جٷز ەلۋ جىل. قۋىس ٶزەك جانعا كٶپ كٶرٸنەتٸن بٸر جارىم عاسىر بىلايعى عالام ٷشٸن بار بولعانى قاس-قاعىم عانا سەت. سوندا ادامزاتتىڭ تولستويدى بٸلگەنٸنە جٷز ەلۋ جىل ەلٸ تولا قويماعانىن ويلاعاندا قايتىپ تاڭ قالماسسىز. ەگەر دٷنيە بٸر كەزدە كٷن كٶزٸنسٸز ٶمٸر سٷرٸپتٸ دەسە سەنە قويار ما ەدٸڭٸز. سول سيياقتى قازٸرگٸ ادامزات مەدەنيەتٸن دە «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸكسٸز», «اننا كارەنيناسىز», «ارىلۋسىز», «حاجى مۇراتسىز», «كرەيتسەر سوناتاسىنسىز», الىپ جازۋشىنىڭ قالامىنان تۋعان ەرقايسىسى بٸر-بٸر ەلەمگە بارابار ۇلى شىعارمالارىنسىز كٶزگە ەلەستەتە الۋ مٷمكٸن بە, سٸرە!
جەر استى قوزعالىستارىنىڭ ەلدە بٸر سيقىر قۇدٸرەتٸمەن عايىپتان پايدا بولىپ, كەيٸن كەڭ ەلەمنٸڭ تٶرٸندە مەڭگٸ باقي ورناپ قالاتىن اقار-شاقار اسقار شىڭدار سيياقتى ادامزات الدىنداعى قادٸر-قاسيەتٸ تەك بٸر عانا عۇمىردىڭ اۋقىمىمەن ٶلشەنبەيتٸن ەلدەن ەرەك ەرەسەن تۇلعالار جۇمىر باستىلار اراسىندا دا ۇشىراسادى. ونداي سيرەك تۋاتىن ادامنىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ باقيلىعى مەن باياندىلىعى جاعىنان ٶلمەس-ٶشپەس تابيعاتتىڭ ٶزٸمەن عانا بەسەكەگە تٷسە الادى. ادامنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ تابيعي ٶمٸرٸنەن قادٸرٸن اسىرىپ, تٸرشٸلٸكتٸڭ بارشا مەن-ماعىناسىن بٸر ٶزٸ يەمدەنٸپ كەتەتٸندٸگٸ سوندىقتان. كٷن مەن تٷنگە, ەرتە مەن كەشكە, ىستىق پەن سۋىققا, اشتىق پەن توقتىققا بٸردەي تەۋەلدٸ تابيعي ٶمٸر تاۋسىلماي دا سارقىلماي تۇرا المايدى. ال رۋحاني ٶمٸر قىسقا ادىم, كەلتە عۇمىر تابيعي ٶمٸردٸڭ كٶكٸرەگٸنەن جارالعانمەن ۋاقىت ٶرٸسٸندە ٶز باعىتىن ٶزٸ تاۋىپ, ٶز تاعدىرىنا يە بولادى.
تولستوي دٷنيە سالعالى تابانى كٷرەكتەي الپىس سەگٸز جىل ٶتتٸ. ول ەكٸ ورتادا مىناۋ جەر بەتٸندە نەشە مىڭ پەندە دٷنيەگە كەلٸپ, دٷنيەدەن كەتپەدٸ! اراسىندا اۋىزدارىمەن قۇس تٸستەپ اي استى عالامدى ايران-اسىر قالدىرعاندارى دا تولىپ جاتىر. تولستوي ولاردىڭ ەشقايسىسىن بٸلمەيدٸ, ال ولار شە... كٷنٸنە قانشا مىڭ پەندە ونىمەن سۇحباتتاسىپ جاتادى! كٷنٸنە قانشا مىڭ ادام ونىڭ كەمەڭگەر اقىلىنان ەمٸن-ەركٸن سۋسىنداپ, كەمەل مٸنەزٸنە تەنتٸ بولادى! جەر بەتٸندە كٶلەڭكەسٸ دە جوق وسى بٸر قايسار پاراسات يەسٸن كٷنٸنە قانشا مىڭ جٷرەك جان-تەنٸمەن بەرٸلە سٷيەدٸ دەسەڭٸزشٸ! كٷنٸنە قانشا مىڭ ادامنىڭ جانارىنداعى جارقىن نۇردا تولستوي اقىل-ويىنىڭ وتى مەن ۋىتى, كٷنٸنە قانشا مىڭ ادامنىڭ جانارىنداعى كٸرەۋكەدە, ولاردىڭ تەك ٶز تاعدىرلارىنىن عانا ەمەس, دانىشپان سۋرەتكەرلەردٸڭ قالامىنان جارالىپ, ادامزات قوعامىنىڭ ٶلمەس-ٶشپەس مەڭگٸلٸك مٷشەلەرٸنە اينالعان پەر بەزۋحوۆتىڭ, قاجىمۇراتتىڭ, ناتاشا روستوۆانىڭ, كونستانتين لەۆيننٸڭ, اننا كارەنينانىڭ, كاتيۋشا ماسلوۆانىڭ, پلاتون كاراتاەۆتىڭ, گەراسيمنٸڭ, تٶرت اياقتى تاعدىر يەسٸ حولستومەردٸڭ كەيدە بۇلتتى, كەيدە شۋاقتى اياۋلى ٶمٸرلەرٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸ دە مٶلدٸرەپ تۇنىپ تۇرادى دەسەڭٸزشٸ! بٸز كٷن كٶزٸنٸڭ شاپاعاتتى سەۋلەسٸنەن جاسارىپ-جاڭعىرىپ جاتقان جايساڭ تابيعاتتىڭ جاڭالىقتارىن ەلەپ-ەسكەرە بەرمەيتٸنٸمٸز سيياقتى كەمەل اقىل يەسٸنٸڭ كٶكٸرەگٸن جارىپ شىققان كٶركەم سٶزدٸڭ ادامنىڭ جان دٷنيەسٸنە قانداي ٶزگەرٸس ورناتىپ جاتقانىن دا بەر-بەر ۋاقىتتا بايقاي قويمايمىز. ەيتپەسە, لەۆ تولستوي جەر بەتٸندەگٸ تٸرلٸكتٸڭ ەلٸپپەسٸن ەندٸ اشقان تالاي ۇرپاقتى ادامنىڭ ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸ اتتى, ادامنىڭ جان دٷنيەسٸ اتتى شەكسٸز عارىشتىڭ نە بٸر شىرقاۋ بيٸكتەرٸنە سامعاتقانىن كٸم بٸلمەيدٸ دەيسٸز. تولستوي قادامى قىزمەتكە كٸرٸسكەلٸ بەرگٸ عاسىردان استام ۋاقىت ٸشٸندە جۇمىر جەردٸڭ قاي پۇشپاعىندا قاي كٷنٸ قاي كٸسٸ ٸستەپ جاتڭان ٸزگٸلٸك اتاۋلىنىڭ بەرٸنە دە تولستوي سٶزٸنٸڭ, تولستوي ٶنەگەسٸنٸڭ قاتىسى بار. ادامنىڭ ادام, ادامزاتتىڭ ادامزات اتانۋىنا لەۆ تولستويداي ٷلەس قوسقان كٸسٸ كەمدە كەم.
