اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن قازاق جەرٸندە بولشەۆيكتەردٸڭ باستى قارسىلاسى بولعان الاش پارتيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەملەكەت قۇرۋدا رەسەيگە اۆتونومييا بولا وتىرىپ, ش.مونتەسكە نەگٸزٸن سالعان تەپە-تەڭدٸ تەجەمەلٸ جٷيەگە نەگٸزدەلگەن زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت جٷيەسٸ قامتىلعان جوعارى ساياسي ۇيىم قۇرۋدى كٶزدەدٸ. ال, دٸن مەسەلەسٸندە پرەفەرەنتسييالىق زايىرلىلىق ٷلگٸسٸن جاقتادى. ولاي دەپ ايتۋىمىزدىڭ سەبەبٸ, الاش زييالىلارى 1905 جىلعى پاتشاعا جازعان «قارقارالى پەتيتسيياسىندا» يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ زاڭمەن قورعالۋىن تالاپ ەتتٸ.
الاش زييالىلارى «قارقارالى پەتيتسيياسىندا» ٶزدەرٸن مۇسىلمان قازاق (قىرعىز) دەپ اتاۋ (1 باپ), مۇراگەرلٸك ٸسٸن تولىعىمەن مولدا مەن شاريعاتقا باعىندىرۋ (12 باپ), دٸن ادامدارىن قامتاماسىز ەتۋدٸ قازان مۇسىلماندارىمەن تەڭەستٸرۋ (21 باپ), قاجىلىققا بارۋعا شەك قويماۋ (22 باپ), قاجىلىققا بارۋشىلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ (23 باپ), ميسسيونەرلەرگە تىيىم سالۋ (24 باپ), كەمەلەتكە تولماعان جاستاردىڭ باسقا دٸنگە ٶتۋٸنە تىيىم سالۋ (25 باپ), مەشٸت پەن مەدرەسە ٷشٸن «ۆاكۋف»قا رۇقسات بەرۋ (28 باپ), مۇسىلمان دٸنباسىلارى پراۆوسلاۆ قىزمەتكەرلەرٸ سيياقتى قۇرمەتتٸ بولۋ (31 باپ), مەكتەپتەردە مۇسىلماندىق پەندەردٸ مٸندەتتٸ تٷردە وقىتۋ (32 باپ), مەكتەپتەردە حريستيان دٸنٸ تۋرالى ساباق وقىتپاۋ (33 باپ), شاريعاتقا ساي زەكتەر, پٸتٸر جەنە باسقادا مٸندەتتٸ الىمدار كەدەي وقۋشىلارعا بەرۋ (46 باپ) سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن بولاتىن.
الاش قوزعالىسىنىڭ كٶشباسشىسى ە.بٶكەيحانوۆتىڭ ٶتٸنٸش قىلۋىمەن ٸرٸ رەفورماتور ب.سىرتانوۆ 1911 جىلى «قازاق ەلٸ ۋستاۆىن», ياعني, تۇڭعىش قازاق كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسىن جازىپ شىقتى. وسى كونستيتۋتسييانىڭ «قازاق ەلٸ رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە بولۋى تۋراسىندا» دەپ اتالاتىن ٸ تاراۋىنىڭ 2 بابىندا: «قازاق ەلٸنٸڭ جەكە تۋى بار. تۋى جاسىل, قىزىل ھەم سارى كٶلدەنەڭ جولاقتاردان جاسالادى. باسىنداعى بۇرىشتا اي ھەم جۇلدىزدىڭ سۋرەتٸ بار. جاسىل تٷس – ەلدٸڭ يسلامعا بەرٸلگەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ, قىزىل – ەل قورعاۋدا تٶگٸلگەن قان, سارى – قازاقتىڭ كەڭ دالاسى, ەركٸندٸكتٸڭ بەلگٸسٸ» دەپ جازىلدى. سونداي-اق, «ادام بالاسىنىڭ قۇقى تۋراسىندا» دەپ اتالاتىن ٸٸ تاراۋىنىڭ 10 بابىندا: «قازاق ەلٸندە ادام بالاسىنىڭ بەرٸ تەڭ قۇقىلى. دٸنٸنە, قانىنا, تەگٸنە, نەسٸلٸنە قاراپ ادامدى قورلاۋعا جول جوق. ادام تەك زاكون ھەم قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ» دەپ ايتىلدى. كونستيتۋتسييادا بۇلاي حالىقتىڭ «يسلامعا بەرٸلگەنٸنە» جەنە «قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرۋٸنە» ارنايى توقتالۋى, بۇل رۋحاني تۇتاستىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸر دٸنگە مەملەكەتتٸك تۇرعىدا قولداۋ بٸلدٸرەتٸن پرەفەرەنتسييالىق زايىرلىلىقتىڭ ەلەمەنتتەرٸ قامتىلعانىن كٶرسەتەدٸ.
