Jahandaný dáýirimen birge adamzat damýynyń tórtinshi – postindýstrialdy kezeńi kelip jetti. Bul qoǵamda dúniege kelgen Z urpaǵyn 2010 jyldan bastap ómir esigin ashyp jatqan Alfa(A) urpaǵy almastyrýda. Jasandy intellekt zamanynda er jetetin bul tulǵalardyń paiym deńgeii ózgeshe bolyp keledi, sol siiaqty, ózindik qundylyqtary da basqa bolatyny sózsiz. Árip tanymai jatyp gadjet tilin aldymen meńgeretin bul jetkinshekter úshin talǵam erkindigi men ózin-ózi jetildirý máselesi birinshi orynda turady. Olar áleýmettik jelidegi paraqshalary arqyly óz daralyǵyn jan-jaqty aishyqtaidy, sonymen qatar, ózderi jaqsy kóretin mýltfilmder men mýzykany «aqyldy algoritm» júielep beretinine úirengen. Sandyq tehnologiialar jańalyǵyn qalai paidalanýdy sábi kezinen meńgergendikten, bolashaqta jyldam áreketke beiimdelgen erekshe keńistikte ómir súretini daýsyz.
Olai bolsa, búgingi aqparattyq qoǵamdaǵy ǵylym-bilim júiesi osyndai damý úrdisindegi tulǵalarǵa laiyqty júielengen be? Bul salanyń qazirgi ahýaly qandai?
Postindýstrialdy qoǵamdaǵy ǵylym-bilimniń qazaqstandyq modeli týraly «Aspandau» ǵylymi-bilim berý Qorynyń negizin qalaýshy, ǵalym, DBA Qanat Nurov óziniń «Aqparattyq qoǵam aǵartýshylarynyń manifesi» kitabynda taldap, ózindik ereksheligin aiqyn kórsetip beredi.
Aqparattyq qoǵamdaǵy bilim berýdiń maqsaty basqa. Endigi bilim obektisi bolatyn tulǵa óz boiyndaǵy rýh, jan, ar-ojdan, ujymdyq beisanalyq, sýper-ego, t.b. siiaqty obektivti qundylyqtar júiesin jete túsinip alyp, ózin-ózi shyǵarmashylyq damytýy mańyzdy. Aqparattyq qoǵamda bilim berýshi men alýshynyń maqsatqa jetýiniń alǵysharty – olardyń boiynda ishki motivatsiianyń bolýynda jatyr.
Qazaqstandaǵy ǵylym-bilim júiesi aqparattyq qoǵam ideologiiasy men filosofiiasyn negizge alǵanda ǵana maqsatyna jetýi múmkin.
«Aqparattyq qoǵam aǵartýshylarynyń manifesi» eńbeginde avtor elimizdegi ǵylym-bilim júiesiniń damýyna osyǵan deiin kedergi keltirip kelgen birneshe faktordy ataidy. Birinshiden, postkeńestik kezeńde bilim berý salasy deideologizatsiiaǵa ushyrap, moraldyq tárbieniń kúrt tómendep ketýi qundylyqtarymyz ben dúnietanymymyzǵa ózindik salqynyn tigizip ketti. Birizdilikten jyraqtalǵan soń, ǵylym qańtarylyp, bilim tozdy. Sonymen qatar, naryqtyq ekonomikaǵa kóshý kezinde teris tájiribeni idealdandyrý qoǵamdyq moral men adamgershiliktiń quldyraýyna alyp keldi. Ekinshiden, postkeńestik kezeńde dini kertartpalyq beleń alyp, pragmatizm men ýtilitarizm ústemdik qurdy. Ateizmdi dáriptegen keńes ideologiiasy júiesinen jańa bosaǵan qazaq qoǵamy ártúrli dini aǵymdardyń tuzaǵyna op-ońai túsip qaldy. Úshinshiden, beleń alǵan jemqorlyq faktory ǵylym-bilim salasyn damytpady. Memleket tarapynan ǵylymǵa bólingen qarjy jetkiliksiz bolýǵa ainaldy, bilim júiesin osy salady dúdamal jolmen jetistikke jetken biliksiz «ǵalymdar» jaýlap aldy. Olar shyn mánindegi daryndy mamandardyń ǵylymi izdenisin yǵystyra bastady. Ǵylym óli kúige tústi, al bilim – ǵylymnan alshaqtap ketti.
