Ol kezde de dál osyndai kúz bolatyn. Ol kezde de Almaty dál osylai sary japyraqqa kómilip jatqan. Ol meni KazGÝ mańyndaǵy baqqa alyp bardy. Az júristen soń baqtyń ortasyndaǵy arqaly oryndyqqa jaiǵastyq.
– Anaý qaiyńnyń kózin kórip tursyz ba? – dedi ol sál únsizdikten soń. Baq ishindegi jalǵyz aq qaiyńǵa kózim birden tústi. Uzyna ósken qaiyńnyń belortasyndaǵy kózi de birden nazar aýdaratyndai eken.
– Iá, adamnyń kózine uqsaidy eken, – dedim.
– Ras, – dedi ol jymiyp. – Ol – meniń apam.
– Qalaisha?
– Sol. Osylai jii kelip, onymen sóilesip turamyn, – dedi kúlimsirep.
– Qyzyq eken, – deimin men de.
«Apam» degeni ájesi edi. Ómirden ótken apasyna degen saǵynyshyn men aityp jetkize almaspyn. Men onyń osyndai alabóten saǵynyshyn, erek qiialyn qosa unatqan shyǵarmyn. Biraq búgingi áńgime ol týraly emes…
Adam men qaiyńnyń aǵzasy uqsas
Iá, búgingi áńgimemiz – aq qaiyń týraly. Kádimgi qaiyń. Sulý qaiyń! Arý qaiyń! Qaiyń týraly tek jaqsy sóz aitýǵa bolady. Oǵan bizdiń osy shaǵyn dúniemizdi bastan-aiaq oqyp shyqqan soń kýá bolarsyz. Aldymen qaiyń týraly áýelgi áńgimeni bilý úshin dendrologqa jolyǵýdy jón kórdik. Almatyda Qudai bere salǵan Botanikalyq baq bar. Ol úlken baqtyń ishinde aǵashtyń nebir, gúldiń alýan túri bar. Sonymen birge onyń ishinde Botanika jáne fitointrodýktsiia institýty bar. Mine, sonda arnaiy qyzmetkerler ósimdikterdi, aǵashtardy, gúlderdi zertteidi. Biz osy jerde 30 jyldan beri qyzmet etip kele jatqan dendrolog Svetlana Viacheslavqyzymen baq ishinde, qaiyń túbinde áńgimelestik.
– Qazaq halqynyń aqyldylyǵy, danalyǵy óte myqty bolǵan. Mysaly, besikti arshanyń butaǵynan jasaǵan. Al arshanyń balanyń densaýlyǵyna aitarlyqtai paidasy bar. Ǵylymda arshanyń fitontsidyn 1872 jyly frantsýzdar tapqan. Al qazaqtar odan buryn da arshany paidalanyp kelgen, – dep kóńildi bastady Sveta apai áńgimesin. – Qaiyńnyń kóne latynsha ataýy – betula. Munyń maǵynasy – urý. Erte zamanda ustaz shákirtke ilim úireterde qaiyńnyń butaǵyn paidalanǵan, demek, tártip buzsa, sol butaqpen uryp otyrǵan ǵoi. Qaiyńnyń aq qabyǵy «bitýlin» dep atalady. Qaiyń shybyq kezinde qońyrqai tústi bolady. Óse kele aq túske ózgeredi. Betki qabyǵy «beresta» dep atalady. Ony H ǵasyrda qaǵaz ornyna, iaǵni hat jazýǵa qoldanǵan. Búrshikteri densaýlyqqa paidaly, qazirgi meditsinada qoldanylady. Qaiyń