ول كەزدە دە دەل وسىنداي كٷز بولاتىن. ول كەزدە دە الماتى دەل وسىلاي سارى جاپىراققا كٶمٸلٸپ جاتقان. ول مەنٸ كازگۋ ماڭىنداعى باققا الىپ باردى. از جٷرٸستەن سوڭ باقتىڭ ورتاسىنداعى ارقالى ورىندىققا جايعاستىق.
– اناۋ قايىڭنىڭ كٶزٸن كٶرٸپ تۇرسىز با? – دەدٸ ول سەل ٷنسٸزدٸكتەن سوڭ. باق ٸشٸندەگٸ جالعىز اق قايىڭعا كٶزٸم بٸردەن تٷستٸ. ۇزىنا ٶسكەن قايىڭنىڭ بەلورتاسىنداعى كٶزٸ دە بٸردەن نازار اۋداراتىنداي ەكەن.
– يە, ادامنىڭ كٶزٸنە ۇقسايدى ەكەن, – دەدٸم.
– راس, – دەدٸ ول جىميىپ. – ول – مەنٸڭ اپام.
– قالايشا?
– سول. وسىلاي جيٸ كەلٸپ, ونىمەن سٶيلەسٸپ تۇرامىن, – دەدٸ كٷلٸمسٸرەپ.
– قىزىق ەكەن, – دەيمٸن مەن دە.
«اپام» دەگەنٸ ەجەسٸ ەدٸ. ٶمٸردەن ٶتكەن اپاسىنا دەگەن ساعىنىشىن مەن ايتىپ جەتكٸزە الماسپىن. مەن ونىڭ وسىنداي الابٶتەن ساعىنىشىن, ەرەك قييالىن قوسا ۇناتقان شىعارمىن. بٸراق بٷگٸنگٸ ەڭگٸمە ول تۋرالى ەمەس…
ادام مەن قايىڭنىڭ اعزاسى ۇقساس
يە, بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸز – اق قايىڭ تۋرالى. كەدٸمگٸ قايىڭ. سۇلۋ قايىڭ! ارۋ قايىڭ! قايىڭ تۋرالى تەك جاقسى سٶز ايتۋعا بولادى. وعان بٸزدٸڭ وسى شاعىن دٷنيەمٸزدٸ باستان-اياق وقىپ شىققان سوڭ كۋە بولارسىز. الدىمەن قايىڭ تۋرالى ەۋەلگٸ ەڭگٸمەنٸ بٸلۋ ٷشٸن دەندرولوگقا جولىعۋدى جٶن كٶردٸك. الماتىدا قۇداي بەرە سالعان بوتانيكالىق باق بار. ول ٷلكەن باقتىڭ ٸشٸندە اعاشتىڭ نەبٸر, گٷلدٸڭ الۋان تٷرٸ بار. سونىمەن بٸرگە ونىڭ ٸشٸندە بوتانيكا جەنە فيتوينترودۋكتسييا ينستيتۋتى بار. مٸنە, سوندا ارنايى قىزمەتكەرلەر ٶسٸمدٸكتەردٸ, اعاشتاردى, گٷلدەردٸ زەرتتەيدٸ. بٸز وسى جەردە 30 جىلدان بەرٸ قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان دەندرولوگ سۆەتلانا ۆياچەسلاۆقىزىمەن باق ٸشٸندە, قايىڭ تٷبٸندە ەڭگٸمەلەستٸك.
