العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بوپ حالىق جاۋى اتانىپ, اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن 19 ادامنىڭ دەنەسٸ الماتى وبلىسى, بۇرىنداي (جەتٸسۋ) اۋدانى, قامىسساي سايىنا كٶمٸلدٸ. بۇل جەر بٸر كەزدەرٸ تۇرعىنداردىڭ قوقىس تاستايتىن ورنىنا اينالىپ, قاراۋسىز قالعان. اقتٶبەلٸك تاريحشى بەكارىستان مىرزاباي الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ دەنەسٸ جاتقان جەردٸ مەملەكەت قورعاۋىنا الۋدى ۇسىندى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات تٸلشٸسٸ.
اقتٶبەدە اشىرشىلىق, قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارىنا ارنالعان تانىمدىق كەزدەسۋلەر ٶتٸپ جاتىر. ساعي جيەنباەۆ اتىنداعى كٸتاپحاناعا ستۋدەنتتەر شاقىرىلىپ, قۇجاتتار تانىستىرىلدى, مۇراعات دەرەكتەرٸ كٶرسەتٸلدٸ. زەرتتەۋشٸ, تاريحشى بەكارىستان مىرزاباي جاستارعا ٶزٸ زەرتتەگەن الاش قايراتكەرٸ ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ تۋرالى بايانداپ بەردٸ.
اقتٶبە وبلىسى, ىرعىز اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ كەدەي وتباسىندا تۋىپ, ٶسٸپ, ىبىراي التىنسارين اشقان تٶرت جىلدىق مەكتەپتە بٸلٸم العان. اقتٶبەدەگٸ مۇعالٸمدەر سەميناريياسىندا, قازٸرگٸ پەداگوگيكالىق كوللەدجدە بٸلٸم الىپ, ۇزاق جىلدار بويى ۇستازدىق ەتتٸ.
«ەكٸ جىل وقىپ, سول بٸلٸممەن اۋىلىنا بارىپ, 1912-1918 جىلدار ارالىعىندا مۇعالٸم بولدى. العاشقى مۇعالٸم اۋىلدى ۇيىمداستىرىپ, كٸرپٸش باسادى. ەر كٸرپٸشكە ەرٸپ, سان سالىپ, جانىنداعى بالالاردى ٷيرەتٸپ وتىرادى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, 1964 جىلى ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ سالعان سول مەكتەپ بۇزىلعان. شوپاندارعا ارنالعان ٷيدٸڭ قابىرعاسى بار, شاتىرى بار, پەشٸ بولمادى. قار تٷسكەن كەزدە سوۆحوز ديرەكتورى تاپسىرما بەرٸپ, «تەز كٸرپٸش تاۋىپ, پەشٸن سالىڭدار» دەگەن. سول كەزدە «ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ دەگەن حالىق جاۋى بولعان ادامنىڭ مەكتەبٸن بۇزىپ, سونى ارامەن تٶرتكە بٶلسەڭ پەش كٸرپٸش شىعادى» دەپ ايتتى. ساپالى سالىنعان. ەر كٸرپٸشتٸڭ جان-جاعىنان ەرٸپتەر مەن تسيفرلاردى كٶردٸك», - دەدٸ ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان جيىنعا بارعان كەزدە ەرالى دەگەن اعامىز. ول مەكتەپ قازٸر جەر بولىپ كەتتٸ. 1937 جىلى «حالىق جاۋى ۇستالدى, ورداسىن ويرانداۋ كەرەك» دەپ ىرعىز اۋدانىنان بەلسەندٸلەر كەلٸپ, ٸشٸندەگٸ ادامداردى قۋىپ شىعىپ, تەمٸرمەن تٶبەسٸن ويىپ, ٷيدٸ ورتاسىنا تٷسٸرگەن. ول كٷندٸ قۇلىمبەتوۆتىڭ ەرەسەك قىزدارى ەستە ساقتاپ قالعان. ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستار كەزٸندە ورتاڭعى بٶلمەدە قيراعان قازان, كەسە تابىلدى. ۇزاقبايدىڭ ەكەسٸ جەلدەربايدىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ نەبي تٸگٸنشٸ ادام بولعان ەدٸ. سول جاقتاعى بٶلمەنٸ قازعانىمىزدا اياقپەن تٸگەتٸن «زينگەر» ماشيناسىنىڭ تۇتاس قالدىعى تابىلدى», - دەدٸ بەكارىستان مىرزاباي.
ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ ٶزٸ سالعان مەكتەپتە 7 جىل بويى ساباق بەرگەن. 1918 جىلى ونى ەلٸبي جانگەلدين شاقىرىپ الادى. دەل سول شاقتا اقتٶبە مەن ورىنبوردىڭ ورتاسىندا اقتار مەن قىزىلدار سوعىسىپ جاتتى. ەرٸ تٷركٸستاندا جاساقتالعان قىزىل ارمييانىڭ ەسكەرٸ ارالعا قاراي بەت الدى. وسى كەزدە ەلٸبي جانگەلدين استراحان, اقتاۋ ارقىلى مەسكەۋدەن قارۋ تاسىپ, اقتٶبە مايدانىنا جەتكٸزۋدٸ كٶزدەدٸ. جانىنا بايمەن المانوۆ, ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ, تەمٸربەك جٷرگەنوۆتٸ شاقىردى. سٶيتٸپ ولاردى ىرعىز اۋدانىنىڭ تەۋٸپ, نۇرا اۋىلدارىنا كەڭەس ٷكٸمەتٸن ناسيحاتتاۋعا جٸبەردٸ.