shyrynynyń da paidasy kóp. Bir qyzyǵy, bul shyryn adamnyń aǵzasy siiaqty. Adamnyń qansyz ómir súrmeitini sekildi qaiyńnyń shyryny taýsylsa, ol da qulaidy. Ony ishkińiz kelse de az-azdan alǵan durys. Qaiyńnyń taǵy bir ereksheligi – otyn retinde paidalanǵan kezde, aǵash janyp bolǵan soń shoǵy da úidi jylytyp turady. Iaǵni qaiyń jylýyn ózimen birge áketetin aǵashtardyń qatarynan emes. Bizde ósetin qaiyńdardyń boiy alasa. Burynǵy ǵalymdardyń aitýy boiynsha, adam týǵan jeriniń aǵashymen emdelýi kerek. Sebebi aǵash ózi ósken jerdiń sýymen ósti, jelimen terbeldi. Siz malshynǵan jańbyrǵa aǵash ta shomyldy. Demek, aǵash pen adam ekeýiniń aǵzasy uqsas. Muny halyq emshileri dáleldegen. Sosyn adam aýyrsa aǵashty qushaqtaý arqyly aýrýyn soǵan ótkizedi degen yrym bar. Belgili bir dárejede onyń da shyndyǵy bar. Aǵashtar tiri, olardyń da balalyq shaǵy, eresek kezi bar. Bizdiń aǵashtar sondai ádemi, ony shyǵarmashylyq adamdary baiqaidy. Qazaqstanda orman az bolǵanymen aǵashtary sulý. Taǵy bir qyzyq jait, ormanda ósetin aǵashtar 150 jylǵa deiin ómir súrse, qoldan ósirgen aǵashtar 50 jylǵa jýyq jasaidy. Qaiyń sýdy óte qatty jaqsy kóredi, eger ol qýrai bastasa oǵan sý jetpeidi degen sóz. Bizdiń qaiyńdardyń biiktigi 17 metrden aspaidy. Qaiyń ásirese Reseide kóp ósedi. Sosyn shyǵys elderinde kóńinen taralǵan. Al bizdiń Botanikalyq baqta 40-tan astam túri bar.
Mine, dendrologtyń aitqany osy. Qaiyń shyryny týraly áńgimeni tolyqtyra ketelik. Kóktemde, ásirese mamyr aiynda qaiyńnyń qabyǵyn tilse, shyryn aǵady. Durysy, tamady. Iá, ony tamshylatyp qana jinaidy. Qazaq muny «qaiyń saýý» dep ataidy. Ásirese Ortalyq Qazaqstanda jáne Almaty oblystarynda qaiyń saýady. Qazirgi ǵylym qaiyńnyń shyrynyn jan-jaqty zerttep, onyń quramyn tolyq ashty. Quramynda qant, frýktoza, saharoza, maltoza, japyraq jáne gliýtamin qyshqyly, birneshe himiialyq element baryn anyqtady. Emshilikte shyryndy qan azdyqqa, sýly isikke, týberkýlez, qyshyma, býyn men qýyq qabynýyna, búirektegi tasty ketirýge, kóz aýrýlaryn emdeýge paidalanady eken. Sýyqty shyǵaryp, ókpeni tazalaýǵa, qaqyryqty túsirip, jóteldi basýǵa da paidasy zor. Asharshylyq zamanynda qaiyń saýyp iship, juttan aman qalǵan da kezimiz bolǵan desedi.
Dendrologtyń «beresta» degeni – bizdiń «qaiyńtoz». Qaiyńtozdy turmys zattarynda qoldanady.