– قازاق حالقىنىڭ اقىلدىلىعى, دانالىعى ٶتە مىقتى بولعان. مىسالى, بەسٸكتٸ ارشانىڭ بۇتاعىنان جاساعان. ال ارشانىڭ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي پايداسى بار. عىلىمدا ارشانىڭ فيتونتسيدىن 1872 جىلى فرانتسۋزدار تاپقان. ال قازاقتار ودان بۇرىن دا ارشانى پايدالانىپ كەلگەن, – دەپ كٶڭٸلدٸ باستادى سۆەتا اپاي ەڭگٸمەسٸن. – قايىڭنىڭ كٶنە لاتىنشا اتاۋى – betula. مۇنىڭ ماعىناسى – ۇرۋ. ەرتە زاماندا ۇستاز شەكٸرتكە ٸلٸم ٷيرەتەردە قايىڭنىڭ بۇتاعىن پايدالانعان, دەمەك, تەرتٸپ بۇزسا, سول بۇتاقپەن ۇرىپ وتىرعان عوي. قايىڭنىڭ اق قابىعى «بيتۋلين» دەپ اتالادى. قايىڭ شىبىق كەزٸندە قوڭىرقاي تٷستٸ بولادى. ٶسە كەلە اق تٷسكە ٶزگەرەدٸ. بەتكٸ قابىعى «بەرەستا» دەپ اتالادى. ونى ح عاسىردا قاعاز ورنىنا, ياعني حات جازۋعا قولدانعان. بٷرشٸكتەرٸ دەنساۋلىققا پايدالى, قازٸرگٸ مەديتسينادا قولدانىلادى. قايىڭ شىرىنىنىڭ دا پايداسى كٶپ. بٸر قىزىعى, بۇل شىرىن ادامنىڭ اعزاسى سيياقتى. ادامنىڭ قانسىز ٶمٸر سٷرمەيتٸنٸ سەكٸلدٸ قايىڭنىڭ شىرىنى تاۋسىلسا, ول دا قۇلايدى. ونى ٸشكٸڭٸز كەلسە دە از-ازدان العان دۇرىس. قايىڭنىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – وتىن رەتٸندە پايدالانعان كەزدە, اعاش جانىپ بولعان سوڭ شوعى دا ٷيدٸ جىلىتىپ تۇرادى. ياعني قايىڭ جىلۋىن ٶزٸمەن بٸرگە ەكەتەتٸن اعاشتاردىڭ قاتارىنان ەمەس. بٸزدە ٶسەتٸن قايىڭداردىڭ بويى الاسا. بۇرىنعى عالىمداردىڭ ايتۋى بويىنشا, ادام تۋعان جەرٸنٸڭ اعاشىمەن ەمدەلۋٸ كەرەك. سەبەبٸ اعاش ٶزٸ ٶسكەن جەردٸڭ سۋىمەن ٶستٸ, جەلٸمەن تەربەلدٸ. سٸز مالشىنعان جاڭبىرعا اعاش تا شومىلدى. دەمەك, اعاش پەن ادام ەكەۋٸنٸڭ اعزاسى ۇقساس. مۇنى حالىق ەمشٸلەرٸ دەلەلدەگەن. سوسىن ادام اۋىرسا اعاشتى قۇشاقتاۋ ارقىلى اۋرۋىن سوعان ٶتكٸزەدٸ دەگەن ىرىم بار. بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ونىڭ دا شىندىعى بار. اعاشتار تٸرٸ, ولاردىڭ دا بالالىق شاعى, ەرەسەك كەزٸ بار. بٸزدٸڭ اعاشتار سونداي ەدەمٸ, ونى شىعارماشىلىق ادامدارى بايقايدى. قازاقستاندا ورمان از بولعانىمەن اعاشتارى سۇلۋ. تاعى بٸر قىزىق جايت, ورماندا ٶسەتٸن اعاشتار 150 جىلعا دەيٸن ٶمٸر سٷرسە, قولدان ٶسٸرگەن اعاشتار 50 جىلعا جۋىق جاسايدى. قايىڭ سۋدى ٶتە قاتتى جاقسى كٶرەدٸ, ەگەر ول قۋراي باستاسا وعان سۋ جەتپەيدٸ دەگەن سٶز. بٸزدٸڭ قايىڭداردىڭ بيٸكتٸگٸ 17 مەتردەن اسپايدى. قايىڭ ەسٸرەسە رەسەيدە كٶپ ٶسەدٸ. سوسىن شىعىس ەلدەرٸندە كٶڭٸنەن تارالعان. ال بٸزدٸڭ بوتانيكالىق باقتا 40-تان استام تٷرٸ بار.
مٸنە, دەندرولوگتىڭ ايتقانى وسى. قايىڭ شىرىنى تۋرالى ەڭگٸمەنٸ تولىقتىرا كەتەلٸك. كٶكتەمدە, ەسٸرەسە مامىر ايىندا قايىڭنىڭ قابىعىن تٸلسە, شىرىن اعادى. دۇرىسى, تامادى. يە, ونى تامشىلاتىپ قانا جينايدى. قازاق مۇنى «قايىڭ ساۋۋ» دەپ اتايدى. ەسٸرەسە ورتالىق قازاقستاندا جەنە الماتى وبلىستارىندا قايىڭ ساۋادى. قازٸرگٸ عىلىم قايىڭنىڭ شىرىنىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونىڭ قۇرامىن تولىق اشتى. قۇرامىندا قانت, فرۋكتوزا, ساحاروزا, مالتوزا, جاپىراق جەنە گليۋتامين قىشقىلى, بٸرنەشە حيمييالىق ەلەمەنت بارىن انىقتادى. ەمشٸلٸكتە شىرىندى قان ازدىققا, سۋلى ٸسٸككە, تۋبەركۋلەز, قىشىما, بۋىن مەن قۋىق قابىنۋىنا, بٷيرەكتەگٸ تاستى كەتٸرۋگە, كٶز اۋرۋلارىن ەمدەۋگە پايدالانادى ەكەن. سۋىقتى شىعارىپ, ٶكپەنٸ تازالاۋعا, قاقىرىقتى تٷسٸرٸپ, جٶتەلدٸ باسۋعا دا پايداسى زور. اشارشىلىق زامانىندا قايىڭ ساۋىپ ٸشٸپ, جۇتتان امان قالعان دا كەزٸمٸز بولعان دەسەدٸ.