شىن قۇدٸرەت! اقىلعا سىيماستاي قۇدٸرەت! تولستوي شىعارمالارىن وڭىپ وتىرىپ, وسىنشا كەرەمەتتٸڭ ٶزٸڭٸز سيياقتى جۇمىر باستى جان يەسٸنٸڭ قولىنان قالاي كەلگەنٸنە تاڭ قالاسىز. ٶزٸڭٸزدٸڭ دە سونداي كەرەمەت قولىنان كەلە الاتىن ادام دەپ اتالاتىن ايرىقشا نەسٸلدەن ٶنٸپ-ٶربٸگەنٸڭٸزگە ماقتاناسىز. كەمەل اقىل يەسٸ شاقىرىپ وتىرعان قيياناتسىز قوعام, كەساپاتسىز ٶمٸر, ٸزگٸلٸكتٸ ادامزاتتىڭ قييالى ەمەس شىندىق ەكەنٸنە كەمٸل يلاناسىز. تولستويدى وقىعاندا ادام ادامنان باسقا ەشتەڭەگە دە تاڭقالمايدى, ادامنان باسقا ەشتەڭەگە دە سەنبەيدٸ.
ۇلى جازۋشىنىڭ ۇلاعاتتى تۆورچەستۆوسىمەن ديدارلاسقان كٸسٸ باستان كەشپەي قويمايتىن, اۋىزبەن ايتىپ جەتكٸزە المايتىن, وسى بٸر سيقىرلى حالدٸ مىناۋ جۇمىر جەردٸڭ ٷستٸندەگٸ تٸرشٸلٸك ورىنىندا تۇرسا, ٶلٸ دە تالاي-تالاي ميللياردتاعان جاندار ٶز باستارىنان ٶتكەرەرلەرٸ حاق. ۇلى ٶنەگە, ۇلى ٶمٸر, ۇلى ٶنەردٸڭ ۋاقىتقا مويىن ۇسىنبايتىندىعىنا تولستويدان ارتىق مىسال تابۋ قيىن بولار.
ادامزاتتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ وسىنشا قۇدٸرەتٸنٸڭ سىرىن جاپان تٷزدە جالعىز ٶزٸ ويعا باتىپ پۇشايمان بولعان اقىن قالاي عانا دەل تٷسٸنگەن!
ٶلدٸ دەۋگە سييا ما, ايتىڭدارشى, ٶلمەيتۇعىن ارتىندا سٶز قالدىرعان...
تٷلكٸ تىماقتى قازاقتىڭ اۋزىنان اقىل يەسٸ جانداردىڭ بەرٸ-بەرٸ قالتقىسىز مويىندايتىن سارا اقيقات ساف التىنداي دومالاپ تٷسە قالىپتى.
باياعى گومەر مەن كٷنٸ كەشەگٸ تولستوي اراسىنداعى ادامزات ماڭدايىنا بٸتكەن تٸپتەن ساناۋلى دانىشپانداردىڭ كەرەمەتتٸگٸن بۇدان ارتىق تٷپتەپ, تٷبەگەيلەپ تٷسٸندٸرٸپ بەرۋ مٷمكٸن بە ٶزٸ?! سامالا استاناداعى ساليحالى قاۋىم ايتىپ ٷلگەرە الماي جاتقان اقيقات سالحار ساحارانىڭ بٸر قيىرىندا كٷڭٸرەنە كٷن كەشكەن اقىننىڭ كٶكٸرەگٸنە كەپ تٷنەپتٸ.
قازاق اۋلىنىڭ تٷندٸگٸنٸڭ استىندا ويعا باتقان اقىن قازاقتىڭ جاس ۇرپاعى «سالتىكوۆ پەن تولستويعا» ۇمتىلماي, شەن-شەكپەنگە ۇمتىلادى دەپ كٷيٸنەدٸ. ول قىلىشىن جالاڭداتىپ قىشقىرا كەلەتٸن جەزمۇرت ۋريادنيكتەردٸڭ ايقايىنان قورقىپ قالعان قوس ٷرەي ساحارادا وتىرىپ, ارتتاعى ۇرپاققا ٶز ماڭىنداعى جاقسىلار مەن جايساڭداردى ەمەس, جەر تٷبٸندەگٸ تولستويدى ٶنەگە قىلىپ تارتادى. سٶيتٸپ, ول كٶزدە قولىنا ەلٸ كٸتاپ ۇستاي قويماعان قازاق جۇرتى ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى جازۋشىسىنا دەگەن ىستىق لەبٸزٸن ٶزٸنٸڭ ەڭ كەمەڭگەر ۇلىنىڭ اۋزىمەن كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە-اق ايتىپ ٷلگەرٸپتٸ.
تاڭدانارلىق جەيت! بٸراق, بۇل ادامزات اتالاتىن قاۋىمنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ قۇدٸرەتٸ! قازٸر جەر بەتٸندە ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلەتٸن وسىناۋ اقيقاتتىڭ كٷللٸ ادامزاتقا ورتاق قاعيداعا اينالعانىنا ونشا كٶپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. بۇرىن بٸرەۋ بٸلگەنمەن بٸرەۋ بٸلە بەرمەيتٸن مۇنداي ەلەمدٸك شىندىقتاردى داۋسىز اقيقات ەتٸپ مويىنداتۋ ٷشٸن دە تٶتەن ەرلٸك ەلدەن ەرەك ەرەن تالانتتار كەرەك-تٸ. ادامزاتتىڭ ٶز دانىشپاندارىن قۇراق ۇشا قۇرمەتتەيتٸندٸگٸ دە سوندىقتان-دى.
بۇرىن شەتسٸز-شەكسٸز كٶرٸنەتٸن جۇمىر جەردٸڭ الاپات عارىشتىڭ تٶسٸندەگٸ جٷرەك سەكٸلدٸ جۇدىرىقتاي عانا نەرسە ەكەنٸن كٶزبەن كٶرٸپ, كٶڭٸلمەن ۇققانىمىز سەۋٸر اسپانىنا شىعانداپ شىعىپ قايتقان گاگارين ەرلٸگٸنەن كەيٸن عانا ەمەس پە?! سوسىن-اق ادام ساناسى بۇرىنعىداي ەمەس جەر تاعدىرىن ٶز تاعدىرىنداي كٶرٸپ, كٶبٸرەك ويلاپ, كٶبٸرەك قامداي باستاعان جوق پا?!