Aqyn qaiyńdar, kúishi qaiyńdar, bishi qaiyńdar…
Qaiyńdy jyrǵa qospaǵan aqyn bar ma eken?! Iá, dál qaiyńdy. Emenge nemese qaraǵaiǵa jyr arnaǵan jan bar ma?! Joq, bári qaiyńdy jyrlaidy, bári qaiyńǵa qumar. Orystyń búkil aqyny. Pýshkin, Fet, Krylov… Qazaqtyń búkil aqyny. Abai, Berniiaz, Maǵjan, Jumeken, Muqaǵali… «Men kórdim uzyn qaiyń qulaǵanyn…» óleńin Abai Krylovtan aýdarǵanyn bilesiz. Óleńniń tórtinshi jolyn «Baiǵustyń kim tyńdaidy jylaǵanyn» dep Abai ózinshe jyrlap jiberýshi edi ǵoi. Orys poeziiasyna qaiyń qandai ár berse, qazaq jyryna da ainymastai sán beredi. Qaiyń jaily jazylǵan óleńniń bári ózindei sulý, ózindei ásem. Ádebietshi Amangeldi Keńshilikulynyń Temirhan Medetbektiń qalamgerligi týraly jazǵan «Aqyndyq taǵdyr – aq qaiyń» atty maqalasy bar-dy. Osy maqalada álem jáne qazaq aqyndarynyń jyrlaryndaǵy qaiyńdarǵa nazar aýdarady, salystyrady. «Fet pen Maǵjannyń poeziiasynda qaiyń qaiǵyny, muńdy sezdiredi. Muqaǵalida Ómir men Ólimniń ortasyndaǵy allegoriia, Robert Frost úshin qyzǵaldaqtai qulpyrǵan dúnie, Temirhanda jańa ómirmen tamyrlasyp jatqan tirshilik», – deidi Keńshilikuly. Osy qatardy biz de tolyqtyryp kórsek. Berniiaz Kúleevtiń «Qaida eken?» degen uzyn-sonar óleńi bar. Jasynda súigen sulýdy jyldar ótken soń sharq uryp izdep jazǵan jyry. Balǵyn júrekter mahabbatynyń kýási – aq qaiyń. Munda da aqyn qaiyńmen tildesedi, qaiyńnan habar suraidy. Qasiretti óleń.
«Aitshy qaiyń,
Meniń janym,
Aitshy, aitshy, qaida eken?», – dep súlesoq aiaqtalady aqyn jyry. Jumekenniń «Kóńil úshin, aq qaiyń, bir til qatshy…» degenindei sherli jyr. Aitpaqshy, Jumeken «Kúi kitabynda» Qurmanǵazynyń «Qyzyl qaiyńyn» qosa jyrlaidy. Al «Qyzyl qaiyń» kúiiniń shyǵý tarihy qalai edi?!
Bul týraly A.Jubanovtyń eńbeginde mynadai málimet berilgen: «Halyq aýzyndaǵy ańyz boiynsha Qurmanǵazy qýǵynshylardan qashyp kele jatqan saparynda en dalada jalǵyz ósken qyzyl qaiyńnyń butaǵyn jamylyp otyryp qýǵynshylardan aman qalypty deidi. Keiin: «Meniń elim de, jerim de, butam da, aǵashym da pana eken. Anadai qoinyn ashyp, japyraǵyn jaýyp panalatqan qyzyl qaiyńǵa arnap edim», – dep oryndasa kerek.
«Qyzyl qaiyń» kúii eki variantta. Ekeýi de lirikaǵa bólengen shyǵarma. Sonymen birge Qurmanǵazynyń «Qyzyl qaiyń – serper» degen de kúii bar. Onyń da ańyzy qyzyq:
Qurmanǵazy Syr boiyndaǵy kúishi, jyrshylardy tyńdap kóp áser alady. Bir kezdegi Syrym batyrdyń júrgen jerlerin aralaidy. Syrym týraly halyq aýzyndaǵy áńgimelerdi tyńdaidy. Sol ańyzdyń birinde, Syrym qasynda bes jigiti bar Hiýa hanyna barypty. Han úlken toida otyr eken, jigitterimen ústerine kelgen Syrymdy han salqyn qabyldaidy.
Toi qyza kele, at shabys, palýan kúres, altyn tabaq atý, aýdaryspaq, kókpar siiaqty oiyn túrleri bastalady. Buǵan Syrym bastaǵan jigitter de qatysyp, barlyq báigeni jeńip alady. Alǵashynda menmensip, jóndi amandaspaǵan han Syrymdardyń kúshin kórip, bir jaǵynan seskense de ishtei razy bolypty. Sonda han:
– E! Syrym, seniń mynaý janyńa ergender óziń siiaqty óńsheń batyr, shetinen qyzyl qaiyń bir serper, qabyrǵasy qaiysyp qansha maiyssa da synbaityn serpindi, kúshti jigitter eken, – depti.
