتەرٸ مىناداي بولۋعا كەرەك: 1. جاقسى ەلٸببي تٸلگە شاق بولۋ كەرەك. ٶلشەنبەي تٸگٸلگەن و جەر بۇ جەر بويعا جۋىسپاي, قولبىراپ, سولبىراپ تۇرعان كەڭ كيٸم سيياقتى ارتىق ەرٸپتەرٸ دە قولايسىز; بويىڭدى قىسىپ, تەنٸڭدٸ قۇرىستىرىپ تىرىس- تىرىپ تۇرعان تار كيٸم سيياقتى ەرپٸ كەم ەلٸپبي دە قولايسىز بولادى. 2. جاقسى ەلٸببي جازۋعا جەڭٸل بولۋعا تيٸس. ەلٸببيدٸڭ ەرٸپ سٷگٸرەتتەرٸ قيىن بولسا, مٷشەلەرٸ كٶپ بولسا, جازۋدى ۇزاقتاتىپ ۋاقىتتى كٶپ الادى. 3. ەلٸببيدٸڭ جاقسىسى باسپا ٸسٸنە قولايلى بولۋ تيٸس, ەرٸپٸ تٸزگەندە وڭاي تٸزٸلەتۇن, باسقاندا ورىندى از الاتۇن ەلٸببي باسپا سٶزدٸ ارزانداتادى. 4. جاقسى ەلٸببي ٷيرەتۋگە دە قولايلى بولۋى تيٸس. ەرپٸ سارا جازۋعا وڭاي, باسپاسىمەن جازباسىنىڭ سۋرەتٸ جاقىن ەلٸپبي ٷيرەتۋگە جەڭٸل بولادى. جاقسى ەلٸببيگە ىلايىق بۇل تٶرت سىپاتقا كەلمەيتۇن ەلٸببيلەردٸڭ بەرٸ دە كەمشٸلٸكتٸ ەلٸببي بولماق. تۇتىنىپ جٷرگەن تٷرٸك ەلٸببيٸن بۇلداعانىمىزدا دا, باسقا ەلٸببيدٸ بۇلداعانىمىزدا دا, وسى تٶرت سىپات جاعىنان قاراپ بۇلداۋىمىز كەرەك. 

7 - تۇتىنىپ جٷرگەن ەلٸببيدٸڭ و جەر بۇ جەرٸن ٶزگەرتٸپ تٷزەتۋ دەگەن وڭاي نەرسە; تۇتىنىپ جٷرگەن ەلٸببيدٸ تاستاپ, باسقا ەلٸببي الۋ دەگەن ول – ٶتە قيىن جۇمىس. ونى ٸستەۋگە كٶپ قارجى كەرەك. ونداي ٶزگەرٸس جاساۋ: ٸستەۋگە ادامى قۇرالى ساي, جۇمساۋعا قارجىسى مول, ەلدٸ جۇرتتاردىڭ قولىنان كەلمەك. بٸزدەر سيياقتى اناسى دا مىناسى دا جوق – مەشەۋ جۇرتتارعا بٸر ەلٸببيدٸ تاستاپ ەكٸنشٸ ەلٸببيدٸ الا قويۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. سولاي بولعان سوڭ, بٸز وسى كٷنگٸ تۇتىنىپ جٷرگەن ەلٸببيٸمٸزدٸ ەبدەن تەكسەرٸپ, نەگٸز بولۋعا تٸپتٸ جارامايتۇن بولعاندا عانا, شاراسىزدىقتان باسقا ەلٸببيدٸ نەگٸزگە الۋىمىز كەرەك. 8 - تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ قولايسىزدىعىنان زالال شەگٸپ جٷرگەن تٷرٸك جۇرت- تارىنىڭ ەر قايسىسى قانداي كەمشٸلٸگٸ بار ەكەنٸن, ول كەمشٸلٸكتەرٸ تٷزەۋگە بولارلىق كەمشٸلٸك بە, بولمايتۇن كەمشٸلٸك بە, – بولمايتۇن كەمشٸلٸك بە, – اشۋ كەرەك. قازاق دا, باشقۇرت دا, نوعاي دا, ٶزبەك دە, تٷرٸكبەن دە, ازىربايجان دا تٷرٸك ەلٸپبيٸنٸڭ نەگٸز بولاتۇن – بولمايتۇن كەمشٸلٸكتەرٸن ەبدەن اشسا, سوندا تٷرٸك جۇرتى بولىپ, باسقا ەلٸببي ٸزدەۋگە بولادى. وعان دەيٸن لاتىن ەلٸببيٸن الامىز دەپ, جاسالىپ جاتقان جوبالار اسىققانداردىڭ ٸسٸ بولسا كەرەك.