دەندرولوگتىڭ «بەرەستا» دەگەنٸ – بٸزدٸڭ «قايىڭتوز». قايىڭتوزدى تۇرمىس زاتتارىندا قولدانادى.
اقىن قايىڭدار, كٷيشٸ قايىڭدار, بيشٸ قايىڭدار…
قايىڭدى جىرعا قوسپاعان اقىن بار ما ەكەن?! يە, دەل قايىڭدى. ەمەنگە نەمەسە قاراعايعا جىر ارناعان جان بار ما?! جوق, بەرٸ قايىڭدى جىرلايدى, بەرٸ قايىڭعا قۇمار. ورىستىڭ بٷكٸل اقىنى. پۋشكين, فەت, كرىلوۆ… قازاقتىڭ بٷكٸل اقىنى. اباي, بەرنيياز, ماعجان, جۇمەكەن, مۇقاعالي… «مەن كٶردٸم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن…» ٶلەڭٸن اباي كرىلوۆتان اۋدارعانىن بٸلەسٸز. ٶلەڭنٸڭ تٶرتٸنشٸ جولىن «بايعۇستىڭ كٸم تىڭدايدى جىلاعانىن» دەپ اباي ٶزٸنشە جىرلاپ جٸبەرۋشٸ ەدٸ عوي. ورىس پوەزيياسىنا قايىڭ قانداي ەر بەرسە, قازاق جىرىنا دا اينىماستاي سەن بەرەدٸ. قايىڭ جايلى جازىلعان ٶلەڭنٸڭ بەرٸ ٶزٸندەي سۇلۋ, ٶزٸندەي ەسەم. ەدەبيەتشٸ امانگەلدٸ كەڭشٸلٸكۇلىنىڭ تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ قالامگەرلٸگٸ تۋرالى جازعان «اقىندىق تاعدىر – اق قايىڭ» اتتى ماقالاسى بار-دى. وسى ماقالادا ەلەم جەنە قازاق اقىندارىنىڭ جىرلارىنداعى قايىڭدارعا نازار اۋدارادى, سالىستىرادى. «فەت پەن ماعجاننىڭ پوەزيياسىندا قايىڭ قايعىنى, مۇڭدى سەزدٸرەدٸ. مۇقاعاليدا ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ ورتاسىنداعى اللەگورييا, روبەرت فروست ٷشٸن قىزعالداقتاي قۇلپىرعان دٷنيە, تەمٸرحاندا جاڭا ٶمٸرمەن تامىرلاسىپ جاتقان تٸرشٸلٸك», – دەيدٸ كەڭشٸلٸكۇلى. وسى قاتاردى بٸز دە تولىقتىرىپ كٶرسەك. بەرنيياز كٷلەەۆتٸڭ «قايدا ەكەن?» دەگەن ۇزىن-سونار ٶلەڭٸ بار. جاسىندا سٷيگەن سۇلۋدى جىلدار ٶتكەن سوڭ شارق ۇرىپ ٸزدەپ جازعان جىرى. بالعىن جٷرەكتەر ماحابباتىنىڭ كۋەسٸ – اق قايىڭ. مۇندا دا اقىن قايىڭمەن تٸلدەسەدٸ, قايىڭنان حابار سۇرايدى. قاسٸرەتتٸ ٶلەڭ.
