جاھاندانۋ دەۋٸرٸمەن بٸرگە ادامزات دامۋىنىڭ تٶرتٸنشٸ – پوستيندۋستريالدى كەزەڭٸ كەلٸپ جەتتٸ. بۇل قوعامدا دٷنيەگە كەلگەن Z ۇرپاعىن 2010 جىلدان باستاپ ٶمٸر ەسٸگٸن اشىپ جاتقان الفا(ا) ۇرپاعى الماستىرۋدا. جاساندى ينتەللەكت زامانىندا ەر جەتەتٸن بۇل تۇلعالاردىڭ پايىم دەڭگەيٸ ٶزگەشە بولىپ كەلەدٸ, سول سيياقتى, ٶزٸندٸك قۇندىلىقتارى دا باسقا بولاتىنى سٶزسٸز. ەرٸپ تانىماي جاتىپ گادجەت تٸلٸن الدىمەن مەڭگەرەتٸن بۇل جەتكٸنشەكتەر ٷشٸن تالعام ەركٸندٸگٸ مەن ٶزٸن-ٶزٸ جەتٸلدٸرۋ مەسەلەسٸ بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرادى. ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشالارى ارقىلى ٶز دارالىعىن جان-جاقتى ايشىقتايدى, سونىمەن قاتار, ٶزدەرٸ جاقسى كٶرەتٸن مۋلتفيلمدەر مەن مۋزىكانى «اقىلدى الگوريتم» جٷيەلەپ بەرەتٸنٸنە ٷيرەنگەن. ساندىق تەحنولوگييالار جاڭالىعىن قالاي پايدالانۋدى سەبي كەزٸنەن مەڭگەرگەندٸكتەن, بولاشاقتا جىلدام ەرەكەتكە بەيٸمدەلگەن ەرەكشە كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرەتٸنٸ داۋسىز.
ولاي بولسا, بٷگٸنگٸ اقپاراتتىق قوعامداعى عىلىم-بٸلٸم جٷيەسٸ وسىنداي دامۋ ٷردٸسٸندەگٸ تۇلعالارعا لايىقتى جٷيەلەنگەن بە? بۇل سالانىڭ قازٸرگٸ احۋالى قانداي?
پوستيندۋستريالدى قوعامداعى عىلىم-بٸلٸمنٸڭ قازاقستاندىق مودەلٸ تۋرالى «Aspandau» عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ قورىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, عالىم, DBA قانات نۇروۆ ٶزٸنٸڭ «اقپاراتتىق قوعام اعارتۋشىلارىنىڭ مانيفەسٸ» كٸتابىندا تالداپ, ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن ايقىن كٶرسەتٸپ بەرەدٸ.
اقپاراتتىق قوعامداعى بٸلٸم بەرۋدٸڭ ماقساتى باسقا. ەندٸگٸ بٸلٸم وبەكتٸسٸ بولاتىن تۇلعا ٶز بويىنداعى رۋح, جان, ار-وجدان, ۇجىمدىق بەيسانالىق, سۋپەر-ەگو, ت.ب. سيياقتى وبەكتيۆتٸ قۇندىلىقتار جٷيەسٸن جەتە تٷسٸنٸپ الىپ, ٶزٸن-ٶزٸ شىعارماشىلىق دامىتۋى ماڭىزدى. اقپاراتتىق قوعامدا بٸلٸم بەرۋشٸ مەن الۋشىنىڭ ماقساتقا جەتۋٸنٸڭ العىشارتى – ولاردىڭ بويىندا ٸشكٸ موتيۆاتسييانىڭ بولۋىندا جاتىر.
قازاقستانداعى عىلىم-بٸلٸم جٷيەسٸ اقپاراتتىق قوعام يدەولوگيياسى مەن فيلوسوفيياسىن نەگٸزگە العاندا عانا ماقساتىنا جەتۋٸ مٷمكٸن.