9 - مەسەلەنٸڭ قازاققا قاراعان جاعىنا كەلسەك, بٸز تٷرٸك ەلٸببيٸن تٷزەپ, تٸلٸمٸزگە شاعىنداپ ەلٸببي جاساعانىمىزعا ون جىلدان اسىپ بارادى. قازاق ەلٸببيٸ تٷرٸك ەلٸببيٸن نەگٸزگە الىپ, قازاق تٸلٸ ٷشٸن ەلٸببي جاساۋ وڭاي ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. قازاق باسقا ەلٸببي الامىز دەسە, ٶزگەلەردٸ ەلٸكتەۋ- مەن الامىز دەمەسە, ٶز ەلٸببيٸ جاراماعاندىقتان, شاراسىز بولىپ الامىز دەمەيدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستارى انىقتالىپ اشىلعان, ول دىبىستارعا ەرٸپ ارنالعان. ەلٸببي دەگەن وسى بولادى. بٸز ەلٸببي تٷزەيمٸز دەگەندە تٷرٸك ەلٸببيٸن تٸلٸمٸزگە كەلمەگەن سوڭ تاستاپ تٷزەيمٸز دەمەيمٸز, ەلٸببيٸمٸزدٸڭ تٷزەلمەي قالعان جاعى بار; سونىسىن عانا تٷزەيمٸز دەيمٸز. 

10 - تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ باسقا تٷرٸ قولايسىز. ونىسى باسپا ٸسٸ جٷزٸندە دە, ٷيرەتۋ جٷزٸندە دە كەمشٸلٸك قىلادى. بٸزدٸڭ باسپا ەرٸپتەرٸمٸز جازبا سيياقتى تٸركەسٸپ باسىلادى. ياۋرىپا جۇرتتارىنىڭ, ونان باسقا دا جۇرتتاردىڭ كٶبٸنٸڭ اق باسپا ەرٸپتەرٸ دارا باسىلادى. دارا ەرٸپ سارا كٶرٸنەدٸ. جازبا تٷرٸندە تٸركەسٸپ باسىلعان دا, ەرٸپتٸڭ باستا, ورتادا, اياقتا ۇشىرايتۇن تٷرلەرٸنٸڭ بەرٸ الىنىپ, بٸر ەرٸپ بٸرنەشە تٷر بولىپ سارالىعى كەميدٸ. مۇنان كەلەتۇن كەمشٸلٸك, ەۋەلٸ بٸر ەرٸپتٸڭ بٸرنەشە تٷردە بولۋى ەرٸپ ۇياسىن كٶبەيتٸپ, ەرٸپ تٸزۋ جۇمىسىن قيىنداتادى; ەكٸنشٸ ەرٸپ سارالىعىن كەمٸتۋمەن ٷيرەتكەن شاقتا كەمشٸلٸك قىلادى. ٷشٸنشٸ سول كەمشٸلٸگٸنٸڭ كەسٸرٸنەن وسى كٷنگە دەيٸن تٷرٸك جۇرتتارى قول مەشينا جاساتىپ, تۇتىنا الماي كەلدٸ. بٸز ەلٸببي تٷزەيمٸز دەگەندە ەلٸببيٸمٸزدٸڭ وسى كەمشٸلٸگٸن تٷزەتەمٸز دەيمٸز. ەلگٸ ايتىلعان ٷش تٷرلٸ كەمشٸلٸك بەرٸ كەلٸپ بٸر شۇقىرعا قۇياتىن كەمشٸلٸك, ەلٸببيٸمٸزدٸڭ باسپا تٷرٸن دارالاۋمەن ٷش كەمشٸلٸكتٸڭ ٷشەۋٸ دە جوعالماقشى. 