«ايتشى قايىڭ,
مەنٸڭ جانىم,
ايتشى, ايتشى, قايدا ەكەن?», – دەپ سٷلەسوق اياقتالادى اقىن جىرى. جۇمەكەننٸڭ «كٶڭٸل ٷشٸن, اق قايىڭ, بٸر تٸل قاتشى…» دەگەنٸندەي شەرلٸ جىر. ايتپاقشى, جۇمەكەن «كٷي كٸتابىندا» قۇرمانعازىنىڭ «قىزىل قايىڭىن» قوسا جىرلايدى. ال «قىزىل قايىڭ» كٷيٸنٸڭ شىعۋ تاريحى قالاي ەدٸ?!
بۇل تۋرالى ا.جۇبانوۆتىڭ ەڭبەگٸندە مىناداي مەلٸمەت بەرٸلگەن: «حالىق اۋزىنداعى اڭىز بويىنشا قۇرمانعازى قۋعىنشىلاردان قاشىپ كەلە جاتقان ساپارىندا ەن دالادا جالعىز ٶسكەن قىزىل قايىڭنىڭ بۇتاعىن جامىلىپ وتىرىپ قۋعىنشىلاردان امان قالىپتى دەيدٸ. كەيٸن: «مەنٸڭ ەلٸم دە, جەرٸم دە, بۇتام دا, اعاشىم دا پانا ەكەن. اناداي قوينىن اشىپ, جاپىراعىن جاۋىپ پانالاتقان قىزىل قايىڭعا ارناپ ەدٸم», – دەپ ورىنداسا كەرەك.
«قىزىل قايىڭ» كٷيٸ ەكٸ ۆاريانتتا. ەكەۋٸ دە ليريكاعا بٶلەنگەن شىعارما. سونىمەن بٸرگە قۇرمانعازىنىڭ «قىزىل قايىڭ – سەرپەر» دەگەن دە كٷيٸ بار. ونىڭ دا اڭىزى قىزىق:
قۇرمانعازى سىر بويىنداعى كٷيشٸ, جىرشىلاردى تىڭداپ كٶپ ەسەر الادى. بٸر كەزدەگٸ سىرىم باتىردىڭ جٷرگەن جەرلەرٸن ارالايدى. سىرىم تۋرالى حالىق اۋزىنداعى ەڭگٸمەلەردٸ تىڭدايدى. سول اڭىزدىڭ بٸرٸندە, سىرىم قاسىندا بەس جٸگٸتٸ بار حيۋا حانىنا بارىپتى. حان ٷلكەن تويدا وتىر ەكەن, جٸگٸتتەرٸمەن ٷستەرٸنە كەلگەن سىرىمدى حان سالقىن قابىلدايدى.
توي قىزا كەلە, ات شابىس, پالۋان كٷرەس, التىن تاباق اتۋ, اۋدارىسپاق, كٶكپار سيياقتى ويىن تٷرلەرٸ باستالادى. بۇعان سىرىم باستاعان جٸگٸتتەر دە قاتىسىپ, بارلىق بەيگەنٸ جەڭٸپ الادى. العاشىندا مەنمەنسٸپ, جٶندٸ امانداسپاعان حان سىرىمداردىڭ كٷشٸن كٶرٸپ, بٸر جاعىنان سەسكەنسە دە ٸشتەي رازى بولىپتى. سوندا حان:
– ە! سىرىم, سەنٸڭ مىناۋ جانىڭا ەرگەندەر ٶزٸڭ سيياقتى ٶڭشەڭ باتىر, شەتٸنەن قىزىل قايىڭ بٸر سەرپەر, قابىرعاسى قايىسىپ قانشا مايىسسا دا سىنبايتىن سەرپٸندٸ, كٷشتٸ جٸگٸتتەر ەكەن, – دەپتٸ.
وسى اڭىزدى ەستٸگەن قۇرمانعازى «شٸركٸن جٸگٸتتٸڭ بەرٸ سولارداي سەرپٸندٸ مىقتى بولسا» دەپ, «قىزىل قايىڭ – سەرپەر» كٷيٸن تارتىپتى. بۇل كٷيدە اتىنا ساي ەكپٸندٸلٸك, سەرپٸندٸلٸك, جٸگەرلٸ قۋاتتىلىق بار. مازمۇنىنا ساي مۋزىكالىق ٷنٸندە وقيعانىڭ جەلٸسٸن ەڭگٸمەلەپ ايتىپ بەرۋشٸلٸكتٸڭ ەلەمەنتٸ ايقىن سەزٸلەدٸ, – دەيدٸ قارشىعا احمەديياروۆتىڭ «قۇرمانعازى» كٸتابىندا. بٸز بۇل جەردەن قىزىل قايىڭنىڭ مايىسسا دا شارت سىنىپ كەتپەيتٸن قايسارلىعىن بايقاپ وتىرمىز.
