قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ جيەنٸ جٷسٸپ اتانىڭ تاريحىنا قاتىستى شەجٸرەنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ مەن ارنايى مٶر باسىلعان قۇجاتتار تابىلدى.
بۇل تۋرالى قازاقپارات «ەزٸرەت سۇلتان» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ حابارلايدى.
شاعاتاي تٸلٸندە جازىلعان قولجازبانىڭ ۇزىندىعى - 3,5 مەتر. ساقتالۋى ورتاشا دەڭگەيدە. تاريحي جەدٸگەردٸ جٷسٸپ اتانىڭ ۇرپاقتارى اتادان-بالاعا ميراس ەتٸپ, كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن.
«بۇل قاعازداردىڭ قولىمدا ساقتالىپ قالۋ سەبەبٸ, 8 جاسىمدا اتام, 18 جاسىمدا ەكەم ٶمٸردەن ٶتتٸ. اتام ەكەمە, ەكەم ماعان اماناتتاپ كەتتٸ. ٶتكەن عاسىردا بۇل قاعازداردىڭ بولماعان جەرٸ جوق. كەڭەستٸك جٷيە بۇل قاعازداردى قولدانۋعا, تاريحىمىزبەن شۇعىلدانۋعا رۇقسات بەرمەدٸ. ول كەزدە دٸني-تاريحي جازبالاردى ساقتاۋدىڭ ٶزٸ قىلمىس سانالعانى بەلگٸلٸ. اتام يۋلداشقوجا 1933 جىلى «دٸندار» دەپ اباقتىعا جابىلعان ەكەن. مارقۇم ەجەم مەن ەكەم بۇل قولجازبالاردى بٸردە جەرگە كٶمٸپ, بٸردە شاتىر بۇرىشىنا جاسىرىپ, قالايدا نازارعا تٷسٸرمەۋگە تىرىسىپتى. بۇل قولجازبالار جايلى بٸلەتٸن بولسا بابامىزدىڭ جاعدايى ودان سايىن اۋىرلايتىنى انىق ەدٸ. مەن تاريحشى ەمەسپٸن. بٸراق مۇرا بوپ ساقتالىپ كەلە جاتقان قاعازداردىڭ بٸر كٷنٸ سۇراۋى بولاتىنىنا سەنٸم ارتتىم. قىزىعۋشىلىقپەن مۇنى وقي الاتىن كٸسٸلەرگە كٶرسەتتٸم. قولجازبادا ناسابناما ەمەس تاريح جازىلعان ەكەن.
اۋدارمادان ۇققانىم جٷسٸپ اتاعا قاتىستى دەرەكتەر, حاننىڭ جارلىقتارى, جەر-سۋ اتاۋلارى, حالىقتىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ جايلى كٶپتەگەن مەلٸمەتتەر بار. قازٸرگٸ شاعا اۋىلى شەجٸرەدە «جاعا» دەپ ايتىلسا, يقان اۋىلى سول كەزدٸڭ ٶزٸندە باۋ-باقشامەن اينالىسقانىن اڭعارۋعا بولادى. شەجٸرەدە «يقان حالقىنىڭ باقشا جۇمىسىمەن اينالىسۋى جەنە جٷسٸپ اتامىزدىڭ قوجا احمەت ياساۋي بابامىزعا كەلە جاتقان قوناقتاردى جەمٸستەرمەن قارسى الىپ, 12 تٷرلٸ جٷزٸم تٷرلەرٸمەن كٷتٸپ جٸبەرەتٸنٸ جايلى سٶزدەر كەزدەسەدٸ. مىنا تاريحي دەرەكتەردٸ تولىقتاي زەرتتەۋ عالىمداردىڭ ەنشٸسٸندە. تاريح سالاسىنىڭ مامانى بولماعاندىقتان مەنٸكٸ جەي عانا قاراپايىم زەرتتەۋ بولدى», - دەيدٸ سەيدەلٸم يۋلداشەۆ.
كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن حٸٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن جٷسٸپ اتا جايلى تەك ەل اۋزىنداعى اڭىز-ەڭگٸمەلەر عانا ازدى-كٶپتٸ ماعلۇمات بەرە الدى. دەگەنمەن, ەر جەتكٸزۋشٸ ٶز تۇسىنان تٷرلٸ دەرەكتەردٸ ارالاستىرىپ وتىرعاندىقتان اڭىزدار دا بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن دەرەجەگە جەتكەن.