عاسىرلار بويى بٸرٸن-بٸرٸ بٸلمەي-كٶرمەي, بٸلسە دە شالا-شارپى قۇلاقتانىپ كەلە جاتقان كٶپ ۇلت, كٶپ نەسٸلدٸڭ بٸر-بٸرٸنە اتىمەن ۇقسامايتىن كەرەعار, ەر ۇداي, ەرتەكتٸ, الا-قۇلا ەلەمٸش دٷنيە ەمەس, بٸر تابيعات, بٸر ٶزەق بٸر مٷددە, بٸر نەسٸل – ادامزات ەكەنٸن ايقىن ۇعۋدا دا رۋحاني ەلەمنٸڭ عارىشتىق شىرقاۋلارىنا سامعاپ كٶتەرٸلە الاتىنداي الاپات تالانت كەرەك. سونداي قۇدٸرەت دارىعان ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ بٸرٸ – لەۆ تولستوي.
ول ٶزٸ كٶتەرٸلگەن رۋحاني عارىشقا كٷللٸ ادامزاتتى دا بٸرگە سامعاتتى. ونىڭ ەيگٸلٸ «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك» رومانى ادامزات اسپانىندا تەك تولستوي عانا كٶرٸپ, تەك تولستوي عانا اشقان بٸر ٶزٸ بٷتٸن بٸر گالاكتيكا.
بۇرىن-سوڭدى ەدەبيەتتە بٷتٸن بٸر تاريحي وقيعاعا, بٷتٸن بٸر تاريحي كەزەڭگە, زامانعا, بٷتٸن بٸر ۇلتقا لايىق نە كەرەمەت تۋىندىلار تۋعان-اق شىعار; بٸراق بٶلٸنبەس بٸرتۇتاس كٷللٸ ادامزاتتىڭ ٶزٸنە لايىق ۇلى شىعارمالار شىعاندا بٸر-اق قىلاڭ بەرەتٸن. سونداي سيرەكتٸڭ بٸرٸ – «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك».
وسىناۋ ەيگٸلٸ شىعارما كٷللٸ ادامزاتقا تاريحي دامۋدىڭ بار سىرىن كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاتقانداي قىلىپ جارقىراتىپ جايىپ سالدى. تاريح, تاريحي وقيعا, تاريحي ادام, تاريحي دامۋ... وسىناۋ ۇعىمداردىڭ ۇلى تٷيٸنٸ حالىق. تاريح ٷشٸن حالىقتان قۇدٸرەتتٸ كٷش جوق. تاريحتىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ – ەيگٸلٸ كٶسەمنٸڭ سۇڭعىلا اقىلى دا, ەيگٸلٸ بيلەۋشٸنٸڭ كٶرگەن ساياساتى دا, ەيگٸلٸ قولباسشىنىڭ كٶزسٸز ەرلٸگٸ دە ەمەس, حالىقتىڭ ٶمٸرشەڭ مٷددەسٸ مەن سونىڭ جولىنداعى جانقييارلىق كٷرەسٸ. بۇل ەلەۋمەتتٸك اكسيومانى لەۆ تولستويعا دەيٸن ەشبٸر سۋرەتكەر تاپ بۇلايشا جەرٸنە جەتكٸزٸپ كٶركەمدٸك شىندىققا اينالدىرا العان ەمەس-تٸ.
ۇلى سۋرەتكەر ٶز ەپوپەياسىندا تەك بٸر عانا مەملەكەتتٸڭ تاريحىندا ماڭىزدى ورىن الاتىن, تەك بٸر عانا ۇلتتىڭ باسىن وزدىراتىن, تەك بٸر عانا دەۋٸردٸڭ كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك شىندىعىن قامتيتىن وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن سۋرەتتەپ قويماي, كٷللٸ ادامزات قوعامىنىڭ باسىنداعى باق پەن ماڭدايىنداعى سوردى اشىپ بەردٸ.
ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىندا 1812 جىلعى وتان سوعىسى سىندى ٸرٸ وقيعالار تالاي-تالاي ۇشىراسقان شىعار. ولار تۋرالى تالاي-تالاي شىعارمالار جازىلعان شىعار. ولارعا تالاي ۇرپاق تاڭداي قاعىپ تامسانعان دا شىعار. بٸراق, ولاردىڭ ەشقايسىسى «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك» سيياقتى بارشا ادام نەسٸلٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساناسىن ەسەيتٸپ, رۋحاني دٷنيەسٸن شىڭداعان ناعىز كٷللٸ ازاماتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالا قويماپتى.
لەۆ تولستوي 1812 جىلعى وتان سوعىسىنداعى سەبەپتەرٸن اشۋدا بۋرجۋازييا تاريحشىلارى قالارىنىڭ دا, ۇلتتىق ەگويزمنٸڭ دە تار اۋقىمى تۇرا بٸلدٸ. ول ۇلى جەڭٸستٸڭ تٷپكٸ سىرىن فرانتس ورىستاردان گٶرٸ شالاعاي سوعىسقانىنان, مارشالدارىنىڭ روسسييا گەنەرليتەتٸنەن گٶرٸ: بولعاندىعىنان, يمپەراتور ناپولەوننىڭ الەكساندردان گٶرٸ تاياز ساياساتشى ەكەندٸگٸنەن ەمەس, شايقاسۋشى ەكٸ جاقتى ۇقساستىرىپ وتىرعان ماكسلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك تٶركٸندەرٸن ٸزدەدٸ. فرانتس قولىنداعى بيلٸكتٸ جەرجٷزٸلٸك ماسشتابقا ۇلعايتقىسى كەلٸپ, ۇلتتىق ەگويزم مەن «رەۆوليۋتسيياشىل» دەماگوگييانى قارۋ ەتكەن ناپولەون اۆانتيۋراسىنىڭ قۇربانى بولسا, ورىس ەسكەرٸ ٶز ەلٸنٸڭ تەۋٸلسٸزدٸگٸ مەن تاريحي ٷشٸن كٷرەسەتٸن حالىقتىق مٷددە جولىندا شايقاسقا شىعىپ جەڭٸسكە جەتەدٸ. ەگويستٸك مٷددە حالىقتىق مٷددەنٸڭ, ساياسي اۆانتيۋرا تاريحي دامۋ لوگيكاسىنىڭ الدىندا تٸزە بٷگۋگە مەجبٷر بولادى.
سٶيتٸپ, لەۆ تولستوي ول كەزدە ادامزاتتىڭ ساياسي ٶمٸرٸندە ەلٸ جۇرتتىڭ بەرٸ قۇلاق اسار ەلەۋمەتتٸك شىندىققا, قوعامدىق ويدا ەرٸ داۋسىز دەلەلدەن اقيقاتقا اينالا قويماعان حالىقتىڭ, حالىق مٷددەسٸندەگٸ تاريحي دامۋداعى شەشۋشٸ قىزمەتٸ جولىنداعى قاعيدانى ٶزٸنٸڭ سۋرەتكەرلٸك اسقان تالانتىنىڭ ارقاسى تارتقىزباس كٶركەمدٸك شىندىققا اينالدىرادى. جازۋشىنىڭ بۇل كونتسەپتسيياسى وعان دەيٸن ەشبٸر سۋرەتكەر ٶز تۆورچەستۆوسىندا دەل بۇلايشا شىرقاپ شىعا الماعان ەلەۋمەتتٸك بيٸك ٷلكەن ازاماتتىق ەرلٸك ەدٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبيەتتە «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ» ەرەكشە ورىنى مەن لەۆ تولستوي تالانتىنىڭ ۇلىلىعى دا, مٸنە وسىندا بولسا كەرەك.
