Júz elý jyl. Qýys ózek janǵa kóp kórinetin bir jarym ǵasyr bylaiǵy ǵalam úshin bar bolǵany qas-qaǵym ǵana sát. Sonda adamzattyń Tolstoidy bilgenine júz elý jyl áli tola qoimaǵanyn oilaǵanda qaityp tań qalmassyz. Eger dúnie bir kezde kún kózinsiz ómir súripti dese sene qoiar ma edińiz. Sol siiaqty qazirgi adamzat mádenietin de «Soǵys pen beibitshiliksiz», «Anna Kareninasyz», «Arylýsyz», «Hajy Muratsyz», «Kreitser sonatasynsyz», alyp jazýshynyń qalamynan týǵan árqaisysy bir-bir álemge barabar uly shyǵarmalarynsyz kózge elestete alý múmkin be, sirá!
Jer asty qozǵalystarynyń álde bir siqyr qudiretimen ǵaiyptan paida bolyp, keiin keń álemniń tórinde máńgi baqi ornap qalatyn aqar-shaqar asqar shyńdar siiaqty adamzat aldyndaǵy qadir-qasieti tek bir ǵana ǵumyrdyń aýqymymen ólshenbeitin elden erek eresen tulǵalar jumyr bastylar arasynda da ushyrasady. Ondai sirek týatyn adamnyń ónegeli ómiri baqilyǵy men baiandylyǵy jaǵynan ólmes-óshpes tabiǵattyń ózimen ǵana básekege túse alady. Adamnyń rýhani ómiriniń tabiǵi ómirinen qadirin asyryp, tirshiliktiń barsha mán-maǵynasyn bir ózi iemdenip ketetindigi sondyqtan. Kún men túnge, erte men keshke, ystyq pen sýyqqa, ashtyq pen toqtyqqa birdei táýeldi tabiǵi ómir taýsylmai da sarqylmai tura almaidy. Al rýhani ómir qysqa adym, kelte ǵumyr tabiǵi ómirdiń kókireginen jaralǵanmen ýaqyt órisinde óz baǵytyn ózi taýyp, óz taǵdyryna ie bolady.
Tolstoi dúnie salǵaly tabany kúrektei alpys segiz jyl ótti. Ol eki ortada mynaý jer betinde neshe myń pende dúniege kelip, dúnieden ketpedi! Arasynda aýyzdarymen qus tistep Ai asty ǵalamdy airan-asyr qaldyrǵandary da tolyp jatyr. Tolstoi olardyń eshqaisysyn bilmeidi, al olar she... Kúnine qansha myń pende onymen suhbattasyp jatady! Kúnine qansha myń adam onyń kemeńger aqylynan emin-erkin sýsyndap, kemel minezine tánti bolady! Jer betinde kóleńkesi de joq osy bir qaisar parasat iesin kúnine qansha myń júrek jan-tánimen berile súiedi deseńizshi! Kúnine qansha myń adamnyń janaryndaǵy jarqyn nurda Tolstoi aqyl-oiynyń oty men ýyty, kúnine qansha myń adamnyń janaryndaǵy kireýkede, olardyń tek óz taǵdyrlarynyn ǵana emes, danyshpan sýretkerlerdiń qalamynan jaralyp, adamzat qoǵamynyń ólmes-óshpes máńgilik múshelerine ainalǵan Per Bezýhovtyń, Qajymurattyń, Natasha Rostovanyń, Konstantin Levinniń, Anna Kareninanyń, Katiýsha Maslovanyń, Platon Karataevtyń, Gerasimniń, tórt aiaqty taǵdyr iesi Holstomerdiń keide bultty, keide shýaqty aiaýly ómirleriniń kóleńkesi de móldirep tunyp turady deseńizshi! Biz kún kóziniń shapaǵatty sáýlesinen jasaryp-jańǵyryp jatqan jaisań tabiǵattyń jańalyqtaryn elep-eskere bermeitinimiz siiaqty kemel aqyl iesiniń kókiregin jaryp shyqqan kórkem sózdiń adamnyń jan dúniesine qandai ózgeris ornatyp jatqanyn da bár-bár ýaqytta baiqai qoimaimyz. Áitpese, Lev Tolstoi jer betindegi tirliktiń álippesin endi ashqan talai urpaqty Adamnyń áleýmettik ómiri atty, Adamnyń jan dúniesi atty sheksiz ǵaryshtyń ne bir shyrqaý biikterine samǵatqanyn kim bilmeidi deisiz. Tolstoi qadamy qyzmetke kiriskeli bergi ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde jumyr jerdiń qai pushpaǵynda qai kúni qai kisi istep jatńan izgilik ataýlynyń bárine de Tolstoi sóziniń, Tolstoi ónegesiniń qatysy bar. Adamnyń adam, adamzattyń adamzat atanýyna Lev Tolstoidai úles qosqan kisi kemde kem.