«اقپاراتتىق قوعام اعارتۋشىلارىنىڭ مانيفەسٸ» ەڭبەگٸندە اۆتور ەلٸمٸزدەگٸ عىلىم-بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ دامۋىنا وسىعان دەيٸن كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ كەلگەن بٸرنەشە فاكتوردى اتايدى. بٸرٸنشٸدەن, پوستكەڭەستٸك كەزەڭدە بٸلٸم بەرۋ سالاسى دەيدەولوگيزاتسيياعا ۇشىراپ, مورالدىق تەربيەنٸڭ كٷرت تٶمەندەپ كەتۋٸ قۇندىلىقتارىمىز بەن دٷنيەتانىمىمىزعا ٶزٸندٸك سالقىنىن تيگٸزٸپ كەتتٸ. بٸرٸزدٸلٸكتەن جىراقتالعان سوڭ, عىلىم قاڭتارىلىپ, بٸلٸم توزدى. سونىمەن قاتار, نارىقتىق ەكونوميكاعا كٶشۋ كەزٸندە تەرٸس تەجٸريبەنٸ يدەالداندىرۋ قوعامدىق مورال مەن ادامگەرشٸلٸكتٸڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلدٸ. ەكٸنشٸدەن, پوستكەڭەستٸك كەزەڭدە دٸني كەرتارتپالىق بەلەڭ الىپ, پراگماتيزم مەن ۋتيليتاريزم ٷستەمدٸك قۇردى. اتەيزمدٸ دەرٸپتەگەن كەڭەس يدەولوگيياسى جٷيەسٸنەن جاڭا بوساعان قازاق قوعامى ەرتٷرلٸ دٸني اعىمداردىڭ تۇزاعىنا وپ-وڭاي تٷسٸپ قالدى. ٷشٸنشٸدەن, بەلەڭ العان جەمقورلىق فاكتورى عىلىم-بٸلٸم سالاسىن دامىتپادى. مەملەكەت تاراپىنان عىلىمعا بٶلٸنگەن قارجى جەتكٸلٸكسٸز بولۋعا اينالدى, بٸلٸم جٷيەسٸن وسى سالادى دٷدامال جولمەن جەتٸستٸككە جەتكەن بٸلٸكسٸز «عالىمدار» جاۋلاپ الدى. ولار شىن مەنٸندەگٸ دارىندى مامانداردىڭ عىلىمي ٸزدەنٸسٸن ىعىستىرا باستادى. عىلىم ٶلٸ كٷيگە تٷستٸ, ال بٸلٸم – عىلىمنان الشاقتاپ كەتتٸ.
اۆتوردىڭ ۋەجٸنە جٷگٸنسەك, دەل قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸمنٸڭ اكادەمييالىق دەڭگەيٸ قاتتى تٶمەندەپ كەتكەن. «ارنايى ورتا بٸلٸم مەن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق, يا بولماسا, ينجەنەرلٸك-پەداگوگيكالىق بٸلٸمدٸ بىلاي قويايىق, قازٸر عىلىمي ٸزدەنٸستٸ كٶزدەيتٸن جوعارى بٸلٸمنٸڭ ٶزٸ دە مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ ستاندارتى بويىنشا «كەسٸبي» دەڭگەيدەن اسپاي قالدى», - دەيدٸ عالىم. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بارلىق جوعارعى بٸلٸم الدىمەن اكادەمييالىق(عىلىمي) سيپاتقا يە بولۋى تيٸس, سودان كەيٸن عانا كەسٸبي (پراكتيكالىق) سيپاتى بولۋى بولۋى كەرەك. مىسالى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق سالادا ماماندىق العىسى كەلەتٸن ٶز سالاسىنا يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار مەن ٶزگە دە عىلىمي جەتٸستٸكتەردٸ ٶندٸرٸسكە الىپ كەلۋٸ – دامۋعا سەرپٸن بەرەدٸ.
عىلىم-بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ ەندٸگٸ جەردەگٸ ماقساتى – اقپاراتتىق قوعام تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ بولعانى دۇرىس. قازٸر دەنە ەڭبەگٸنٸڭ دەۋٸرٸ ٶتتٸ, بۇدان بىلاي, جەكە تۇلعانىڭ تالانتى مەن ينتەللەكتۋالدى قابٸلەتٸن دامىتۋعا كٷش سالۋ ماڭىزدى. بۇل جەردەگٸ تۇلعا — بٸلٸم بەرۋدٸڭ پاسسيۆتٸ وبەكتٸسٸ ەمەس, ٶزٸنٸڭ بٸلٸم پروتسەسٸنٸڭ بەلسەندٸ شىعارماشىلىق سۋبەكتٸسٸ. وقىتۋشى مەن وقۋشى بٸر رٶلدەن باسقا رٶلگە ەركٸن اۋىسۋ ارقىلى ٷيرەنە دە, ٷيرەتە الادى.