جازۋشىنىڭ ٶز كونتسەپتسيياسىن حاراكتەرلەر ەمەس, تاريحي دامۋ جولىندا قالىپتاسا باستاعان ەكٸ كٶزقاراستىڭ قاقتىعىسى, يدەيالار قاقتىعىسى ارقىلى اشادى. ەپوپەيادا بٸر-بٸرٸنٸڭ جاعاسىنا جارماسىپ توبىقتان قاعىپ جاتقاندار اتىمەن ۇشىراسپايدى دەسە دە بولعانداي. رومانيست ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ديپلوماتييالىق تارتىستى, ورىس شتابىندا ورىن العان قورلىق دٷردارازدىقتى ٶزەكتٸ تارتىس ارناسىن دىرماي ٷلكەن تاريحي وقيعانىڭ تاعدىرىن شەشۋ, سەبەپ بولا المايتىن قوسالقى جاعداياتتار ساناتىندا قاراستىرادى دا, ال ٶز كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ تاريحي, وبەكتيۆتٸ سيپاتىن تانۋ جولىنداعى شىتىرمان ٸزدەنٸستەرٸنٸڭ شيىر شىرعالاڭدارىن كٶز جازباي جٸتٸ باقىلاپ وتىرادى.
سۋرەتكەر پلاتون كاراتاەۆتىڭ, تۋشيننٸڭ, دەنيسوۆتىڭ قالىڭ بۇقارانىڭ ٶز قوينىندا جارالىپ, ٶز قۇشاعىندا ٶسكەن شىنايى حالىقتىق بٸتٸمدەرٸن تامسانا, سٷيسٸنە بەينەلەسە, تابيعاتىندا ەدٸلەتشٸل پەر بەزۋحوۆتىڭ جىلتىراق تا جىمىسقى دۆورياندىق دٷنيەسٸنەن قاراپايىم حالىقتىق بولمىسقا دەيٸنگٸ قيىن دا كٷردەلٸ جولىن ەرەكشە ىستىق ىقىلاسپەن سۋرەتتەيدٸ. ونىڭ كٶرسەتۋٸندە, كۋتۋزوۆتىڭ دا ۇلىلىعى ەلدەن ەرەك ەسكەري تالانتىندا ەمەس, شتابي قيتۇرقىلىقتاردان گٶرٸ حالىقتىڭ, ەسكەردٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸن جٸتٸ سٶزٸنە الاتىن ايرىقشا سەزٸمتالدىعىندا, ەر سٶز, ەر قيمىلىنان بٸز مۇندالاپ تۇراتىن حالىقتىق پەتۋا مەن حالىقتىق پاراساتتا. بۇل رەتتە ول روماندا ناپولەوننىڭ بٸردەن-بٸر رۋحاني انتيپودى بولىپ كٶرٸنەدٸ. شىعارمادا بٸر يدەيالىق تەندەنتسييانىڭ باسىندا تۇرعان فرانتسۋز يمپەراتورىنىڭ رۋحاني قارسىلاسى رەتٸندە ورىس پاتشاسى ەمەس, حالىق ٶكٸلدەرٸنٸڭ سۋرەتتەلۋٸ تاريحي دامۋدىڭ وبەكتيۆتٸ زاڭدىلىقتارىن تەرەڭ تٷسٸنگەن سۋرەتكەر تالانتىنىڭ شىنايى دەموكراتتىق تابيعاتىن تانىتادى.
حالىق تۇرمىسى مەن حالىق مٸنەزٸن بەينەلەگەندەگٸ اقىندىق پافوس ساراي ماڭىن, زييالى قاۋىمدى, شتابتى كٶرسەتكەندە بايسالدى دا بايىپتى زەرتتەۋشٸ پافوسقا اۋىسادى. تۋشين مەن كاراتاەۆ بەينەسٸندە ەپتەپ قىلاۋ بەرەتٸن دەرٸپشٸلدٸك الەكساندر مەن ناپولەوندى بىلاي قويعاندا تٸپتٸ كۋتۋزوۆ بەينەسٸنٸڭ ٶزٸندە دە اتىمەن ۇشىراسپايدى.
كاپيتاليستٸك قۇرىلىستىڭ التىن ەشەكەيٸ سٷرتٸلٸپ, ار جاعىنان قىزارىپ مىسى كٶرٸنە باستاعان تۇستا ٶمٸر سٷرگەن رەاليست سۋرەتكەر بٸر باسىنىڭ ەكونوميكالىق مٷددەسٸ مەن ەلەۋمەتتٸك مٷددەسٸن بىلايعى دٷنيەنٸڭ بەرٸنەن ٷستەم سانايتىن بەيداۋا ەگويزمدٸ قارۋ ەتكەن بۋرجۋازييالىق پسيحولوگييانىڭ كٸسٸ شوشىنارلىق رۋحاني كەسەپاتىن ەلدەن بۇرىن سٶزٸپ, ەلدٸڭ ەڭ الدىمەن اشىنا ايىپتادى. تولستوي سۋرەتتەۋٸندەگٸ ناپولەون – بۋرجۋازييالىق ەگويستٸك پسيحولوگييانىڭ شەننەن شىعا اسقىنعان قۇبىلىسى. «قاراپايىمدىق, ٸزگٸلٸك پەن شىندىق جوق جەردە ۇلىلىق تا جوق», – دەيدٸ فرانتسۋز يمپەراتورىنىڭ تۇلعا تۇرپاتىنداعى سىرت جىلتىراققا, مٸنەزٸندەگٸ ەۋپٸرٸمدٸككە, قيمىل-ەرەكەتٸندەگٸ بەر-بەر ۋاقىتتا اقىلعا سييا قويمايتىن توسىندىققا بولا, ونى ەز-ەۋليە كٶرٸپ, دانىشپان تۇتاتىن رۋحاني ٶزدٸك پەن اتىن شىعارۋ ٷشٸن ٶرتەۋگە بار دانق قۇمارلىققا بٸردەي اشىنعان كەمەڭگەر جازۋشى. ول ناپولەون باسىنداعى رۋحاني سايقالدىق پەن ەكسترەميزمنٸڭ كٷللٸ ادامزاتتىڭ باسىنا قيۋىپ تٶندٸرگەلٸ تۇرعان ەڭ ٷلكەن رۋحاني كەسەپات ەكەنٸن بٸردەن تانيدى. ۇلى گۋمانيستٸڭ رۋحاني ەكسترەميزمگە مۇنشالىق شٷيلٸگۋٸنٸڭ ناعىز كٶرەگەندٸك بولعانىن ادامزاتتىڭ كەيٸنگٸ تاريحى ايقىن دەلەلدەپ بەردٸ. دانىشپان جازۋشىنىڭ بۇل عيبراتى پلانەتا اسپانىندا فاشيزمنٸڭ, يمپەرياليزمنٸڭ, نەسٸلشٸلدٸكتٸڭ, ەكسپانسيونيزمنٸڭ جيرەكەنٸشتٸ بىقسىعى ەلٸ ارىلماي تۇرعان بٸزدٸڭ تۇسىمىزدا بٷگٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.