Shyn qudiret! Aqylǵa syimastai qudiret! Tolstoi shyǵarmalaryn ońyp otyryp, osynsha keremettiń ózińiz siiaqty jumyr basty jan iesiniń qolynan qalai kelgenine tań qalasyz. Ózińizdiń de sondai keremet qolynan kele alatyn adam dep atalatyn airyqsha násilden ónip-órbigenińizge maqtanasyz. Kemel aqyl iesi shaqyryp otyrǵan qiianatsyz qoǵam, kesapatsyz ómir, izgilikti adamzattyń qiialy emes shyndyq ekenine kámil ilanasyz. Tolstoidy oqyǵanda adam adamnan basqa eshteńege de tańqalmaidy, adamnan basqa eshteńege de senbeidi.
Uly jazýshynyń ulaǵatty tvorchestvosymen didarlasqan kisi bastan keshpei qoimaityn, aýyzben aityp jetkize almaityn, osy bir siqyrly haldi mynaý jumyr jerdiń ústindegi tirshilik orynynda tursa, óli de talai-talai milliardtaǵan jandar óz bastarynan ótkererleri haq. Uly ónege, uly ómir, uly ónerdiń ýaqytqa moiyn usynbaityndyǵyna Tolstoidan artyq mysal tabý qiyn bolar.
Adamzattyń rýhani ómiriniń osynsha qudiretiniń syryn japan túzde jalǵyz ózi oiǵa batyp pushaiman bolǵan aqyn qalai ǵana dál túsingen!
Óldi deýge siia ma, aityńdarshy, Ólmeituǵyn artynda sóz qaldyrǵan...
Túlki tymaqty qazaqtyń aýzynan aqyl iesi jandardyń bári-bári qaltqysyz moiyndaityn sara aqiqat saf altyndai domalap túse qalypty.
Baiaǵy Gomer men kúni keshegi Tolstoi arasyndaǵy adamzat mańdaiyna bitken tipten sanaýly danyshpandardyń keremettigin budan artyq túptep, túbegeilep túsindirip berý múmkin be ózi?! Samala astanadaǵy salihaly qaýym aityp úlgere almai jatqan aqiqat salhar saharanyń bir qiyrynda kúńirene kún keshken aqynnyń kókiregine kep túnepti.
Qazaq aýlynyń túndiginiń astynda oiǵa batqan aqyn qazaqtyń jas urpaǵy «Saltykov pen Tolstoiǵa» umtylmai, shen-shekpenge umtylady dep kúiinedi. Ol qylyshyn jalańdatyp qyshqyra keletin jezmurt ýriadnikterdiń aiqaiynan qorqyp qalǵan qos úrei saharada otyryp, arttaǵy urpaqqa óz mańyndaǵy jaqsylar men jaisańdardy emes, jer túbindegi Tolstoidy ónege qylyp tartady. Sóitip, ol kózde qolyna áli kitap ustai qoimaǵan qazaq jurty adamzattyń eń uly jazýshysyna degen ystyq lebizin óziniń eń kemeńger ulynyń aýzymen kóziniń tirisinde-aq aityp úlgeripti.
Tańdanarlyq jáit! Biraq, bul adamzat atalatyn qaýymnyń rýhani tutastyǵynyń qudireti! Qazir jer betinde ekiniń biri biletin osynaý aqiqattyń kúlli adamzatqa ortaq qaǵidaǵa ainalǵanyna onsha kóp ýaqyt bola qoiǵan joq. Buryn bireý bilgenmen bireý bile bermeitin mundai álemdik shyndyqtardy daýsyz aqiqat etip moiyndatý úshin de tóten erlik elden erek eren talanttar kerek-ti. Adamzattyń óz danyshpandaryn quraq usha qurmetteitindigi de sondyqtan-dy.