«1919 جىل كەڭەس ٷكٸمەتٸ نىعايدى. بۇل كەزدە ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ ىرعىز ۋەزدٸك رەۆوليۋتسييالىق كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ وتىردى. كەيٸن اقتٶبە, اقمولا, قىزىلورداعا حالىق شارۋاشىلىعى كوميسسارى ەتٸپ تاعايىندالدى. سول جىلدارى تەمٸرجول سالىنا باستادى. سىرتقى ساۋدا سالاسىندا قىتاي مەن موڭعوليياداعى قازاقتاردان مال ساتىپ الۋ مەسەلەلەرٸن ٸسكە اسىرۋعا تىرىستى. 1925-1937 جىلدار ارالىعىندا جەتٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاما جاسادى. ەرقايسىسى عىلىمي كٸتاپ بولىپ جارىققا شىقتى. بٸراق 1937 جىلى ٶرتەلدٸ. مەسەلەن, بٸر مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن ايتساق, تٶرت وبلىستا تەرٸ يلەۋ زاۋىتىن سالۋ كەرەك ەكەنٸ جازىلعان. الدىمەن قازاقستاندى وبلىسقا, اۋدان, اۋىلدارعا بٶلدٸ. كەيٸن سەمەي, سولتٷستٸك قازاقستان, اقتٶبە, جامبىلدا تەرٸ يلەۋ, سونىڭ جانىنان مٸندەتتٸ تٷردە جٷندٸ ٶڭدەيتٸن تسەحتار اشىلۋ كەرەك دەدٸ. تٶرت جەردە سونى ٸسكە اسىرا باستادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, 1925 جىلدان بەرٸ قاراي 100 جىلعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە ەلٸ كٷنگە دەيٸن قازاقستاندا بٸردە-بٸر زاۋىت جوق. زاۋىتتار بولسا, قيرادى. تەرٸنٸ تٷركيياعا جٸبەرەمٸز, يتالييا قاعىپ الىپ, بٸزگە كەرٸ ساتىپ جاتىر», - دەدٸ تاريحشى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا توقتالىپ.
ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ قاراپايىم مۇعالٸمنەن قازاق كسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسىنا دەيٸن ٶستٸ, ەڭبەك ەتتٸ. بٸراق ول 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ, قامالدى, كەيٸن اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ. «قۇلىمبەتوۆتى كۋرورتتان ەكەلٸپ, بٸر اي ٷيقاماقتا ۇستاپ, الماتىنىڭ نكۆد عيماراتىنداعى جەرتٶلەگە قامادى. سول كەزدە19 ادامدى تٸركەپ, 1938 جىلدىڭ 21 ناۋرىزدا جەرتٶلەدە اتتى. دەنەلەرٸن قاپشىققا سالىپ, الماتى قالاسى, بۇرىنداي اۋدانى, قامىسساي دەگەن سايعا اپارىپ سالدى. ال 1989 جىلى الماتى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن وسى جەردٸ تراكتورمەن تەگٸستەپ, قالا تۇرعىندارىنا شارۋاشىلىق جٷرگٸزٸلۋگە بەرٸلدٸ. گەربەر دەگەن ادام 30 ميلليون رۋبل اقشا الىپ, سول جەرگە 100 قاز, 100 ٷيرەك, 50 شوشقا قاماپ باقتى. وسىنى كٶرگەن ۇلت قايراتكەرلەرٸ شۋ كٶتەرٸپ, مەسكەۋگە تەلەگرامما سالدى. 1992 جىلى بۇرىندايعا «1930-50 جىلدارداعى رەپرەسسييا قۇرباندارىنا» دەگەن بەلگٸ قويىلدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيٸن «بۇل جەردە ادام از ەكەن, كٶپ ادام جاڭالىق اۋىلىندا جاتىر» دەپ بارلىق نازار سول جاققا اۋعان كەزدە بۇرىندايداعى قامىسساي اۋىلىنداعى الاش قايراتكەرلەرٸ جەرلەنگەن جەر قوقىس تاستايتىن ورىنعا اينالدى. ٶتكەن جىلى «نۇر وتان» پارتيياسىنا حات جازىپ, قوقىستان تازارتىپ, مەملەكەتتٸك قامقورلىققا الۋ كەرەك دەگەن مەسەلە كٶتەردٸك. بەلگٸ قويعىمىز كەلەدٸ. سول جۇمىستى قولعا الۋ ٷشٸن ادامداردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋٸمٸز كەرەك», - ب.مىرزاباي.
زەرتتەۋشٸ, تاريحشى بەكارىستان مىرزاباي ەلٸ دە بولسا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى تولىققاندى زەرتتەلمەگەنٸن, اسفەندييار كەنجين, تەل جامانمۇرىنوۆ, مەنشٷك مەمەتوۆانىڭ ەكەسٸ احمەت مەمەتوۆ, الپىسپاي قالمەنوۆ, بەركٸنعالي اتشىباەۆ سيياقتى ەلٸمٸزدٸڭ باتىسىنداعى الاش قايراتكەرلەرٸ ەسكەرۋسٸز قالىپ جاتقانىن سٶز ەتتٸ.