Osy ańyzdy estigen Qurmanǵazy «Shirkin jigittiń bári solardai serpindi myqty bolsa» dep, «Qyzyl qaiyń – serper» kúiin tartypty. Bul kúide atyna sai ekpindilik, serpindilik, jigerli qýattylyq bar. Mazmunyna sai mýzykalyq úninde oqiǵanyń jelisin áńgimelep aityp berýshiliktiń elementi aiqyn seziledi, – deidi Qarshyǵa Ahmediiarovtyń «Qurmanǵazy» kitabynda. Biz bul jerden qyzyl qaiyńnyń maiyssa da shart synyp ketpeitin qaisarlyǵyn baiqap otyrmyz.
Osy Qarshyǵa Ahmediiarovtyń da «Aq qaiyń» degen kúii bar. Jas kúishi áskerde júrgende qalyń orman ishinen keziktirgen bir shoq qaiyńnyń týǵan jerge saǵynyshyn údetkende shyǵarǵan kúii eken.
Aqyndar men kúishilerdiń kóńil sazyna áser etip, sol arqyly ólmes muraǵa ainalǵan qaiyń ataýly tegin aǵash emes ekenin baiqap otyrsyz. «Aq qaiyń» degen halyq áni de, Shashýbaidyń, Iliia Jaqanovtyń ánderi bar. Endigi bir qyzyq, Býrabaida ataqty bishi qaiyńdar ormany bar. Kádimgi qaiyńdar. Jel soqsa birdei bilei jóneletin kórinedi. Bul kórinis te talaidy tamsandyryp júr. Sulýlyqqa qashan da kórseqyzarlar dushpan kelgen. Osy tamasha ormandy da túp-tamyrymen joiyp, ornyna ǵimarattar turǵyzamyz degender de bolypty. Osyǵan orai aqyn Serik Turǵynbektiń «Timeńder, «Bishi qaiyńǵa!» degen óleńi elimizdiń bas gazetinde jaryq kórdi kezinde. Sulýlyqty qutqarý úshin qandai erlikke barsa da bolady. Qudaiǵa shúkir, bishi qaiyńdar sát saiyn biin bilep, tabiǵattyń áni men sánin keltirip jaiqalyp tur búginde. Ańyz boiynsha, bishi qaiyńdar bir kezdegi bishi qyzdar eken desedi. Sulýlardyń biin jasyryn tamashalaýǵa kelgen handy tanyp qoiǵan olar bilegen kúii qaiyńdarǵa ainalyp ketipti. «Bishi qaiyń» atty Kenjebek Kúmisbekovtyń kúii de bar. Al arý músin – aq qaiyńdar beinelengen kartinalar qanshama! Poeziiada jyrlanatyn, qylqalamda ásemdeletin aq qaiyńdar – máńgi taqyryp. Búgingi qazaq poeziiasynda da aq qaiyńdar jaiqalady.
«Alystan ańsap kelgende,
Saǵynysh ánin bastaǵyn.
Jete almai júrmin senderge,
Qaiyńdar – qaryndastarym», – dep jyrlaidy Esenǵali Raýshanov. Árkimniń óz qaiyńy bar. Demek, qaiyńǵa aitar árkimniń óz muńy, óz syry da bar…
Biylǵy jazdyń jaýyndy kúni edi, sol baqqa barǵym keldi. Sol qaiyńdy kórgim keldi. Bardym. Kórdim. Baq ta, qaiyń da sol kúii, arada jyldar ótse de eshteńe ózgermepti. Ózgergeni – biz ǵana. Qazir onyń «nemeresi» meniń janymda joq. Oǵan ne dep aitarymdy da bilmedim. Biraq biz bir-birimizdi túsingendeimiz…
Asylan TILEGEN
«Aq jelken» jýrnaly