Buryn shetsiz-sheksiz kórinetin jumyr jerdiń alapat ǵaryshtyń tósindegi júrek sekildi judyryqtai ǵana nárse ekenin kózben kórip, kóńilmen uqqanymyz sáýir aspanyna shyǵandap shyǵyp qaitqan Gagarin erliginen keiin ǵana emes pe?! Sosyn-aq adam sanasy burynǵydai emes jer taǵdyryn óz taǵdyryndai kórip, kóbirek oilap, kóbirek qamdai bastaǵan joq pa?!
Ǵasyrlar boiy birin-biri bilmei-kórmei, bilse de shala-sharpy qulaqtanyp kele jatqan kóp ult, kóp násildiń bir-birine atymen uqsamaityn kereǵar, ár udai, ártekti, ala-qula álemish dúnie emes, bir tabiǵat, bir ózeq bir múdde, bir násil – adamzat ekenin aiqyn uǵýda da rýhani álemniń ǵaryshtyq shyrqaýlaryna samǵap kóterile alatyndai alapat talant kerek. Sondai qudiret daryǵan sanaýly sańlaqtardyń biri – Lev Tolstoi.
Ol ózi kóterilgen rýhani ǵaryshqa kúlli adamzatty da birge samǵatty. Onyń áigili «Soǵys pen beibitshilik» romany adamzat aspanynda tek Tolstoi ǵana kórip, tek Tolstoi ǵana ashqan bir ózi bútin bir galaktika.
Buryn-sońdy ádebiette bútin bir tarihi oqiǵaǵa, bútin bir tarihi kezeńge, zamanǵa, bútin bir ultqa laiyq ne keremet týyndylar týǵan-aq shyǵar; biraq bólinbes birtutas kúlli adamzattyń ózine laiyq uly shyǵarmalar shyǵanda bir-aq qylań beretin. Sondai sirektiń biri – «Soǵys pen beibitshilik».
Osynaý áigili shyǵarma kúlli adamzatqa tarihi damýdyń bar syryn kózben kórip, qolmen ustatqandai qylyp jarqyratyp jaiyp saldy. Tarih, tarihi oqiǵa, tarihi adam, tarihi damý... Osynaý uǵymdardyń uly túiini halyq. Tarih úshin halyqtan qudiretti kúsh joq. Tarihtyń qozǵaýshy kúshi – áigili kósemniń suńǵyla aqyly da, áigili bileýshiniń kórgen saiasaty da, áigili qolbasshynyń kózsiz erligi de emes, halyqtyń ómirsheń múddesi men sonyń jolyndaǵy janqiiarlyq kúresi. Bul áleýmettik aksiomany Lev Tolstoiǵa deiin eshbir sýretker tap bulaisha jerine jetkizip kórkemdik shyndyqqa ainaldyra alǵan emes-ti.
Uly sýretker óz epopeiasynda tek bir ǵana memlekettiń tarihynda mańyzdy oryn alatyn, tek bir ǵana ulttyń basyn ozdyratyn, tek bir ǵana dáýirdiń kúrdeli áleýmettik shyndyǵyn qamtityn oqiǵanyń jai-japsaryn sýrettep qoimai, kúlli adamzat qoǵamynyń basyndaǵy baq pen mańdaiyndaǵy sordy ashyp berdi.
Adamzattyń arǵy-bergi tarihynda 1812 jylǵy Otan soǵysy syndy iri oqiǵalar talai-talai ushyrasqan shyǵar. Olar týraly talai-talai shyǵarmalar jazylǵan shyǵar. Olarǵa talai urpaq tańdai qaǵyp tamsanǵan da shyǵar. Biraq, olardyń eshqaisysy «Soǵys pen beibitshilik» siiaqty barsha adam násiliniń áleýmettik sanasyn eseitip, rýhani dúniesin shyńdaǵan naǵyz kúlli azamattyq ýniversitetke ainala qoimapty.
