Islam dini VIII ǵasyrda álemniń úsh kontinetine taralyp úlgerdi. Kóptegen halyqtar Haq dindi qabyldap, musylman úmbetine ainaldy. Dese de, Haq din qadam basqan keibir ólkelerde islamǵa deiingi dinder men mádenietter jáne filosofiialyq mektepterdiń qoǵamdaǵy yqpaly óte joǵary edi. Polikonfessiialyq mundai qoǵamda islam dini bir kelki dami alǵan joq. Tipti, eski dini, mádeni, filosofiialyq dominanttar islamdy jartylai qabyldaǵan dúbara dini toptardyń paida bolýyna óz áserin tigizdi. Islam tarihynda atalmysh qubylystar tek tasaýfta emes, kálam men fiqh salasynda da oryn alǵandyǵy belgili.
Adasqan tariqattar týraly alǵashqy tam-tum derekterdi Abýl-Hýsein Mýhammed al-Malatidyń «at-Tanbih ýar-Rad», Abý Nasr as-Sarraj at-Týsidiń «Al-Lýma» atty eńbekterinde kórinis tapqan. Batyl (buzylǵan) tariqattar týraly kólemdi málimetter Najmaddin Omar an-Nasafidiń (1142j.ó.) «Kitab fi Mazahibil Mýtasaýf» atty shyǵarmasynda baiandalǵan.
An-Nasafi atalmysh shyǵarmasynda «sýnni» tariqattaryn ǵana áhlý sýnna qalybynan aýytqymaǵan dep kórsetip, odan keiin adasqan dep sanalatyn mynadai tariqattardyń bar ekenin alǵa tartady:
- Sýnni – áhlý sýnna jolyndaǵy tariqattar. Olar Quran qaǵidalary men Muhammedtiń (s.a.ý) súnnetin berik ustanýmen erekshelenedi.
- Hýlýli – sakr (rýhani eltý, mas bolý) halinde qushaqtasyp, bi bileýdi haram emes dep biledi. Sondai-aq, árbir kórkem kelbette Allanyń shaǵylysy bar dep, áiel men erkekterdiń bir-birine kóz salýyna ruqsat etedi.
- Hali – sama men raks (óleń aityp, bi bilep zikir ritýalyn oryndaý) shariǵat úkimderimen ólshenbeidi degen qate pikirdi ustanady.
- Áýlaii – áýlielik dárejege kóterilgen musylmandarǵa shariǵat úkimderiniń qatysy joq degen negizsiz kózqarasty ustanady.
- Sýmrahi – qulshylyq jasap, abd (ǵibadat jasaýshy) maqamyna kóterilgen soń namaz oqý, oraza tutý sekildi shariǵat úkimderi moiynnan túsedi jáne áielderdi nápsisi úshin paidalaný kúná bolmaidy degen teris ustanymy bar.
- Hýbbi – Allanyń súiispenshiligine bólengen musylman úshin shariǵat haram dep kesken úkim adal bolyp sanalady dep din negizderine qaishy kózqarasty ustanady.
- Hýri – sakr (rýhani mas bolý) halinde jannatan túsken qor qyzdarymen birge bolatynyna ilanady. Osy sebepten de olar sakr háline túsken adamdy boi dáret alý kerek dep biledi.
- Ibahi – kúnádan tyiylýǵa kúshimiz jetpeidi dep musylmandardyń mal-janyna kóz tigip, ne qalasań sony iste degen teris pátýany basshylyqqa alady.
- Mýtakasili – kún-kóris qamyn tárk etip, qaiyrshylyqpen kún kórýdi nasiqattaidy.
10. «Mýtajahili – riia (kóz boiaýshylyq) jasaýdan arylýdy úgittep, eger jasandylyqty jeńe almasa, pasyqtar (eki júzdi) sekildi júrip turýǵa bolady degen kózqarasty ustanady.
- 11. Ýakifi – adam Allany tanýǵa dármensiz dep, din jolynda izdenýshilikti joqqa shyǵarady.
- 12. Ilhami – Qurandy joqqa shyǵaryp, aqiqatty filosoftardyń oi-pikirinen, aqyndardyń óleńderinen izdep tabýǵa bolady dep biledi.
Tarihta an-Nasafidiń shyǵarmasynda aitylmaǵan nýrbahsh, kalandar, hýrýfi jáne t.b. kóptegen aqida men fiqhta qate kózqarastary bar adasqan tariqattar ómir súrgen. Tipti, olardyń keibiri áli kúnge deiin tasaýftyń atyn jamylyp, islam dinine, sopylyq ilimge hám musylman úmbetine sóz keltirýde. Ásirese, búgingi kúni saiasi kózqarastary basym buzylǵan tariqattar musylman qoǵamynyń tutastyǵyna syna qaǵýda.
Muhan Isahan,
e-islam.kz