Avtordyń ýájine júginsek, dál qazir elimizdegi bilimniń akademiialyq deńgeii qatty tómendep ketken. «Arnaiy orta bilim men kásiptik-tehnikalyq, ia bolmasa, injenerlik-pedagogikalyq bilimdi bylai qoiaiyq, qazir ǵylymi izdenisti kózdeitin joǵary bilimniń ózi de memlekettik bilim berý standarty boiynsha «kásibi» deńgeiden aspai qaldy», - deidi ǵalym. Onyń pikirinshe, barlyq joǵarǵy bilim aldymen akademiialyq(ǵylymi) sipatqa ie bolýy tiis, sodan keiin ǵana kásibi (praktikalyq) sipaty bolýy bolýy kerek. Mysaly, ǵylymi-pedagogikalyq salada mamandyq alǵysy keletin óz salasyna innovatsiialyq tehnologiialar men ózge de ǵylymi jetistikterdi óndiriske alyp kelýi – damýǵa serpin beredi.
Ǵylym-bilim berý salasynyń endigi jerdegi maqsaty – aqparattyq qoǵam tulǵasyn qalyptastyrý bolǵany durys. Qazir dene eńbeginiń dáýiri ótti, budan bylai, jeke tulǵanyń talanty men intellektýaldy qabiletin damytýǵa kúsh salý mańyzdy. Bul jerdegi tulǵa — bilim berýdiń passivti obektisi emes, óziniń bilim protsesiniń belsendi shyǵarmashylyq sýbektisi. Oqytýshy men oqýshy bir rólden basqa rólge erkin aýysý arqyly úirene de, úirete alady.
Akademiialyq bilimniń zamanaýi protsesi ómir boiy — týǵannan sońǵy demi taýsylǵanǵa deiin sozylatyny belgili. Alaida, bilim neǵurlym progressivti ǵylymi jetistikterge súienetin bolsa ǵana aqparattyq qoǵam tulǵasynyń ózin-ózi damytýy úshin ońtaily jaǵdai týǵyza alady. Bul júie damýdyń ózindik ereksheligi, filosofiiasy hám ideologiiasymen erekshelenedi. Sandyq tehnologiialar men telekommýnikatsiialardyń ómirimizge dendep enýimen tyǵyz bailanysty bolǵandyqtan, bul júiede adam neǵurlym óz-ózin úzdiksiz jetildirip, aqparat almasyp, jan-jaǵymen qarym-qatynasqa ashyq bolýy mańyzdy. Dene eńbeginiń dáýiri ótkendikten, endigi jerde talanty men intellektýaldy qabiletiniń arqasynda nápaqasyn taýyp jei alatyn bolýy kerek.
Jańa júiede tarih, demografiia, psihologiia, áleýmettaný jáne t.b. ǵylymdary neǵurlym úlken mánge ie bolady. Tek osy ǵylymdar ǵana bilim berý teoriiasy men praktikasyn jetildirý úshin qajetti áleýmettik protsesterdiń boljamdyq modelin qurýǵa qabiletti. Eger aqparattyq qoǵam tulǵasy osyndai ózgeristerge daiyn bolyp, basqalardan oza damýyna múmkinshilik ashylsyn desek, bulardyń júieli damýy asa mańyzdy bolyp tabylady.
