اقمولا وبلىسىندا جالپى سانى 43 قاسيەتتٸ ورىن تٸركەلگەن. ونىڭ ٸشٸندە 10-ى رەسپۋبليكالىق كيەلٸ ورىندارى كارتاسىنا ەنسە, ٶڭٸرلٸك كيەلٸ جەرلەر سانى - 33. بٷگٸن نازارلارىڭىزعا ابىلاي حان الاڭى مەن كەنەسارى حان ٷڭگٸرٸ تۋرالى اقپارات ۇسىنامىز.
ابىلاي حان الاڭى
حان بيلٸگٸنٸڭ جارتى عاسىرلىق كەزەڭٸ, تەك تاريحنامادا جەنە مۇراعاتتىق كٶزدەردە عانا ەمەس, حالىققا «ابىلايدىڭ التىن عاسىرى» رەتٸندە بەلگٸلٸ بولدى. ٶتكەن عاسىردىڭ قاڭتارباەۆتىڭ كارتاسى بويىنشا جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كٶكشە-بۋراباي ماڭىندا ابىلايدىڭ اتىمەن بايلانىستى ەكٸ الاڭ بولدى: «ٷلكەن جەنە كٸشٸ الاڭ». تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنەتٸن بولساق, ٷش جٷزدٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن الاڭدا ابىلاي حاننىڭ ورنى بولعان. ابىلاي حان ستەلاسىنان جوعارى قاراي, 120 مەتر جەردە كٶكشە تاۋىنىڭ بٶكتەرٸندە قازاقتاردا كيەلٸ جەر بار, بۇل ابىلاي حاننىڭ جالعىز گرانيت تاسىنان جاسالعان تاعى ورنالاسقان. قازٸردٸڭ ٶزٸندە «حان تاعى» دەپ اتالاتىن ورىن, تاريحي وقيعانىڭ كۋەگەرٸ بولىپ كەلەدٸ. حان تاعىنان الاڭ تولىقتاي كٶرٸنٸپ, الاڭداعى بارلىق داۋىس انىق ەستٸلەدٸ. تاريحي شەشٸمدەردٸ قابىلداۋ ٷشٸن, نەلٸكتەن ۇلى حاننىڭ وسى جەردٸ تاڭداعانى بارلىعىمىزعا مەلٸم بولا باستادى. سولاردىڭ بٸرٸ - كٶكشەتاۋ تاۋى ماڭىنداعى «ابىلاي حاننىڭ الاڭى» دەپ اتالاتىن تاريحي جەر. وسى جەردە, جٷز جىل بۇرىن تاۋدىڭ ەتەگٸنە كيٸز ٷيٸن قويىپ, تابيعاتقا تامسانا وتىرا سەكەن سەيفۋللين ٶزٸنٸڭ بولاشاق ٷزدٸك تۋىندىسى “كٶكشەتاۋ” پوەماسىن جازدى. “كەربەز كٶكشە” تابيعات سۇلۋلىعىن جىرلاي وتىرا, حالىق اڭىزدارىن جيناۋ نەگٸزٸندە, قازاق پوەزيياسىنىڭ كلاسسيكتەرٸنٸڭ جيناعى, ٶزٸننٸڭ پوەماسىندا ابىلاي حان - باستى كەيٸپكەرٸ بولعان تاريحي پوەماسىن جازدى. كٶكشەتاۋ تٶڭٸرەگٸندە ابىلاي حان دەۋٸرٸنەن وسى كٷنگە دەيٸن وسىنداي توپونيمدەر مەن گيدرونيمدەر ساقتالدى: “حاننىڭ قىزىل اعاشى”, “حانكٶل”, “تٶرە قىزىل اعاشى”, “قىمىزناي”, “وراز بۇلاعى”, “اتالىقتىڭ اۋىلى”, “قارا قىستاق”, “جۇماقاي قىستاۋى”, “تەكەكٶل”, “جايناقكٶل” جەنە ت.ب.
حVٸٸٸ عاسىرداعى قازاق تاريحىنداعى ۇلى تۇلعاعا ارنالعان «ابىلاي حان ورداسى» سەۋلەت-تاريحي كەشەنٸ ەكسپوزيتسييالىق زالىمەن - مىڭداعان ادامدار ٷشٸن, سونىڭ ٸشٸندە الىس جەنە جاقىن شەت ەلدەردٸڭ تۋريستەرٸنٸڭ سٷيٸكتٸ ورنى بولىپ سانالادى.
كەنەسارى حان ٷڭگٸرٸ
كٶكشەتاۋ ٶلكەسٸنٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸندە ٷلكەن كٶل بار. كٶلدەر جاسىل جامىلعىمەن جابىلعان. بۇل - ۇلى ابىلاي حاننىڭ ورداسى جەنە بۇل كٶلدٸ «حان كٶلٸ»- دەپ اتاعان. 1802 جىلى قاسىم سۇلتاننىڭ ۇلى, ۇلى ابىلاي حاننىڭ ۇرپاعى دٷنيەگە كەلگەن. كەنەسارى قاسىمۇلى - قازاق حانى, 1841 جىلدىڭ ٷش جٷزدٸڭ ٶكٸلدەرٸ باس قوسقان جيىندا كەنەسارى قاسىمۇلى حان بولىپ سايلاندى. 1837-1847 جىلدارى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كٶشباسشىسى, قاسىم سۇلتاننان تۋعان كەنەسارى – كٶرنەكتٸ قولباسشى, قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ اسا بٸلٸكتٸ جەتەكشٸسٸ رەتٸندە حالىق ساناسىندا ساقتالعان. حان كەنە ەكەسٸ قاسىم سۇلتاننىڭ ٸسٸن جالعاستىرىپ, پاتشا كولونيزاتسييا جەنە پاتشا ٷكٸمەتٸ قازاقتىڭ جەرلەرٸنە ەسكەري بەكٸنٸستەر سالدى. كەنەسارىنىڭ ساياسي مۇراسى حالىقتىڭ ەسٸمٸندە ابىرويلى, حالىقتىڭ ماقتانىشى مەن قادٸرٸ رەتٸندە قالدى. كەنەسارىنىڭ مۇراسى ٶزٸنٸڭ جەكە تاعدىرى سيياقتى, ەرتٷرلٸ قايشىلىقتارعا ۇشىرادى. ولار رۋحتىڭ جەتەلەۋٸمەن شابىتتانىپ, حالىق ەسٸندە ار-ۇجدان ٸسپەتتەس, حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸنەن كەنەسارىنى تازارتۋعا تىرىستى. اتالمىش ٷڭگٸرگە اپارعاندا, وسى قىزىقتى تاريحتى ەسكۋرسوۆودتار تۋريستەرگە ايتادى. بۇل اڭىز شىنايى بولۋى مٷمكٸن, ٶيتكەنٸ ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ, قاسىمنىڭ ۇلى- كەنەسارى قاسىموۆ وسى جەردە 1802 جىلى دٷنيەگە كەلگەن. «كەڭەسارى ٷڭٸرٸ» دەپ اتالاتىن تاريحي جەر اڭىزعا ساي, ول اڭ اۋلاپ ورالعاننان كەيٸن وسى جەرگە كەلٸپ, تىنىعۋدى جاقسى كٶردٸ جەنە تٷنەيتٸن ورىن بولعان.