اكادەمييالىق بٸلٸمنٸڭ زاماناۋي پروتسەسٸ ٶمٸر بويى — تۋعاننان سوڭعى دەمٸ تاۋسىلعانعا دەيٸن سوزىلاتىنى بەلگٸلٸ. الايدا, بٸلٸم نەعۇرلىم پروگرەسسيۆتٸ عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە سٷيەنەتٸن بولسا عانا اقپاراتتىق قوعام تۇلعاسىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋى ٷشٸن وڭتايلى جاعداي تۋعىزا الادى. بۇل جٷيە دامۋدىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ, فيلوسوفيياسى ھەم يدەولوگيياسىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ساندىق تەحنولوگييالار مەن تەلەكوممۋنيكاتسييالاردىڭ ٶمٸرٸمٸزگە دەندەپ ەنۋٸمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان, بۇل جٷيەدە ادام نەعۇرلىم ٶز-ٶزٸن ٷزدٸكسٸز جەتٸلدٸرٸپ, اقپارات الماسىپ, جان-جاعىمەن قارىم-قاتىناسقا اشىق بولۋى ماڭىزدى. دەنە ەڭبەگٸنٸڭ دەۋٸرٸ ٶتكەندٸكتەن, ەندٸگٸ جەردە تالانتى مەن ينتەللەكتۋالدى قابٸلەتٸنٸڭ ارقاسىندا نەپاقاسىن تاۋىپ جەي الاتىن بولۋى كەرەك.
جاڭا جٷيەدە تاريح, دەموگرافييا, پسيحولوگييا, ەلەۋمەتتانۋ جەنە ت.ب. عىلىمدارى نەعۇرلىم ٷلكەن مەنگە يە بولادى. تەك وسى عىلىمدار عانا بٸلٸم بەرۋ تەوريياسى مەن پراكتيكاسىن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ەلەۋمەتتٸك پروتسەستەردٸڭ بولجامدىق مودەلٸن قۇرۋعا قابٸلەتتٸ. ەگەر اقپاراتتىق قوعام تۇلعاسى وسىنداي ٶزگەرٸستەرگە دايىن بولىپ, باسقالاردان وزا دامۋىنا مٷمكٸنشٸلٸك اشىلسىن دەسەك, بۇلاردىڭ جٷيەلٸ دامۋى اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
ٶز ەڭبەگٸندە عالىم ع.ي.نۇروۆ اقپاراتتىق قوعامداعى بٸلٸم بەرۋ ستراتەگيياسىن ۇسىنادى. جەكە تۇلعالىق پوتەنتسيالدى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن تۇتاس قوعامدى سانانى ٶزگەرتۋ كەرەك, ول ٷشٸن تٶرت تٷرلٸ ماڭىزدى مٸندەت العا تارتىلادى.