وسى قارشىعا احمەديياروۆتىڭ دا «اق قايىڭ» دەگەن كٷيٸ بار. جاس كٷيشٸ ەسكەردە جٷرگەندە قالىڭ ورمان ٸشٸنەن كەزٸكتٸرگەن بٸر شوق قايىڭنىڭ تۋعان جەرگە ساعىنىشىن ٷدەتكەندە شىعارعان كٷيٸ ەكەن.
اقىندار مەن كٷيشٸلەردٸڭ كٶڭٸل سازىنا ەسەر ەتٸپ, سول ارقىلى ٶلمەس مۇراعا اينالعان قايىڭ اتاۋلى تەگٸن اعاش ەمەس ەكەنٸن بايقاپ وتىرسىز. «اق قايىڭ» دەگەن حالىق ەنٸ دە, شاشۋبايدىڭ, ٸلييا جاقانوۆتىڭ ەندەرٸ بار. ەندٸگٸ بٸر قىزىق, بۋرابايدا اتاقتى بيشٸ قايىڭدار ورمانى بار. كەدٸمگٸ قايىڭدار. جەل سوقسا بٸردەي بيلەي جٶنەلەتٸن كٶرٸنەدٸ. بۇل كٶرٸنٸس تە تالايدى تامساندىرىپ جٷر. سۇلۋلىققا قاشان دا كٶرسەقىزارلار دۇشپان كەلگەن. وسى تاماشا ورماندى دا تٷپ-تامىرىمەن جويىپ, ورنىنا عيماراتتار تۇرعىزامىز دەگەندەر دە بولىپتى. وسىعان وراي اقىن سەرٸك تۇرعىنبەكتٸڭ «تيمەڭدەر, «بيشٸ قايىڭعا!» دەگەن ٶلەڭٸ ەلٸمٸزدٸڭ باس گازەتٸندە جارىق كٶردٸ كەزٸندە. سۇلۋلىقتى قۇتقارۋ ٷشٸن قانداي ەرلٸككە بارسا دا بولادى. قۇدايعا شٷكٸر, بيشٸ قايىڭدار سەت سايىن بيٸن بيلەپ, تابيعاتتىڭ ەنٸ مەن سەنٸن كەلتٸرٸپ جايقالىپ تۇر بٷگٸندە. اڭىز بويىنشا, بيشٸ قايىڭدار بٸر كەزدەگٸ بيشٸ قىزدار ەكەن دەسەدٸ. سۇلۋلاردىڭ بيٸن جاسىرىن تاماشالاۋعا كەلگەن حاندى تانىپ قويعان ولار بيلەگەن كٷيٸ قايىڭدارعا اينالىپ كەتٸپتٸ. «بيشٸ قايىڭ» اتتى كەنجەبەك كٷمٸسبەكوۆتىڭ كٷيٸ دە بار. ال ارۋ مٷسٸن – اق قايىڭدار بەينەلەنگەن كارتينالار قانشاما! پوەزييادا جىرلاناتىن, قىلقالامدا ەسەمدەلەتٸن اق قايىڭدار – مەڭگٸ تاقىرىپ. بٷگٸنگٸ قازاق پوەزيياسىندا دا اق قايىڭدار جايقالادى.
«الىستان اڭساپ كەلگەندە,
ساعىنىش ەنٸن باستاعىن.
جەتە الماي جٷرمٸن سەندەرگە,
قايىڭدار – قارىنداستارىم», – دەپ جىرلايدى ەسەنعالي راۋشانوۆ. ەركٸمنٸڭ ٶز قايىڭى بار. دەمەك, قايىڭعا ايتار ەركٸمنٸڭ ٶز مۇڭى, ٶز سىرى دا بار…
بيىلعى جازدىڭ جاۋىندى كٷنٸ ەدٸ, سول باققا بارعىم كەلدٸ. سول قايىڭدى كٶرگٸم كەلدٸ. باردىم. كٶردٸم. باق تا, قايىڭ دا سول كٷيٸ, ارادا جىلدار ٶتسە دە ەشتەڭە ٶزگەرمەپتٸ. ٶزگەرگەنٸ – بٸز عانا. قازٸر ونىڭ «نەمەرەسٸ» مەنٸڭ جانىمدا جوق. وعان نە دەپ ايتارىمدى دا بٸلمەدٸم. بٸراق بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تٷسٸنگەندەيمٸز…
اسىلان تٸلەگەن
«اق جەلكەن» جۋرنالى