لەۆ تولستوي بۋرجۋازييالىق مٸنەز-قۇلىقتىڭ قالىڭ جىنىستارىنان ٶسٸپ-ٶربٸگەن رۋحاني بەيباستاقتىق تەك پيسيحولوگييا شەڭبەرٸمەن عانا شەكتەلمەي, ساياساتقا دا اۋىز سالارىن, ال ول ادامگەرشٸلٸك پەن گۋمانيزم ٶزەگٸنە قۇرت بوپ تٷسٸپ, كٷللٸ تٸرشٸلٸك تاعدىرىن ەكٸتالاي ەتەرٸن جەر تٷبٸنەن كٶرە بٸلدٸ. ول ورىس جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ جانقييارلىق ەرلٸگٸنە سٷيسٸنە وتىرا سوعىستى قىزىقتاۋدان, سوعىستى جىرلاۋدان اتىمەن اۋلاق. ەپوپەيانىڭ جٷزدەگەن بەتتەرٸن الىپ جاتقان وراسان باتالييا بٸر-اق ماقساتتى – «ادام تابيعاتى مەن ادام اقىل-ويىنا اتىمەن جات», سوعىس دەپ اتالاتىن سۇمدىق قۇبىلىستىڭ جەكسۇرىندىعىن جەرٸنە جەتكٸزە ەشكەرەلەۋدٸ كٶزدەيدٸ. تولستويعا دەيٸنگٸ ەدەبيەتتە انتيميليتاريستٸك پافوس دەل مۇنشالىق شيىرشىق اتىپ كٶرگەن ەمەس-تٸ.
گۋمانيست جازۋشى سوعىستى دٷنيەدەگٸ ەڭ قىمبات نەرسە – ادام ٶمٸرٸن اياق استى قىلىپ, ادام تاعدىرىن تەلكەككە, جەر ٷستٸ تٸرشٸلٸكتٸ مەنسٸزدٸك پەن ماعىناسىزدىقتىڭ جيىنتىعىنا, ادام ساناسىن تۆورچەستۆودان, ادام تەنٸن سۇلۋلىقتان ايىرىپ, كەزدەيسوق قاتىگەزدٸكتٸڭ بەيشارا قۇرباندىعىنا اينالدىرعىسى كەلەتٸندٸگٸ ٷشٸن جەك كٶردٸ.
«مەن ادامنىڭ بويىندا تەك زور مورالدىق كٷش قانا ەمەس, سونىمەن قاتار وراسان قاجىر-قايرات تا بار ەكەندٸگٸنە, بٸراق وسىناۋ كٷشكە كٸسٸنٸڭ ٶزٸن عانا سٷيۋٸ سيياقتى ٶتە بٸر جەكسۇرىن تۇزاق سالىنعانىنا, بارشا ەلسٸزدٸك پەن سورلىلىقتىڭ سودان ٶربيتٸنٸنە كٶمٸل سەنەمٸن. ادام سول تۇزاقتان قالاي قۇتىلىپ شىقتى-اق, سولاي ول ەشكٸمگە, ەشتەڭەگە جەڭدٸرتپەيتٸن كەرەمەت قۇدٸرەتكە اينالارى سٶزسٸز», – دەيدٸ ول.
تولستويدىڭ بۇل كونتسەپتسيياسى تەك «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸكتە» عانا ەمەس, كٷللٸ تۆورچەستۆوسىندا ادام تۋرالى كٷردەلٸ شىندىقتى مەيلٸنشە دەل, مەيلٸنشە كەڭ قامتىپ اشۋىنا جاعداي جاسادى.
تاريحتىڭ بٸردەن-بٸر قوزعاۋشى كٷشٸ حالىق دەپ ۇققان جازۋشى حالىق تاعدىرىن ەشقاشان ادام تاعدىرىنان بٶلە جارا قاراعان ەمەس. ول تاريحي قوزعالىستىڭ, ەلەۋمەتتٸك سىر-سيپاتىنىڭ ەڭ بٸر تۇڭعيىق تەرەڭ استارلارى اشىلاتىن ايا – ادام تاعدىرى دەپ تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان دا, تٸپتەن جەرجٷزٸلٸك وقيعالاردى جان-جاقتى قامتىپ جاتقان «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك» سىندى ەپيكالىق تۋىندىدا ۇشىراساتىن جٷزدەگەن كەيٸپكەردٸڭ ەشبٸرٸنٸڭ تاعدىرىن ات ٷستٸ بەينەلەمەي, قاي-قايسىسىنىڭ دا باسىنداعى حال-احۋالدى ەگجەي-تەگجەيلٸ زەرتتەي سۋرەتتەيدٸ. ەدەبيەت ەدەبيەت بولعالى ونىڭ ادام تانىتقىشتىق قابٸلەتٸن لەۆ تولستويداي شىڭداعان سۋرەتكەر كەمدە-كەم-اق شىعار. ول ادام مەن ادام, ادام مەن قوعام, قوعام مەن ادامزات اراسىنداعى كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن ميلليونداعان نەرۆتەردٸڭ ەشقايسىسىن مٷلت جٸبەرمەي دەل سۋرەتتەۋدٸڭ تەڭدەسٸ جوق اسقان ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ; مىڭداعان ادامداردىڭ الۋان-الۋان تاعدىرلارى مەن ەرەكەتتەرٸ ارقىلى بٸر دەۋٸردٸڭ تۇتاس سوم سۋرەتٸن جاساۋعا دا, ساناۋلى عانا كەيٸپكەرلەردٸڭ جاندٷنيەسٸن ٷڭگي قازۋ ارقىلى بٷكٸل بٸر كەزەڭنٸڭ شىتىرمان كەلبەتٸنٸڭ كٷردەلٸ شىندىعىن جارقىراتا جايىپ سالۋعا دا بٸردەي ۇستا ەكەندٸگٸن تانىتتى. العاش رەت لەۆ تولستوي رومانىنىڭ اۆتورلىق بايانداۋلارىندا ۇشىراسقان «ادامنىڭ ٸشكٸ قىزمەتٸ», «جان ديالەكتيكاسى», «كەڭ تىنىستى رومان» سىندى ۇعىمدار كەيٸن تەك ەدەبيەت تانۋدىڭ تەرمينولوگيياسىنا كٸرٸپ قانا قويعان جوق, جيىرماسىنشى عاسىر پروزاسىنىڭ باستى-باستى دامۋ باعىتتارىن بەلگٸلەپ بەردٸ. قازٸر ەدەبي-سىن ماقالالارىندا وڭدى-سولدى ۇشىراساتىن بۇل تەرميندەر ەۋ باستا ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنان ەمەس, پروزادان, لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸگٸ» مەن «اننا كارەنيناسىنان» كەلگەنٸن بەر-بەر ۋاقىتتا ەسكەرە دە بەرمەيمٸز.