Lev Tolstoi 1812 jylǵy Otan soǵysyndaǵy sebepterin ashýda býrjýaziia tarihshylary qalarynyń da, ulttyq egoizmniń de tar aýqymy tura bildi. Ol uly jeńistiń túpki syryn frants orystardan góri shalaǵai soǵysqanynan, marshaldarynyń Rossiia generlitetinen góri: bolǵandyǵynan, imperator Napoleonnyń Aleksandrdan góri taiaz saiasatshy ekendiginen emes, shaiqasýshy eki jaqty uqsastyryp otyrǵan makslerdiń áleýmettik tórkinderin izdedi. Frants qolyndaǵy bilikti jerjúzilik masshtabqa ulǵaitqysy kelip, ulttyq egoizm men «revoliýtsiiashyl» demagogiiany qarý etken Napoleon avantiýrasynyń qurbany bolsa, orys áskeri óz eliniń táýilsizdigi men tarihi úshin kúresetin halyqtyq múdde jolynda shaiqasqa shyǵyp jeńiske jetedi. Egoistik múdde halyqtyq múddeniń, saiasi avantiýra tarihi damý logikasynyń aldynda tize búgýge májbúr bolady.
Sóitip, Lev Tolstoi ol kezde adamzattyń saiasi ómirinde áli jurttyń bári qulaq asar áleýmettik shyndyqqa, qoǵamdyq oida ári daýsyz dálelden aqiqatqa ainala qoimaǵan halyqtyń, halyq múddesindegi tarihi damýdaǵy sheshýshi qyzmeti jolyndaǵy qaǵidany óziniń sýretkerlik asqan talantynyń arqasy tartqyzbas kórkemdik shyndyqqa ainaldyrady. Jazýshynyń bul kontseptsiiasy oǵan deiin eshbir sýretker óz tvorchestvosynda dál bulaisha shyrqap shyǵa almaǵan áleýmettik biik úlken azamattyq erlik edi. Dúniejúzilik ádebiette «Soǵys pen beibitshiliktiń» erekshe oryny men Lev Tolstoi talantynyń ulylyǵy da, mine osynda bolsa kerek.
Jazýshynyń óz kontseptsiiasyn harakterler emes, tarihi damý jolynda qalyptasa bastaǵan eki kózqarastyń qaqtyǵysy, ideialar qaqtyǵysy arqyly ashady. Epopeiada bir-biriniń jaǵasyna jarmasyp tobyqtan qaǵyp jatqandar atymen ushyraspaidy dese de bolǵandai. Romanist eki memleket arasyndaǵy diplomatiialyq tartysty, orys shtabynda oryn alǵan qorlyq dúrdarazdyqty ózekti tartys arnasyn dyrmai úlken tarihi oqiǵanyń taǵdyryn sheshý, sebep bola almaityn qosalqy jaǵdaiattar sanatynda qarastyrady da, al óz keiipkerleriniń tarihi, obektivti sipatyn taný jolyndaǵy shytyrman izdenisteriniń shiyr shyrǵalańdaryn kóz jazbai jiti baqylap otyrady.
Sýretker Platon Karataevtyń, Týshinniń, Denisovtyń qalyń buqaranyń óz qoinynda jaralyp, óz qushaǵynda ósken shynaiy halyqtyq bitimderin tamsana, súisine beinelese, tabiǵatynda ádiletshil Per Bezýhovtyń jyltyraq ta jymysqy dvoriandyq dúniesinen qarapaiym halyqtyq bolmysqa deiingi qiyn da kúrdeli jolyn erekshe ystyq yqylaspen sýretteidi. Onyń kórsetýinde, Kýtýzovtyń da ulylyǵy elden erek áskeri talantynda emes, shtabi qiturqylyqtardan góri halyqtyń, áskerdiń kóńil-kúiin jiti sózine alatyn airyqsha sezimtaldyǵynda, ár sóz, ár qimylynan biz Mundalap turatyn halyqtyq pátýa men halyqtyq parasatta. Bul rette ol romanda Napoleonnyń birden-bir rýhani antipody bolyp kórinedi. Shyǵarmada bir ideialyq tendentsiianyń basynda turǵan frantsýz imperatorynyń rýhani qarsylasy retinde orys patshasy emes, halyq ókilderiniń sýrettelýi tarihi damýdyń obektivti zańdylyqtaryn tereń túsingen sýretker talantynyń shynaiy demokrattyq tabiǵatyn tanytady.
Halyq turmysy men halyq minezin beinelegendegi aqyndyq pafos sarai mańyn, ziialy qaýymdy, shtabty kórsetkende baisaldy da baiypty zertteýshi pafosqa aýysady. Týshin men Karataev beinesinde eptep qylaý beretin dáripshildik Aleksandr men Napoleondy bylai qoiǵanda tipti Kýtýzov beinesiniń ózinde de atymen ushyraspaidy.