Óz eńbeginde ǵalym Ǵ.I.Nurov aqparattyq qoǵamdaǵy bilim berý strategiiasyn usynady. Jeke tulǵalyq potentsialdy qalyptastyrý úshin tutas qoǵamdy sanany ózgertý kerek, ol úshin tórt túrli mańyzdy mindet alǵa tartylady.
Onyń alǵashqysy, «Tanymnyń jedel komponenti» (TJK) boiynsha álemde, ainalasynda bolyp jatqan ózgeris-oqiǵalardyń aq-qarasyn ajyrata alatyndai jeke tulǵanyń qalyptasqan uǵym-tanymy bolýy kerektigi aitylady. Úlken kólemdi aqparatty óńdei alatyndai, totalitarlyq rejim jetegindegi qoǵamdyq sana manipýliatsiialaryna túsip qalmaityndai, júieli syni oilaý ereksheligin damytý mańyzdy. Kelesi, «Qundylyqtardyń obektivti júiesi» (QOJ) boiynsha sanany ýlaityn keri ilimderge jol bermeitin rýhani jáne zaiyrly qundylyqtardyń obektivti moralin ashý baǵytyna basymdylyq berilse, úshinshi, «Jalpyadamzattyq ulttyq ideiada» (JUI) barlyq qazaqstandyqtardyń boiynda postkeńestik, postkolonialdyq, neokolonialdyq, panislamdyq jáne qazaqtyń ulttyq táýelsiz memleketine ia ultqa ústemdik júrgizgisi keletin kez kelgen imperiialyq yqpalǵa qarsy tura alatyn titýldyq ulttyń egidasynda azamattyq ulttyq biregeilikti qalyptastyrý qajettigi sóz bolady. Degenmen, aqparattyq qoǵamda kózdeletin eń basty ideia – «erkin quqyqtyq sanaǵa» (EQS) ie bolý. Eń sońynda, avtor jalpyǵa ortaq dúnietanymda quqyqtyq sananyń erkin bolýy – qoǵamdyq sananyń ósýine bastaityn tóte jol ekenin atap ótedi. Munyń bári ǵylymi negizde, júieli júzege asýy kerek.
Bul eńbekte ǵylymi-tehnikalyq úderis qazirgi ǵylym-bilimniń bólinbes bólshegi ekeni kórinedi. Bilim berý mekemeleriniń akademiialyq erkindigin jáne ózin-ózi basqarýdyń avtonomdylyǵyn saqtai otyryp, úzdiksiz akademiialyq bilim berýdiń biryńǵai ulttyq modelin ornatý qajet. Sonyń ishinde «Ashyq tulǵany qalyptastyrý» – ýaqyt talaby retinde kórinis beredi. Ǵylymi negizdelgen syni oilaý, qundylyqtardyń obektivti júiesin ózektendirý jáne nasihattaý, barsha álemge ashyq bolý, erkin quqyqtyq sanany damytý arqyly qoǵamdyq sanany ózgertý, akademiialyq jáne kásiptik bilim berýde t.b. ulttyq model qalyptastyrý da avtor úshin ózekti másele.
Aqparattyq qoǵam – jahandaný órkenieti jetistikteri arqyly jańadan kelip jatqan júie bolǵandyqtan, ony mádeni jańǵyrtý, aqparattyq tulǵa qalyptastyrý jolynda mańdai terin tógetin aǵartýshylardyń bolýy mańyzdy.
Manifest – jańanyń jarshysy. Aqparattyq qoǵamnyń da óz júiesi, erejesi bolýy tiis. Bul eńbektiń «Aqparattyq qoǵam aǵartýshylary manifesi» dep atalýy da sondyqtan. Bul kitap «Aspandaý» qorynyń aspandau.kz saitynda barsha oqyrmandarǵa qoljetimdi. Manifeske onyń qundylyqtaryn, ideialaryn bólisetin kez kelgen adam qosyla alady. Ol úshin saitta arnaiy memorandýmǵa qol qoiý formasy da kórsetilgen.
Anar Qabylqaq, ádebiettanýshy