لەۆ تولستوي ٶز تۆورچەستۆوسى ارقىلى ەدەبيەتتٸڭ قوعام تانىتقىشتىق, ادامتانىتقىشتىق مٷمكٸندٸكتەرٸن مولايتىپ, ونى كٷننەن-كٷنگە كٷردەلٸلەنٸپ بارا جاتقان ەلەۋمەتتٸق رۋحاني بولمىستىڭ ەشبٸر يٸرٸمٸن قاعىس جٸبەرمەيتٸندەي سەرگەكتٸك پەن اسقان شەبەرلٸككە يە ەتتٸ. وسى زامانعى تۆورچەستۆولىق پروتسەستە كەيدە جٸلٸك-جٸلٸك بوپ بٶلشەكتەنٸپ جٷرەتٸن ينتەللەكتۋاليزم, ەلەۋمەتتٸك تالداۋ مەن پسيحولوگييالىق تالداۋ, فيلوسوفييا مەن تۇرمىس كٶرٸنٸستەرٸ تولستوي شىعارمالارىندا سەگٸز تاسپا قامشىنىڭ ٶرٸمٸندەي جٸگٸن بٸلدٸرتپەي جىمداسىپ جاتادى. تەك ەدەبيەتكە عانا ەمەس, وسى زامانعى كٶركەم-ٶنەردٸڭ قاي تۇرلەرٸنە دە قاتىناسى بار «ٸشكٸ مونولوگ», «سٶزٸم اعىمى», «مونتاج», «قوساق مونتاج», «بايانداۋدىڭ سۋبەكتيۆتەندٸرٸلۋٸ», «كومپوزيتسييا ەركٸندٸگٸ», اسسوتسياتسييالى كومپوزيتسييا تاعى باسقا جاڭا كٶركەمدٸك ەدٸستەردٸڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا تٷپ تٶركٸنٸ تولستوي تۆورچەستۆوسىنان تابىلادى.
ول ەدەبي كٶركەمدٸكتٸڭ مۇنشالىقتى جەتٸلگەن تەحنولوگيياسىن ادامزات قوعامىنىڭ ەلەۋمەتتٸك مورالدىق شىڭدالۋىنا قىزمەت ەتكٸزۋدٸ ماقسات تۇتتى; ەربٸر شىنايى تالانت ٶز قۇدٸرەتٸ ٶزٸن قىزىقتاۋعا, ٶنەردٸ قىزىقتاۋعا ەمەس, ادامداردىڭ «ادامگەرشٸلٸگٸن ٶسٸرۋگە», «سٷيسٸنۋگە تۇراتىن نەرسەگە سٷيسٸنتٸپ», «جەك كٶرۋگە تۇراتىن نەرسەنٸ جەك كٶرگٸزٸپ», ىلعي كەمەلدەنٸپ وتىرۋىنا جۇمساۋعا تيٸستٸ دەپ ٷيرەتتٸ.
ٶز تۆورچەستۆوسىندا دا بۇل قاعيداسىنان بٸر سەت اينىپ كٶرمەپتٸ. ونىڭ روماننان, درامادان, پوۆەستەن, ەڭگٸمەدەن, پۋبليتسيستيكا مەن ەسسەدەن, حاتتار مەن كٷندەلٸكتەن, ەرتەگٸلەر مەن تۇسپال حيكايالاردان تۇراتىن كٶپ قىرلى تۆورچەستۆولىق مۇراسىنىڭ ورتاق مازمۇنى – ادامنىڭ ٶز موينىنداعى ٶزٸمشٸلدٸك تۇزاعىنان ارىلىپ شىعىپ, ەشكٸمگە, ەشتەڭەگە جەڭدٸرتپەس كەرەمەت كٷشكە اينالۋ جولىنداعى كٷرەسٸ. «سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸكتە» وسى كٷرەستٸڭ كٷللٸ ەۆروپالىق كارتيناسى جاسالسا, «ارىلۋدا», «اننا كارەنينادا», «قاجىمۇراتتا» بۇل كٷرەستٸڭ تازا ورىس توپىراعىنداعى بولمىسى كٶرٸندٸ. ول «اننا كارەنينا» مەن «قاجىمۇراتتا» ەلگٸدەي كٷرەستە مەرت بولعان اياۋلى تاعدىرلارعا ەرٸ قايعىرىپ, ەرٸ سٷيسٸنسە, «ارىلۋدا» سونداي تايتالاستا تٸزە بٷكپەي شىققان ەرلٸك پەن ٶجەتتٸكتٸ كٶرٸپ قۋانادى. سەرگەك سۋرەتكەر ٶز جانىن باۋراپ العان رۋحاني ٸزگٸلٸك جولىندا باسىن پيداعا شالۋعا پەيٸل اننا كارەنينا, كاتيۋشا ماسلوۆالاردىڭ ازاپتى تاعدىرلارىن رۋحاني ەرلٸككە بالاي بەينەلەيدٸ دە, ٶز باسىنداعى از كٷن قىزىق پەن جول-جٶنەكەي لەززاتتىڭ كٷيتٸنەن جوعارى كٶتەرٸلە الماعان سىلقىم ۆرونسكييدٸڭ رۋحاني سايقالدىعىن جيرەنە, ٶز قىلمىسىن سٶزٸنٸپ, جاڭا شەشٸمگە بەل بۋعان نەحليۋدوۆ ەرەكەتٸن ٷمٸت ارتا سۋرەتتەيدٸ.