ونىڭ العاشقىسى, «تانىمنىڭ جەدەل كومپونەنتٸ» (تجك) بويىنشا ەلەمدە, اينالاسىندا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸس-وقيعالاردىڭ اق-قاراسىن اجىراتا الاتىنداي جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسقان ۇعىم-تانىمى بولۋى كەرەكتٸگٸ ايتىلادى. ٷلكەن كٶلەمدٸ اقپاراتتى ٶڭدەي الاتىنداي, توتاليتارلىق رەجيم جەتەگٸندەگٸ قوعامدىق سانا مانيپۋلياتسييالارىنا تٷسٸپ قالمايتىنداي, جٷيەلٸ سىني ويلاۋ ەرەكشەلٸگٸن دامىتۋ ماڭىزدى. كەلەسٸ, «قۇندىلىقتاردىڭ وبەكتيۆتٸ جٷيەسٸ» (قوج) بويىنشا سانانى ۋلايتىن كەرٸ ٸلٸمدەرگە جول بەرمەيتٸن رۋحاني جەنە زايىرلى قۇندىلىقتاردىڭ وبەكتيۆتٸ مورالٸن اشۋ باعىتىنا باسىمدىلىق بەرٸلسە, ٷشٸنشٸ, «جالپىادامزاتتىق ۇلتتىق يدەيادا» (جۇي) بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ بويىندا پوستكەڭەستٸك, پوستكولونيالدىق, نەوكولونيالدىق, پانيسلامدىق جەنە قازاقتىڭ ۇلتتىق تەۋەلسٸز مەملەكەتٸنە يا ۇلتقا ٷستەمدٸك جٷرگٸزگٸسٸ كەلەتٸن كەز كەلگەن يمپەرييالىق ىقپالعا قارسى تۇرا الاتىن تيتۋلدىق ۇلتتىڭ ەگيداسىندا ازاماتتىق ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالىپتاستىرۋ قاجەتتٸگٸ سٶز بولادى. دەگەنمەن, اقپاراتتىق قوعامدا كٶزدەلەتٸن ەڭ باستى يدەيا – «ەركٸن قۇقىقتىق ساناعا» (ەقس) يە بولۋ. ەڭ سوڭىندا, اۆتور جالپىعا ورتاق دٷنيەتانىمدا قۇقىقتىق سانانىڭ ەركٸن بولۋى – قوعامدىق سانانىڭ ٶسۋٸنە باستايتىن تٶتە جول ەكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ عىلىمي نەگٸزدە, جٷيەلٸ جٷزەگە اسۋى كەرەك.
بۇل ەڭبەكتە عىلىمي-تەحنيكالىق ٷدەرٸس قازٸرگٸ عىلىم-بٸلٸمنٸڭ بٶلٸنبەس بٶلشەگٸ ەكەنٸ كٶرٸنەدٸ. بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ اكادەمييالىق ەركٸندٸگٸن جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ اۆتونومدىلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ٷزدٸكسٸز اكادەمييالىق بٸلٸم بەرۋدٸڭ بٸرىڭعاي ۇلتتىق مودەلٸن ورناتۋ قاجەت. سونىڭ ٸشٸندە «اشىق تۇلعانى قالىپتاستىرۋ» – ۋاقىت تالابى رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرەدٸ. عىلىمي نەگٸزدەلگەن سىني ويلاۋ, قۇندىلىقتاردىڭ وبەكتيۆتٸ جٷيەسٸن ٶزەكتەندٸرۋ جەنە ناسيحاتتاۋ, بارشا ەلەمگە اشىق بولۋ, ەركٸن قۇقىقتىق سانانى دامىتۋ ارقىلى قوعامدىق سانانى ٶزگەرتۋ, اكادەمييالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋدە ت.ب. ۇلتتىق مودەل قالىپتاستىرۋ دا اۆتور ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلە.
اقپاراتتىق قوعام – جاھاندانۋ ٶركەنيەتٸ جەتٸستٸكتەرٸ ارقىلى جاڭادان كەلٸپ جاتقان جٷيە بولعاندىقتان, ونى مەدەني جاڭعىرتۋ, اقپاراتتىق تۇلعا قالىپتاستىرۋ جولىندا ماڭداي تەرٸن تٶگەتٸن اعارتۋشىلاردىڭ بولۋى ماڭىزدى.
مانيفەست – جاڭانىڭ جارشىسى. اقپاراتتىق قوعامنىڭ دا ٶز جٷيەسٸ, ەرەجەسٸ بولۋى تيٸس. بۇل ەڭبەكتٸڭ «اقپاراتتىق قوعام اعارتۋشىلارى مانيفەسٸ» دەپ اتالۋى دا سوندىقتان. بۇل كٸتاپ «اسپانداۋ» قورىنىڭ aspandau.kz سايتىندا بارشا وقىرماندارعا قولجەتٸمدٸ. مانيفەسكە ونىڭ قۇندىلىقتارىن, يدەيالارىن بٶلٸسەتٸن كەز كەلگەن ادام قوسىلا الادى. ول ٷشٸن سايتتا ارنايى مەموراندۋمعا قول قويۋ فورماسى دا كٶرسەتٸلگەن.
انار قابىلقاق, ەدەبيەتتانۋشى