11- باسپا تٷرٸن دارالاۋ قولدان كەلمەستەي ونشا قيىن دا, كٶپ تە جۇمىس ەمەس. ەرٸپ تٷرٸ دارا مەن تٸركەس ەكەۋٸنٸڭ ارالىعىندا باسىلسا وقۋعا بولاتۇندىعىن كٶرسەتەرلٸك از دا بولسا تەجٸريبە بار. قول ماشيناعا جاسالعان ەرٸپتەرمەن دارا باسىلعان سٶزدەردٸ جىلدام وقىپ كەتپەگەنمەن اقىرىندا وقۋعا ەر كٸمگە دە بولادى. تانۋعا بولسا, جىلدام وقۋ دەگەن كٶز ٷيرەنۋمەن جاتتىعاتىن نەرسە, قول ماشيناعا جاسالعان ەرٸپتەر دە كٶرە- بٸلە امالسىزدىقتان كٶنٸپ وتىرعان كەمشٸلٸكتەر بار. باسپاعا ارناپ جاساعان ەرٸپتەر دە ول امالسىز جٸبەرٸلٸپ وتىرعان كەمشٸلٸكتەر بولمايدى. سٶيتٸپ قازاققا قولايسىزدىق قىلىپ وتىرعان تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ جالعىز اق باسپا تٷرٸ بولىپ شىعادى; سوندىقتان بٸزدٸڭ ەلٸببي تٷزەيمٸز دەگەندەگٸ ٸستەيتٸن ٸسٸمٸز ەرٸپتەردٸڭ باسپاسىن دارا تٷرگە اينالدىرۋ بولىپ شىعادى. 

12- قازاق تٸلٸنە تٷرٸك ەلٸببيٸنەن قولايلى ەلٸببي بار شىعار, ونى نەگە قاراستىرمايمىز, ونى نەگە المايمىز دەۋشٸ بار شىعار. سولاي بولعان سوڭ مەسەلەنٸڭ بۇ جاعىندا ٷندەمەي ٶتۋگە بولمايدى. سوڭعى كەزدە تٷرٸك تٸلٸنە ٶتە قولايلى دەپ جٷرگەن ەلٸببي لاتىن ەلٸببيٸ. بۇل ەلٸببيدٸڭ تٷرٸك ەلٸببيٸمەن سالىستىرعاندا ارتىقتىعى جالعىز اق باسپا تٷرٸنٸڭ دارالىعىندا; باسقا جاعىنان قاراعاندا كەمشٸلٸگٸ كٶپ, ارتىقتىعى جوق. جوعارىدا ايتىلعان جاقسى ەلٸببيگە لايىق تٶرت سىپات جاعىنان سىنعا الىپ, ەكٸ ەلٸببيدٸ قاتار قويىپ قاراپ شىقساق ەكەۋٸنٸڭ دە ارتىق كەم جەرٸ بەلگٸلٸ بولماق. 