ادام تاعدىرىنا نەمقۇرايدىلىقتى ادامزات تاعدىرىنا دەگەن ەنجارلىق دەپ ۇققان ۇلى سۋرەتكەر باسقالاردىڭ باسىنداعى سور مەن ازاپتى كٶرٸپ-بٸلٸپ, جاناشىرلىق جاساۋدا ۇلتتىق, نەسٸلدٸك قاۋىمدىق شەك شەكارانىڭ بەرٸن باتىل مانسۇقتاي بٸلدٸ. بۇل رەتتە لەۆ تولستويدىڭ «قاجىمۇراتى» ادامزاتتىڭ رۋحاني ۇلىلىعىنىڭ ايقىن ايعاعى بولىپ تابىلسا كەرەك. كاپيتاليستٸك قاناۋ مەن وتارشىلدىق ٶزگٸنٸڭ اسقىنعان زامانىندا ٶمٸر سٷرگەن جازۋشى باسقانىڭ مٷددەسٸن باسا كٶكتەۋ اتاۋلىنىڭ بەرٸن ادامزاتتىڭ ماڭدايىنا باتتاسا جاعىلعان ەڭ زور ماسقارا دەپ سانادى. «ەرقايسىسى ٶز ورىنىندا عانا ەدەمٸ كٶرٸنەتٸن», «تابيعات گٷلدەرٸن» جاپىرا جايپاپ, بٸر قوماعاي ۋىسقا كٷشتەپ تىعۋعا تىرىساتىن وزبىرلىق اتاۋلىعا قارسى شىعىپ, ٶز ٶمٸرٸن, ٶز تاعدىرىن «اقىرىنا دەيٸن ارپالىسا قورعاپ», «ٶلٸسپەي بەرٸسپەگەن ٶر ٶسكٸندەردٸ» دەرٸپتەدٸ. «بۇل ادام دەگەن نەتكەن قاتىگەز, نەتكەن وزبىر ماقۇلىق ەدٸ, ول ٶز قورەگٸ ٷشٸن قانشا ٶسكٸندٸ, قانشا عۇمىردى تٷبٸرٸمەن وتاپ, قۇرتىپ باعۋدا», – دەگەن جازۋشى سٶزٸ تەك قاجىمۇرات تاعدىرىنا دەگەن ايانىش قانا ەمەس, ٶز ۇلتى, ٶز تابى, ٶز قاۋىمى ٷشٸن باسقالاردىڭ تاعدىرىن باسا كٶكتەي جٶنەلەتٸن ەگويزمنٸڭ كەسەپاتىنا ايتىلعان لاعىنەت ەدٸ!
ادام مەن ادامزاتتىڭ ەلەۋمەتتٸك بولمىسىنىڭ ەگجەي-تەگجەيٸنە سۇڭعىلا جەتٸك سۋرەتكەر تولستوي قيياناتتى كٶرە بەر دە, كٶنە بەر دەيتٸن ۋاعىزشى تولستويعا اتىمەن قوسىلا المايدى. ول «ٶزٸمنەن باسقا بۇل بوماسا, كٷل بولسىن» دەيتٸن ەگويستٸك مورال ەلەۋمەتتٸق ەكونوميكالىق قايشىلىقتارعا تولى قاناۋشى قوعامدا قانداي قورقىنىشتى كەسەپاتقا اينالاتىنىن سونشالىقتى تەرەڭ, سونشالىقتى جان-جاقتى اشىپ بەردٸ. تولستوي پروزاسى مەن تولستوي دراماتۋرگيياسى ادامگەرشٸلٸككە ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ەگويستٸك مورال جٷرگەن جەردە شىندىق بولۋى, ەدٸلەت بولۋى, دەمەك شىن ماعىناسىنداعى ادام مەن ادامزات بولۋى ەش مٷمكٸن ەمەستٸگٸن ۇقتىرادى.
وسىناۋ سەرگەك تە شىنشىل رەاليزم, شىنايى گۋمانيزم مەن قالتقىسىز دەموكراتيزم لەۆ تولستويدىڭ ورىس تاريحى مەن ورىس ٶمٸرٸنەن الىنعان شىعارمالارىن بارشا ادامزاتتىڭ ەلەۋمەتتٸك بولمىسىن جارقىراتىپ جايىپ سالعان كٷللٸ ەلەمدٸك كٶركەم قۇبىلىسقا اينالدىردى. جەر جٷزٸندەگٸ بارلىق ۇلت, بارلىق نەسٸل ونى جاتسىنباي, جاقىن تۇتىپ, ونىڭ ۇلانعايىر تۆورچەستۆولىق مۇراسىن ٶز شىندىعىم, ٶز جان سىرىم, ٶز قازىنام دەپ قابىلدادى.
مۇنداي ىستىق ىقىلاستىڭ تٷپكٸ سىرى دانىشپان سۋرەتكەردٸڭ بارشا ادامزاتقا ورتاق اقيقاتتاردى ۇلتتىق بولمىستان, ٶمٸرشەڭ يدەيالاردى ٶتكٸنشٸ دەۋٸر شىندىعىنان قۇم اراسىنان التىن تەرگەندەي اسقان زور قىراعىلىقپەن ٸزدەپ تابا بٸلگەندٸگٸندە, ٶزٸ تاپقان اقيقاتتىڭ بەرٸن ادامعا, ونىڭ ەلەۋمەتتٸك كٶرەگەندٸگٸ مەن رۋحاني كەمەلدٸلٸگٸنٸڭ ارتا تٷسۋٸنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكٸزە العاندىعىندا.
ول كٶركەم تۆورچەستۆونىڭ ەڭ بيٸك مۇراتى ادامزاتتى كٷللٸ ەلەۋمەتتٸك كەسەپات اتاۋلىدان قۇتقارىپ قالۋدىڭ قامىن قامداپ, مۇڭىن مۇڭداي بٸلۋ دەپ ۇقتى. ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن, ادامدى, ادام ساناسى مەن ادام قۇلقىن ازعىندىقتان امان ساقتاي بٸلۋ كەرەك دەپ تٷسٸندٸ. تولستويدىڭ ويىنشا, ادامدى قۇتقاراتىن ونىڭ ٶزٸن-ٶزٸ شىڭداي تٷسۋدٸ كٶزدەگەن دەيەكتٸ رۋحاني قىزمەتٸ. سوندىقتان, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا مورالدىق داعدارىستارعا ۇشىراپ, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ تىعىرىعىنا تٸرەلگەن اقىل يەسٸ جانداردىڭ ازاپقا تولى رۋحاني ٸزدەنٸستەرٸنە قۇرىلادى. ولاردا قييان-كەسكٸ, شىم-شىتىرىق وقيعالار جوق تا, قيىن تاعدىرلار جەتكٸلٸكتٸ-اق: شارت تا شۇرت شايقاستار از دا, ميىڭدى زەڭٸتٸپ, جٷرەگٸڭدٸ سىزداتار سٶزٸم سەرگەلدەڭٸ مەن وي ارپالىسى ٶتە مول, لەۆ تولستويدىڭ قاي-قاي شىعارماسى دا, قاي-قاي كەيٸپكەرٸ دە ەردايىم ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ سىن تٶزٸنە ساپ, بەلدٸ بەكەم بۋىپ, بەرٸك شەشٸم قابىلداي الاتىن رۋحاني بەلسەندٸلٸككە شاقىرادى.
بۇل, ەرينە, لەۆ تولستوي زامانداستارىنىڭ باستارىنداعى كەلەڭسٸزدٸكتەردەن قۇتىلۋعا تىم ازدىق ەتەتٸن ەدٸ. ول تۇستاعى رۋحاني داعدارىستاردان ارىلۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, سول داعدارىستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك تٶركٸنٸ – كٸسٸنٸ كٸسٸ قانايتىن قوعامدىق قاتىناستى تٷبٸرٸمەن جويۋ كەرەك ەدٸ. ونى ۇلى جازۋشى بارلىق ۋاقىتتا جەرٸنە جەتكٸزٸپ تٷسٸنە المادى.