«الاش» پارتيياسىنىڭ 1917 جىلى قابىلداعان ح تاراۋدان تۇراتىن باعدارلاماسىنىڭ IV تاراۋى «دٸن ٸسٸ» دەپ اتالدى. تاراۋدا: «دٸن ٸسٸ مەملەكەت ٸسٸنەن ايىرىلۋى بولۋى. دٸن بٸتكەنگە تەڭ قۇقىق. دٸن جايۋعا ەرٸك. كٸرۋ-شىعۋ جاعىنا بوستاندىق. مۋفتيلٸك قازاقتا ٶز الدىنا بولۋى. نەكە, تالاق, جانازا, بالاعا ات قويۋ سيياقتى ٸستەر موللادا بولۋى, جەسٸر داۋى سوتتا قارالۋى» دەگەن قۇقىقتىق نورما كٶرسەتٸلدٸ. باعدارلاماداعى «دٸن ٸسٸ مەملەكەت ٸسٸنەن ايىرىلۋى بولۋى» دەگەن نورما زايىرلىلىقتىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ەيتسە دە, «مۋفتيلٸك قازاقتا ٶز الدىنا بولۋى. نەكە, تالاق, جانازا, بالاعا ات قويۋ سيياقتى ٸستەر موللادا بولۋى» دەگەن نورمالار «الاش» پارتيياسىنىڭ زايىرلىلىقتىڭ پرەفەرەنتسييالىق ٷلگٸسٸن تاڭداعانىن كٶرسەتەدٸ.
«الاش پارتيياسى» كٶپ ۇزاماي وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «الاش وردا» ٶكٸمەتٸن قۇردى. سول كەزدە ورىنبور مۋفتيلٸگٸندە عۇمار قاراش قازاققا باس قازي بولىپ سايلاندى. الاش قايراتكەرلەرٸ ٶكٸمەتتٸڭ باس ۋەكٸلدٸگٸ جانىنان دٸني ٸستەرمەن اينالىساتىن جوعارى ينستانتسييا قۇرۋدى قولعا الدى. بٸراق, رەسەيدە كٷش العان بولشەۆيكتەر ٷكٸمەتٸ «الاش وردا» ٷكٸمەتٸ رەفورمالارىنىڭ ٸسكە اسۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. الاشتان ٶزگە قازاق دالاسىندا جۇمىس ٸستەگەن «ٷش جٷز», «شۋرا-ي ۋلەما», «شۋرا-ي يسلامي», «بولشەۆيك» سەكٸلدٸ ساياسي كٷشتەر حالىقتى التى الاۋىز كٷيگە تٷسٸردٸ. مۇنىڭ بەرٸ «الاش» يدەياسىنىڭ جولىن كەستٸ.
دەگەنمەن, الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تەۋەلسٸز ەل بولۋ يدەياسى ٶلگەن جوق. اراعا ونداعان جىلدار سالىپ بارىپ قازاق ەلٸ ەگەمەندٸ ەل اتاندى. دٸنگە ەركٸندٸك بەرەتٸن زايىرلى پرينتسيپتەردٸ كونستيتۋتسييامەن بەكٸتتٸ. ٶز الدىنا مۋفتيلٸك قۇردى. «الاش وردا» ٶكٸمەتٸ قاراستىرعان «دٸن ٸستەرٸمەن اينالىساتىن جوعارى ينستانتسييا» بٷگٸنە «دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام» مينيسترٸلٸگٸ رەتٸندە جۇمىس ٸستەۋدە. ياعني, بٸز قازاقستاندىقتار مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋدا ەردايىم الاش يدەياسىن ٷلگٸ تۇتۋىمىز قاجەت. الاش رۋحىن بويىمىزعا سٸڭٸرٸپ, ەلٸ دە ەل بولاشاعى ٷشٸن cوقتالى ٸستەردٸ اتقارۋىمىز شارت. بۇل – الاش يدەياسى, الاش مۇراتى, الاش اماناتى!