13- جاقسى ەلٸببيدٸڭ بەلگٸسٸنٸڭ بٸرٸ – تٸلگە شاقتىعى دەپ ەدٸك. ەۋەلٸ ەكٸ ەلٸببيدٸ وسى جاعىنان سالىستىرىپ قارايىق: قايسىسى قازاق تٸلٸنە سەيكەسٸرەك كەلەدٸ ەكەن. تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ قازاق دىبىستارىنا تۇسپا-تۇس كەلگەندٸكتەن ٶزگەرتۋ- سٸز, ەرەجەسٸز تٸگٸلەي الىنعان ەرٸپتەر: ا, ب, پ, ت, ج, د, ر, ز, س, ش, ع, ق, ك, گ, ڭ, ل, م, ن, ي بارلىعى 19 ەرٸپ. بۇرىن دەربەس يەمدەگەن دىبىسى جوق بولىپ بٸردە ولاي, بٸردە بۇلاي جۇمسالىپ جٷرگەندٸكتەن ەرەجەلەپ بەكٸتٸپ الىپ وتىرعان ەرٸپتەرٸمٸز: ۇ. لاتىن ەلٸببيٸن الۋعا جاساعان جوباعا قاراعاندا (قالەل جوباسى), لاتىن ەلٸببيٸنەن قازاق دىبىستارىنا تۇسپا-تۇس كەلگەندٸكتەن ٶزگەرتۋسٸز, ەرەجەسٸز, تٸگٸلەي الىناتۇن ەرٸپتەر: ا(ا), B(b), d (د), 1(Λ), m(م), n(ن), و(و), p(پ), r(ر), s(س), t(ت), z(ز), k(ك), g(گ) – بارلىعى 14 ەرٸپ. ناق تۇسپا-تۇس كەلمەگەنمەن جۋىقتىعى بارلىقتان ەرەجەلەپ يكەمدەۋگە كەلەتۇن ەرٸپتەر: ە(ە), j(ج), i(ي), u(ۋ) – بەسەۋ. قازاق دىبىسىنا جۋىق كەلەتۇن دە ەرٸپ بولماعاندىقتان ٶزگەرتٸپ الىناتۇن ەرٸپتەر: g(ع), k(ق), n(ڭ), ٶ(ۇ) – تٶرتەۋٸ. مۇنىڭ ٷستٸنە دەربەس بٸر ەرٸپ كەلمەگەندٸكتەن, ەكٸ بەلگٸمەن الىناتۇن ش دىبىسىنىڭ ەرٸپٸ sh(ش) بار. بۇل سالىستىرۋ جٷزٸندە لاتىن ەلٸببيٸنەن تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ اناعۇرلىم ارتىقتىعى ايقىن-اق كٶرٸنٸپ تۇر: تٷرٸك ەلٸببيٸنەن ەرەجەسٸز, ٶزگەرتۋسٸز 19 ەرٸپ قازاق دىبىسىنا سەيكەس كەلگەندە, لاتىن ەلٸببيٸنەن 14-اق دىبىس سەيكەس كەلٸپ تۇر. تٷرٸك ەلٸببيٸنەن ەرەجەمەن 4 ەرٸپ الىنعاندا, لاتىن ەلٸببيٸنەن ەرە- جەمەن 5 ەرٸپ الىناتۇن كٶرٸنەدٸ. تٷرٸك ەلٸببيٸنەن ٶزگەرتۋمەن الىنعان ەرٸپ بٸرەۋ-اق; لاتىن ەلٸببيٸن العاندا ونداي ەرٸپ تٶرتەۋ بولاتۇن كٶرٸنەدٸ. تٷرٸك ەلٸببيٸندە بٸر دىبىسقا ەكٸ ەرٸپ الىنبايدى; لاتىن ەلٸببيٸن العاندا وندايدا بولاتۇن كٶرٸنەدٸ. جاقسى ەلٸببيدٸڭ ەكٸنشٸ سىپاتى جازۋعا جەڭٸلدٸگٸ دەپ ەدٸك. ەندٸ ول جاعىنان دا