يسلام دٸنٸ VIII عاسىردا ەلەمنٸڭ ٷش كونتينەتٸنە تارالىپ ٷلگەردٸ. كٶپتەگەن حالىقتار حاق دٸندٸ قابىلداپ, مۇسىلمان ٷمبەتٸنە اينالدى. دەسە دە, حاق دٸن قادام باسقان كەيبٸر ٶلكەلەردە يسلامعا دەيٸنگٸ دٸندەر مەن مەدەنيەتتەر جەنە فيلوسوفييالىق مەكتەپتەردٸڭ قوعامداعى ىقپالى ٶتە جوعارى ەدٸ. پوليكونفەسسييالىق مۇنداي قوعامدا يسلام دٸنٸ بٸر كەلكٸ دامي العان جوق. تٸپتٸ, ەسكٸ دٸني, مەدەني, فيلوسوفييالىق دومينانتتار يسلامدى جارتىلاي قابىلداعان دٷبارا دٸني توپتاردىڭ پايدا بولۋىنا ٶز ەسەرٸن تيگٸزدٸ. يسلام تاريحىندا اتالمىش قۇبىلىستار تەك تاساۋفتا ەمەس, كەلام مەن فيقھ سالاسىندا دا ورىن العاندىعى بەلگٸلٸ.
اداسقان تاريقاتتار تۋرالى العاشقى تام-تۇم دەرەكتەردٸ ابۋل-حۋسەين مۋحاممەد ال-مالاتيدىڭ «ات-تانبيح ۋار-راد», ابۋ ناسر اس-سارراج ات-تۋسيدٸڭ «ال-لۋما» اتتى ەڭبەكتەرٸندە كٶرٸنٸس تاپقان. باتىل (بۇزىلعان) تاريقاتتار تۋرالى كٶلەمدٸ مەلٸمەتتەر ناجماددين ومار ان-ناسافيدٸڭ (1142ج.ٶ.) «كيتاب في مازاھيبيل مۋتاساۋف» اتتى شىعارماسىندا باياندالعان.
ان-ناسافي اتالمىش شىعارماسىندا «سۋنني» تاريقاتتارىن عانا ەھلۋ سۋننا قالىبىنان اۋىتقىماعان دەپ كٶرسەتٸپ, ودان كەيٸن اداسقان دەپ سانالاتىن مىناداي تاريقاتتاردىڭ بار ەكەنٸن العا تارتادى:
- سۋنني – ەھلۋ سۋننا جولىنداعى تاريقاتتار. ولار قۇران قاعيدالارى مەن مۇحاممەدتٸڭ (س.ا.ۋ) سٷننەتٸن بەرٸك ۇستانۋمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
- حۋلۋلي – ساكر (رۋحاني ەلتۋ, ماس بولۋ) حالٸندە قۇشاقتاسىپ, بي بيلەۋدٸ حارام ەمەس دەپ بٸلەدٸ. سونداي-اق, ەربٸر كٶركەم كەلبەتتە اللانىڭ شاعىلىسى بار دەپ, ەيەل مەن ەركەكتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە كٶز سالۋىنا رۇقسات ەتەدٸ.
- حالي – ساما مەن راكس (ٶلەڭ ايتىپ, بي بيلەپ زٸكٸر ريتۋالىن ورىنداۋ) شاريعات ٷكٸمدەرٸمەن ٶلشەنبەيدٸ دەگەن قاتە پٸكٸردٸ ۇستانادى.
- ەۋلايي – ەۋليەلٸك دەرەجەگە كٶتەرٸلگەن مۇسىلماندارعا شاريعات ٷكٸمدەرٸنٸڭ قاتىسى جوق دەگەن نەگٸزسٸز كٶزقاراستى ۇستانادى.
- سۋمراھي – قۇلشىلىق جاساپ, ابد (عيبادات جاساۋشى) ماقامىنا كٶتەرٸلگەن سوڭ ناماز وقۋ, ورازا تۇتۋ سەكٸلدٸ شاريعات ٷكٸمدەرٸ مويىننان تٷسەدٸ جەنە ەيەلدەردٸ نەپسٸسٸ ٷشٸن پايدالانۋ كٷنە بولمايدى دەگەن تەرٸس ۇستانىمى بار.
- حۋببي – اللانىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنگەن مۇسىلمان ٷشٸن شاريعات حارام دەپ كەسكەن ٷكٸم ادال بولىپ سانالادى دەپ دٸن نەگٸزدەرٸنە قايشى كٶزقاراستى ۇستانادى.
- حۋري – ساكر (رۋحاني ماس بولۋ) حالٸندە جانناتان تٷسكەن قور قىزدارىمەن بٸرگە بولاتىنىنا يلانادى. وسى سەبەپتەن دە ولار ساكر حەلٸنە تٷسكەن ادامدى بوي دەرەت الۋ كەرەك دەپ بٸلەدٸ.
- يباحي – كٷنەدان تىيىلۋعا كٷشٸمٸز جەتپەيدٸ دەپ مۇسىلمانداردىڭ مال-جانىنا كٶز تٸگٸپ, نە قالاساڭ سونى ٸستە دەگەن تەرٸس پەتۋانى باسشىلىققا الادى.
- مۋتاكاسيلي – كٷن-كٶرٸس قامىن تەرك ەتٸپ, قايىرشىلىقپەن كٷن كٶرۋدٸ ناسيقاتتايدى.
10. «مۋتاجاھيلي – رييا (كٶز بوياۋشىلىق) جاساۋدان ارىلۋدى ٷگٸتتەپ, ەگەر جاساندىلىقتى جەڭە الماسا, پاسىقتار (ەكٸ جٷزدٸ) سەكٸلدٸ جٷرٸپ تۇرۋعا بولادى دەگەن كٶزقاراستى ۇستانادى.
- 11. ۋاكيفي – ادام اللانى تانۋعا دەرمەنسٸز دەپ, دٸن جولىندا ٸزدەنۋشٸلٸكتٸ جوققا شىعارادى.
- 12. يلحامي – قۇراندى جوققا شىعارىپ, اقيقاتتى فيلوسوفتاردىڭ وي-پٸكٸرٸنەن, اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸنەن ٸزدەپ تابۋعا بولادى دەپ بٸلەدٸ.
تاريحتا ان-ناسافيدٸڭ شىعارماسىندا ايتىلماعان نۋرباحش, كالاندار, حۋرۋفي جەنە ت.ب. كٶپتەگەن اقيدا مەن فيقھتا قاتە كٶزقاراستارى بار اداسقان تاريقاتتار ٶمٸر سٷرگەن. تٸپتٸ, ولاردىڭ كەيبٸرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن تاساۋفتىڭ اتىن جامىلىپ, يسلام دٸنٸنە, سوپىلىق ٸلٸمگە ھەم مۇسىلمان ٷمبەتٸنە سٶز كەلتٸرۋدە. ەسٸرەسە, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ساياسي كٶزقاراستارى باسىم بۇزىلعان تاريقاتتار مۇسىلمان قوعامىنىڭ تۇتاستىعىنا سىنا قاعۋدا.
مۇحان يساحان,
e-islam.kz