الايدا, لەۆ تولستوي تۆورچەستۆوسىندا مەيلٸنشە جارقىراپ كٶرٸنگەن رۋحاني ماكسيماليزم پافوسى قوعامدىق ٶمٸردەگٸ ٶرەلٸ ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى ٶز ماڭىزىن جوعالتپايدى, قايتا بۇرىنعىدان دا كٷشەيتە تٷسەدٸ. ەلەۋمەتتٸك پروگرەستٸڭ پوزيتسييالارى بەكي تٷسكەن سايىن جان-جاقتى جەتٸلگەن بيٸك پاراساتتى ازامات تەربيەلەۋ قوعامدىق دامۋدىڭ ەڭ ٶزەكتٸ مٸندەتٸنە اينالماقشى. ەلەۋمەتتٸك دامۋدا قوعامنىڭ رۋحاني پوتەنتسيالىنىڭ اتقارار قىزمەتٸنٸڭ ارتا تٷسۋٸ ەر ادامدى بٸر كەزدە ۇلى گۋمانيست جازۋشى ۋاعىزداعان بەلسەندٸ رۋحاني ٸزدەنٸسكە, ٶزٸنٸڭ دە, قوعامىنىڭ دا مەرەيٸن اسىرار بيٸك پاراسات, كەمەل ادامگەرشٸلٸك جەنە ازاماتتىق ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸككە شاقىرادى.
قازٸر كٷللٸ ادامزات لەۆ تولستويدىڭ قالامىنان شىققان ەربٸر جولدى قىرىق قايتارا وقىپ شىعادى. بٷگٸندە جەر بەتٸندەگٸ تٸل اتاۋلىنى تٷگەل دەرلٸك مەڭگەرگەن ۇلى ورىس جازۋشىسى ەر الۋان ۇرپاقتىڭ, ۇلتتاردىڭ, قۇرلىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كٷنٸ-تٷنٸ سۇحباتتاسادى دا جاتادى. وسى زامانعى قاۋىم دانىشپان جازۋشىنىڭ ەلٸ تٷگەل تەپتەشتەلٸپ, تٷگەل تەرتٸپكە تٷسٸرٸلٸپ ٷلگەرمەگەن ٶمٸردٸڭ ٶزٸندەي ونشا قىرناپ-جونىلماعان كەدٸر-بۇدىر تٸلٸنە اقيقات ٸزدەگەن سانانىڭ شىرعالاڭىنداي كٷردەلٸ دە شىم-شىتىرىق ۇزىن سونار سٶيلەمدەرٸنە قاي كٶزدەگٸدەن گٶرٸ دە جەتٸگٸرەك تٷسٸنٸپ, كٶپ مەن, كٶپ ماعىنا تابۋدا. ٶيتكەنٸ, ادامزات ٶز مويىنىنداعى «ٶزٸن عانا سٷيۋ سيياقتى ٶتە بٸر جەكسۇرىن تۇزاقتان» قۇتىلىپ, «بارشا, ەلسٸزدٸك پەن سورلىلىقتان ارىلىپ», ٶز بويىنداعى زور مورالدىق كٷشتٸ دە وراسان قاجىر قايراتتى دا ٸزگٸلٸك جولىنا جۇمساپ, شىن ماعىناسىندا «ەشكٸمگە, ەشتەڭەگە جەڭدٸرتپەيتٸن كەرەمەت قۇدٸرەتكە» اينالۋعا قاي كٶزدەگٸدەن دە مولىراق مٷمكٸندٸككە يە بولىپ وتىر. ادامزاتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ ۇلى سۋرەتكەر ارمانىن جٷزەگە اسىرۋعا بٸلەك سىبانىپ كٸرٸسٸپ كەتسە, ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ ونىڭ بولماي قويمايتىن تاريحي زاڭدىلىق ەكەنٸن تٷپكٸلٸكتٸ مويىنداي باستادى. جەردٸ مەكەندەۋشٸ اقىل يەلەرٸ ٶزٸ مەن ورتاسىن جەتٸلدٸرۋ, جاقسارتىپ, جاڭارتۋ جولىندا ەشقاشان دٶل قازٸرگٸدەي جاپپاي باس قاتىرا ويلانىپ, دٶل قازٸرگٸدەي جاپپاي كٷرەسٸپ, دەل قازٸرگٸدەي جاپپاي ەرەلٸ رۋحاني ٸزدەنٸسكە تٷسٸپ كٶرمەگەن شىعار. مۇنداي يگٸ ٸستە تولستويدان ارتىق سەنٸمدٸ, تولستويدان ارتىق پەرمەندٸ وداقتاس تابۋ ەش مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دا تولستوي ىقپالىنىڭ اياسىنا بارعان سايىن جاڭا ادامدار, سانالى ازاماتتىڭ ساليحالى ٸزدەنٸستەرٸن باستاعان جاڭا ۇرپاقتار, رۋحاني قايتا تۇلەۋ مەن دەربەس تاريحي تاعدىرعا, ساياسي تەۋەلسٸزدٸككە يە بولعان جاڭا ۇلتتار كٶپتەپ ٸلٸگۋدە.
ولار تولستويعا, ەڭ الدىمەن, ادامعا دەگەن زور سەنٸمٸ مەن ىستىق ىقىلاسىنا بولا قۇشتار. جازۋشى كٷللٸ ادامزاتتى ٶزٸنٸڭ ەربٸر مٷشەسٸنٸڭ, ەربٸر جەكە پەندەنٸڭ بارشا مۇراتىنا جەتۋٸنە مەيلٸنشە كٷش سالۋعا شاقىرسا, ەربٸر جەكە پەندەنٸ ٶزٸن-ٶزٸ قاپىسىز شىڭداۋ ارقىلى كٷللٸ ادامزاتتىڭ بارشا مۇراتىنا جەتٸپ, باقىتتى بولاشاق ورناتۋىنا بەلسەنە ات سالىسۋعا ٷندەيدٸ. بۇل رەتتە ول ەربٸر ادامدى تەك جەكە تاعدىر يەسٸ عانا دەپ ەمەس, كٷللٸ ادامزات تاعدىرىنىڭ زاڭدى قوجاسى دەپ تانيدى. ادامعا دەگەن مۇنداي گۋمانيستٸك كٶزقاراس ونىڭ جاسامپازدىق رۋحىن تٸرٸلتٸپ, جارقىن بولاشاق جولىندا تاباندى كٷرەسكە شابىتتاندىرادى.
ادام مەن ادامزاتتىڭ ارماندارى ەشقاشان الاسارماقشى ەمەس.
ەندەشە لەۆ تولستوي, ونىڭ ۇلاعاتتى تۆورچەستۆوسى ادامگەرشٸلٸك مۇراتتاردىڭ اسقار بيٸكتەرٸنە تالماي ۇمتىلعان ۇرپاقتار شەرۋٸندە ەردايىم كٶش باسىنان تابىلماق.
كەمەڭگەر سۋرەتكەردٸڭ قۇدٸرەتتٸلٸگٸ دە, مٸنە, وسىندا.
ەبٸش كەكٸلباەۆ,
1978 جىل