سالىستىرىپ قارايىق. ەرٸپ سۋرەتٸنٸڭ وڭاي قيىندىعى دا مٷشەسٸنٸڭ از-كٶبٸ دە قالام سەرمەۋٸنەن ٶلشەنەدٸ. قالامنىڭ بٸر سەرمەۋٸمەن جازىلاتۇن ەرٸپ ەكٸ سەرمەۋمەن جازىلاتۇن ەرٸپتەن شاپشاڭىراق جازىلادى, قالامنىڭ قىسقا سەرمەۋٸنەن جازىلاتۇن ەرٸپ ۇزىن سەرمەۋمەن جازىلاتۇن ەرٸپتەن شاپشاڭىراق جازىلادى. بۇ جاعىنان سالىستىرعاندا دا تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ اناعۇرلىم ارتىقتىعى ايقىن ەكەندٸگٸن كٶرۋ قيىن ەمەس. تٷرٸك ەلٸببيٸندەگٸ قالام سەرمەۋ سانى: ا(1/2-1), ب(1-2), پ(11/2-2), ت(11/2-2), ج(11/2-2), د(1), ر(1/2-1), ز(1-2), س(1/2-1-3), ش(11/2-2-3-4), ع(1/2-1), ق(11/2-2), ك(2), گ(3), ڭ(3), ن(11/2-2), ل(1), و(1), ۇ(2), ۋ(2), ە(2-1), ى(1), ي(11/2-2) بارلىعى 33-41; ونىڭ دا كٶبٸ نٷكتە. 2) لاتىن ەلٸببيٸندەگٸ قالام سەرمەۋ سانى: ا(2), b(2), p(2), t(2), j(2), hs(2), d (2), r(2), z(2), s(2), g(2), k(2), k(4), g(3), n(3), n(3),m(3), 1(1), و(1), ٶ(2), u(2), ە(1), ۋ(2), ٸ(2) بارلىعى 53 سەرمەۋ. جاقسى ەلٸببيدٸڭ ەكٸنشٸ سىپات جاعىنان دا تٷرٸك ەلٸببي اناعۇر- لىم ارتىق بولىپ شىقتى. تٷرٸك ەلٸببيٸندە قالام سەرمەۋٸ 41, لاتىندا 53. تٷرٸك ەلٸببيٸندە سەرمەۋدٸڭ كٶبٸ نٷكتە سيياقتى قىسقا سەرمەۋ. قىسقا سەرمەۋلٸ ەرٸپپەن ۇزىن سەرمەۋلٸ ەرٸپتٸ جازۋ ەكەۋٸ بٸردەي بولمايدى. جاقسى ەلٸببيدٸڭ ەكٸنشٸ سىپات جاعىنان دا تٷرٸك ەلٸببيٸ اناعۇرلىم ارتىق بولىپ شىقتى. تٷرٸك ەلٸببيٸندە قالام سەرمەۋٸ 41, لاتىندا 53. قىسقا سەرمەۋلٸ ەرٸپپەن ۇزىن سەرمەۋلٸ ەرٸپتٸ جازۋ ەكەۋٸ بٸردەي بولمايدى. جاقسى ەلٸببيدٸڭ ٷشٸنشٸ قاسيەتٸ – باسپاعا قولايلىلىعى دەگەن ەدٸك. بۇ جاعىنان بەيگەنٸ لاتىن ەلٸببيٸ بۇل بەيگەنٸ دە الا المايدى. 

جاقسى ەلٸببيدٸڭ تٶرتٸنشٸ قاسيەتٸ ٷيرەتۋگە جەڭٸلدٸگٸ دەپ ەدٸك. ەلٸببي ٷيرەتۋگە جەڭٸل بولادى: 

1) ەرٸپتەرٸنٸڭ پٸشٸنٸ سارالىعىمەن; 

2) باسپا تٷرٸ مەن جازبا تٷرٸنٸڭ جاقىندىعىمەن; 

3) سۋرەتٸنٸڭ جابى سٷگٸرەيلٸگٸمەن, - جازۋعا شەبەرلٸكتٸ ونشا كەرەك قىلماۋىمەن. 