«اللاعا شىن نيەتٸمەن عاشىق بولۋى سەبەپتٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق «عاشىق جٷسٸپ اتا» دەپ اتاپ كەتكەن تۇلعانىڭ تاريحى مەن ۇرپاقتارى جايلى باياندايتىن شەجٸرە سەيدەلٸم يۋلداشەۆ قارييانىڭ مۇراعاتىنان تابىلىپ وتىر. اڭىزداردا احمەت ياساۋيدٸڭ زامانداسى, شەكٸرتٸ, جيەنٸ بولىپ كەلەتٸن جٷسٸپ اتانىڭ ەۋليەلٸك قاسيەتٸ جايلى ايتىلادى. ال, جازبا دەرەك مٷلدەم بولمادى. كەيبٸر دەرەكتەردە دٸنگە قارسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە جٷسٸپ اتاعا قاتىستى جازبالار جەرگە كٶمٸلٸپ, شٸرٸپ جوعالعان, ال بٸر بٶلٸگٸ باقشا دەندەرٸن سالاتىن ستاكان ەتٸپ قولدانىلعان دەپ ايتىلادى. بٷگٸنگٸ تانىسىپ وتىرعان قولجازبا جوعالعان مۇرانىڭ دەل ٶزٸ بولسا ەكەن دەپ ٷمٸتتەنٸپ وتىرمىز. جٷسٸپ اتا جايلى تاريحنامادا ونىڭ قوجا احمەت ياساۋيمەن بايلانىسى جەنە ٶزگە دە تىڭ جاڭالىقتاردىڭ بەتٸ اشىلۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇل مەسەلەمەن ارنايى ماماندار عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, انىقتايتىن بولادى», - دەدٸ «ەزٸرەت سۇلتان» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى نۇربولات احمەتجانوۆ.
اڭىزدارعا سٷيەنسەك, جٷسٸپ اتا كٶزٸ تٸرٸسٸندە ەۋليەلٸك دەرەجەگە جەتكەن جان بولعان. شام (داماسك) شاحارىنىڭ بيلەۋشٸسٸ جولبارىس حاندى توقسان توعىز مىڭ ماشايىحتى باستاپ كەلگەن دٸن باسىن - سىردارييادان بٸر شىبىقتىڭ كٷشٸمەن جول اشىپ ٶتكٸزٸپ العانى جايلى ايتىلادى.
جٷسٸپ اتا كەسەنەسٸ تٷركٸستان قالاسىنان 25 شاقىرىم جەردەگٸ ەسكٸ يقان ەلدٸ مەكەنٸندە ورنالاسقان. كەسەنەنٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن 2005 جىلى ارحەولوگ-عالىم مارات تۇياقباەۆ جٷرگٸزگەن.
«كەسەنە ەكٸ بٶلمەدەن تۇرادى, ونىڭ وڭتٷستٸك شىعىس-بٶلٸگٸ -قابٸرحانا. ول العاشىندا (حٸٸع.) تەك جٷسٸپ اتاعا ارنالعان 4x4 مەترلٸك كەسەنە بولعان سەكٸلدٸ. كەيٸننەن جاڭا كەسەنە تۇرعىزىلعان سوڭ ونىڭ قاسىنا شەكٸرتتەرٸ, تۋىستارى قايتا جەرلەنگەن بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, قابٸرحانا ەكٸ بٷيٸرٸنە قاراي كەڭەيتٸلٸپ, اركالار ارقىلى كٷمبەزبەن جابۋعا مٷمكٸندٸك تۋعان. جٷسٸپ اتا كەسەنەسٸنٸڭ ٷلكەن بٶلمەسٸ ەۋ-باستا-اق مەشٸت ەمەس, زيياراتحانا ەسەبٸندە سالىنعان. وعان دەلەل - ميحرابتىڭ بولماۋى. سٸرە, قاسىندا باسقا بٸر مەشٸت بولعان بولۋى كەرەك. تابىلعان كەراميكالىق تابىستار (حIII-حٸحعع.) كەسەنە اينالاسىنداعى تٶبەشٸكتەرگە ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, پلانىن, اەروفوتوسىن تٷسٸرۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتەدٸ», - دەيدٸ مارات قىمىزۇلى.
«قوجا احمەت ياساۋيگە قاتىستى دەرەكتەردٸ جيناقتاۋ ماقساتىندا «ەزٸرەت سۇلتان» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸ ۇيىمداستىرعان «ياساۋي ٸزٸمەن» عىلىمي-تانىمدى ەكسپەديتسيياسى الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدەگٸ جەنە شەت ەلدەردەگٸ ياساۋي بابامىزعا قاتىستى مۇرالاردى ٸزدەۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ەرٸ قاراي جالعاستىرادى»,-دەلٸنگەن حابارلامادا.