سارالىق جاعىنان تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ وسى كٷنگٸ تٷرٸ لاتىن ەلٸببيٸنەن تٶمەن; ٶيتكەنٸ باسپاسىنىڭ باس, ورتا, اياق تٷرلەرٸ ەرٸپ سارالىعىن كەمٸتەتٸندٸگٸ جوعارىدا ايتىلدى. دارالىق جوقتا ەرٸپتە سارالىقتا بولمايدى باسپاسىن سارالاعاندا تٷرٸك ەلٸببيٸ لاتىن ەلٸببيٸنەن سارالىق جاعىنان دە كەم بولمايدى. قاتتالاتىن ەلٸببيٸ ۇلىلى-كٸشٸلٸ ەرٸپتەرٸمەن الىنسا, تٷرٸك ەلٸببيٸ ٷيرەتۋ جاعىنان دا ارتىق بولادى. تٷرٸك ەلٸببيٸ دارالانعان شاقتا لاتىن ەلٸببيٸ ۇلى ەرٸپسٸز بولعان شاقتا, ەكەۋٸ سارالىق جاعىنان دا ٷيرەتۋگە جەڭٸلدٸك جاعىنان دا تەڭەلەدٸ. باسپا تٷرٸ مەن جازبا تٷرٸنٸڭ جاقىندىعى جاعىنان سالىستىرعاندا, تٷرٸك ەلٸببيٸ لاتىن ەلٸببيٸنەن وزادى: باسپاعا تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ جازبا تٷرٸ الىنعان سوڭ ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ايىرىمى از بولاتىنى ايقىن نەرسە. تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ باسپاسىن دارالاعانىمىزدا, وسى كٷنگٸ دارا تٷرٸ مەن تٸركەس تٷرٸنٸڭ ورتالىعاندا ەتٸپ باسپا ەرٸپتەر جاسالسا باسپا تٷرٸمەن جازبا تٷرٸنٸڭ اراسىنداعى جاقىندىق ٸلگەرٸدە دە ساقتالماقشى. دارا تٷرٸن ولاي جاساۋ قولدان كەلەتۇن نەرسە. سٷگٸرەتتەرٸنٸڭ جابى سٷگٸرەيلٸگٸ جاعىنان سالىستىرعاندا تٷرٸك ەلٸب- بيٸ لاتىن ەلٸببيٸنەن تاعى وزادى. ەرٸپ جابى سٷگٸرەيلەۋ بولسا ٷيرەتۋگە كەلتٸرەتۇن جەڭٸلدٸگٸ جازۋ ٷيرەتكەن كەزدە بولادى. بالا بولسىن, ٷلكەن بولسىن قات بٸلمەيتٸن ادامنىڭ جازۋعا ٷيرەنبەگەن قولىنا ەرٸپ سۋرەتتەرٸ نەعۇرلىم جابى سٷگٸرەيلەۋ كەلسە, – نەعۇرلىم شەبەرلٸكتٸ از كەرەك قىلسا, سول قۇرلىم جەڭٸلدٸك كەلتٸرمەك. لاتىن ەلٸببيٸنەن كٶرٸ تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ جابى سٷگٸرەيلٸك كٶپ ەكەنٸنە ەشكٸم تالاسباس دەپ ەكەۋٸن قاتار قويىپ قاراپ جاتۋدى قاجەت كٶرمەيمٸن, كەرەك دەۋشٸلەر بولسا قاتار قويىپ قاراپ ٶتۋگە دە بولادى. ونىڭ ٷستٸنە تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ جازۋ ٷيرەتكەندٸگٸ كەلتٸرەتۇن تاعى جەڭٸلدٸگٸ – تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ 14 ەرپٸن جازىپ ٷيرەنگەن سوڭ, بىلايعى 10-ى ٷيرەتۋسٸز جازىلادى. سٶيتٸپ ماناعىدان بەرگٸنٸڭ بەرٸن قورىتىپ ايتقاندا, ەكٸ ەلٸببيدٸ سالىستىرىپ قاراعانداعى كٶرگەنٸمٸز نە? تٷرٸك ەلٸببيٸنٸڭ لاتىن ەلٸببيٸنەن كەم جەرٸ باسپا تٷرٸنٸڭ دارا بولماي, تٸركەس بولعاندىعى. باسقا جاعىنان كٶبٸنەسە تٷرٸك ەلٸببيٸ ارتىق بولىپ شىقتى. باسپا تٷرٸن دارالاساق, ول جالعىز كەمشٸلٸك دە جوعالماقشى. ەرٸپتٸ دارالاۋ تٷرٸك ەلٸببيٸن تاستاپ لاتىن ەلٸببيٸن الۋدان ەلبەتتە وڭاي بولسا كەرەك. 

15- لاتىن ەلٸببيٸن الۋ دەگەن سٶز ەكٸ ەلٸببي ەبدەن تەكسەرٸلگەننەن كەيٸن شىعىپ جٷرگەن سٶز بە, تەكسەرۋسٸز تەك الايىق دەگەننەن شىعىپ جٷرگەن سٶز بە – ول جاعى ماعان قاراڭعى. تەكسەرٸپ قاراساق, لاتىن ەلٸببيٸنٸڭ تٷرٸك ەلٸببيٸنەن كەمدٸگٸ بولماسا, ارتىقتىعى كٶرٸنبەيدٸ. جاماننان جاقسىعا زالالدان پايداعا بوي ۇرىۋ – جٶنٸ بار دۇرىس ٸس ونى ەركٸم-اق قوستاۋ تيٸس, جاقسىدان جامانعا, پايدادان زييانعا بوي ۇرعاندا, ونى دۇرىس دەپ قوستاۋعا بولمايدى. لاتىن ەلٸببيٸن الامىز دەۋشٸلەر ول ەلٸببيدٸڭ تٷرٸك  ەلٸببيٸنەن نە ارتىقتىعىن ايقىنداپ اشباي, پايدالى ەكەندٸگٸن باينالاپ تٷسٸندٸرمەي تەك پەلەن-تٷگەندەر الىپ جاتىر; بٸزدە الامىز دەيدٸ. ەلٸكتەۋ مەن لەپٸرتۋ بازارى كٶتەرٸڭكٸ نەرسە ەكەنٸ ىراس; بٸراق بٸرەۋ الىپ جاتىر ەكەن دەپ لاتىن ەلٸببيٸن الۋعا بولمايدى. بٸرەۋدٸڭ ٸستەگەنٸن دۇرىس, بۇرىسىن تەكسەرمەستەن ٸستەۋ تەك ەلٸكتەۋ بولادى; تەك ەلٸكتەۋدٸ مايمىلشا ەلٸكتەۋ دەپ ايتادى. تەسە قاراپ تەكسەرٸپ, تٷرٸك ەلٸببيٸنەن لاتىن ەلٸببيٸنٸڭ ارتىقتىعى مىناۋ, پايدالىلىعى مىناۋ دەپ كٶزگە كٶرسەتكەن, ەشكٸمدٸ ەلٸ كٶرگەنٸم جوق. كٶبٸنٸكٸ قۇر دٷبٸرگە قىزۋ, دٷرمەككە ەرۋ سىيياقتى كٶرٸنەدٸ. 

16-لاتىن ەلٸببيٸن تٷرٸك ەلٸببيٸنەن كەم دە بولسا الامىز دەر ەدٸك, لاتىن ەلٸببيٸ ياۋرىپانىڭ مەدەنيەتتٸ جۇرتتاردىڭ پەەدٸ, سەندٸ ەدەبيەتتەرٸن ٶزٸمەن الا كەلەتۇن بولسا, ياعني ول جۇرتتار بٸزبەن تۇقىمداس تٸلٸ جاقىن بولىپ, ولاردىڭ گازەت, جۇرنال, پەن كٸتاپتارىن وقىپ كەتەتۇن بولساق, ەلٸببيٸن العان مەن تٸلٸمٸزدٸڭ اراسىندا ەشبٸر جاقىندىق بولماعان سوڭ, لاتىن ەلٸببيٸنەن ونداي پايدانى كٶرە المايمىز. بولماسا, لاتىن ەلٸببيٸن تۇتىنعان جۇرتتار ورىستىڭ ورنىندا بولىپ, اۋزىنا قاراپ, ەمٸرٸن كٷتٸپ, بالالارىمىزعا تٸلٸن ٷيرەتٸپ وتىرعان جۇرتتار بولسا ەكەن. وندا دا لاتىن ەلٸببيٸن تٷرٸك ەلٸببيٸنەن تٶمەن بولسا دا, الۋدا ماعانا بار دەر ەدٸك. ەڭ بولماسا, لاتىن ەرپٸن تۇتىنعان جۇرتتار مەن كٶرشٸ وتىرىپ, ارالاس-قۇرالاس بولىپ, قاتىسىپ, قابىسىپ, تٷيٸندەسٸپ جاتقان ٸستەرٸمٸز بولسا ەكەن; وندا دا پايدا-مايداسى تيەردەر ەدٸك. مۇندا ودا جوق. تٸپتٸ قولايلىعىن قويىپ, سۇلۋلىعى ٷشٸن الامىز دەسەك, ول جاعىنان دا لاتىن ەلٸببيٸنٸڭ جەڭٸپ شىعىۋى ناعايبىل; ٶيتكەنٸ سۇلۋ جازۋ قولدىڭ شەبەرلٸگٸنە قارايدى. قولى شەبەر ادام ەكەۋٸمەن دە سۇلۋ جازادى, قولى ولاق ادام ەكەۋٸمەن دە جامان جازادى جازباسى ەمەس باسباسىنىڭ سۇلۋلى- عى ٷشٸن الامىز دەسەك, باسبا ەرٸپتٸڭ سۋرەتٸ شەبەر قولىنان شىعادى, شەبەر قولىنان ەكەۋٸ دە سۇلۋ بولىپ شىعۋى ىقتيمال. 

17- و جاق بۇ جاعىنا قاراپ لاتىن ەلٸببيٸنە قىزىعارلىق ەش نەرسە تابا المايمىز. لاتىن ەلٸببيٸن العاندا, كەلتٸرەتۇن پايداسى جوق بولماق, ٸستەيتۇن زييانى كٶپ بولماق زييانى سول – بۇل «ساۋ باسقا ساقينا تٸلەپ الۋدا» بولماي اۋرۋ ٷستٸنە اۋرۋ تٸلەپ الۋ بولادى. بٸزدٸڭ وسى كٷنگٸ اۋرۋىمىزدىڭ زورى: مەشەل ٶسكەندٸكتەن مەدەنيەت جٷزٸندەگٸ مەشەۋلٸگٸمٸز; ناداندىق, ساۋاتتى ادامداردىڭ, ٸس قىلا بٸلەتۇن ادامداردىڭ ازدىعى, قارجىسىزدىق, تاعىسىن تاعى مەدەنيەت جاعىنان كەمشٸلٸكتەر. سول اۋرۋدىڭ ٷستٸنە لاتىن ەلٸببيٸنٸڭ اۋرۋى كەلٸپ جامالماق. لاتىن ەلٸببيٸن الامىز دەۋشٸلەر سول قييالىن قالاي جٷزەگە شىعارا- مىز دەيدٸ ەكەن? تٷرٸك ەلٸببيٸن قالايشا قالدىرىپ, لاتىن ەلٸببيٸن قالاي- شا جٷرگٸزەمٸز دەيدٸ ەكەن? وسى كٷنگٸ ازدا بولسا تٷرٸكشە ساۋاتتىلىقتى لاتىن ەلٸببيٸنٸڭ جولىنا قۇربان قىلىپ, تٷرٸكشە ساۋاتتى ادامدارىمىز- دى ساۋاتسىزدىققا اينالدىرامىز دەي مە ەكەن? ەيتپەسە بالا وقىتۋعا كٷش قۇرال قارجى تابىلماي جاتقاندا, تٷرٸكشە ساۋاتتىلاردى بٸر كٷندە لاتىنشا ساۋاتتى قىلىپ جٸبەرەمٸز دەي مە ەكەن? بولماسا, بۇرىنعى ساۋاتتىلارعا گازەت, جورنال, كٸتاپتاردى تٷرٸك ەلٸببيٸمەن باستىرامىز دەي مە ەكەن? ولاي ويلايتۇن بولسا, وسى كٷنٸ بٸر ەلٸببيمەن باستىرۋعا تابىلماي جاتقان قارجىنى لاتىن ەلٸببيٸ الا كەلەدٸ دەي مە ەكەن? وسىلاردىڭ بەرٸن انىقتاپ اشىپ, تٷرٸك ەلٸببيٸن تٷزەۋدەن لاتىن ەلٸب- بيٸن الۋدىڭ وڭايلىعىن كٶرسەتكەنشە لاتىن ەلٸببيٸ تٷرٸك ەلٸببيٸنەن جۇمىسىنىڭ جەڭٸلدٸگٸ جاعىنان دا بەيگە الا المايدى, تٷرٸك ەلٸببيٸن تٷزەۋ جۇمىسى جالعىز اق باسبا ەرپٸن دارالاۋ مەن بٸتەدٸ. ول جۇمىس لاتىن ەلٸببيٸن الۋدان جٷز ەسە وڭاي بولاتۇنىنا تالاساتۇن ادام تابىلار ما ەكەن?