Kapitalistik qurylystyń altyn áshekeii súrtilip, ar jaǵynan qyzaryp mysy kórine bastaǵan tusta ómir súrgen realist sýretker bir basynyń ekonomikalyq múddesi men áleýmettik múddesin bylaiǵy dúnieniń bárinen ústem sanaityn beidaýa egoizmdi qarý etken býrjýaziialyq psihologiianyń kisi shoshynarlyq rýhani kesepatyn elden buryn sózip, eldiń eń aldymen ashyna aiyptady. Tolstoi sýretteýindegi Napoleon – býrjýaziialyq egoistik psihologiianyń shennen shyǵa asqynǵan qubylysy. «Qarapaiymdyq, izgilik pen shyndyq joq jerde ulylyq ta joq», – deidi frantsýz imperatorynyń tulǵa turpatyndaǵy syrt jyltyraqqa, minezindegi áýpirimdikke, qimyl-áreketindegi bár-bár ýaqytta aqylǵa siia qoimaityn tosyndyqqa bola, ony áz-áýlie kórip, danyshpan tutatyn rýhani ózdik pen atyn shyǵarý úshin órteýge bar danq qumarlyqqa birdei ashynǵan kemeńger jazýshy. Ol Napoleon basyndaǵy rýhani saiqaldyq pen ekstremizmniń kúlli adamzattyń basyna qiýyp tóndirgeli turǵan eń úlken rýhani kesepat ekenin birden tanidy. Uly gýmanistiń rýhani ekstremizmge munshalyq shúiligýiniń naǵyz kóregendik bolǵanyn adamzattyń keiingi tarihy aiqyn dáleldep berdi. Danyshpan jazýshynyń bul ǵibraty planeta aspanynda fashizmniń, imperializmniń, násilshildiktiń, ekspansionizmniń jirekenishti byqsyǵy áli arylmai turǵan bizdiń tusymyzda búgingi urpaq úshin airyqsha mańyzǵa ie bolyp otyr.
Lev Tolstoi býrjýaziialyq minez-qulyqtyń qalyń jynystarynan ósip-órbigen rýhani beibastaqtyq tek pisihologiia sheńberimen ǵana shektelmei, saiasatqa da aýyz salaryn, al ol adamgershilik pen gýmanizm ózegine qurt bop túsip, kúlli tirshilik taǵdyryn ekitalai eterin jer túbinen kóre bildi. Ol orys jaýyngerleriniń janqiiarlyq erligine súisine otyra soǵysty qyzyqtaýdan, soǵysty jyrlaýdan atymen aýlaq. Epopeianyń júzdegen betterin alyp jatqan orasan bataliia bir-aq maqsatty – «adam tabiǵaty men adam aqyl-oiyna atymen jat», soǵys dep atalatyn sumdyq qubylystyń jeksuryndyǵyn jerine jetkize áshkereleýdi kózdeidi. Tolstoiǵa deiingi ádebiette antimilitaristik pafos dál munshalyq shiyrshyq atyp kórgen emes-ti.
Gýmanist jazýshy soǵysty dúniedegi eń qymbat nárse – adam ómirin aiaq asty qylyp, adam taǵdyryn tálkekke, jer ústi tirshilikti mánsizdik pen maǵynasyzdyqtyń jiyntyǵyna, adam sanasyn tvorchestvodan, adam tánin sulýlyqtan aiyryp, kezdeisoq qatygezdiktiń beishara qurbandyǵyna ainaldyrǵysy keletindigi úshin jek kórdi.
«Men adamnyń boiynda tek zor moraldyq kúsh qana emes, sonymen qatar orasan qajyr-qairat ta bar ekendigine, biraq osynaý kúshke kisiniń ózin ǵana súiýi siiaqty óte bir jeksuryn tuzaq salynǵanyna, barsha álsizdik pen sorlylyqtyń sodan órbitinine kómil senemin. Adam sol tuzaqtan qalai qutylyp shyqty-aq, solai ol eshkimge, eshteńege jeńdirtpeitin keremet qudiretke ainalary sózsiz», – deidi ol.
Tolstoidyń bul kontseptsiiasy tek «Soǵys pen beibitshilikte» ǵana emes, kúlli tvorchestvosynda adam týraly kúrdeli shyndyqty meilinshe dál, meilinshe keń qamtyp ashýyna jaǵdai jasady.
Tarihtyń birden-bir qozǵaýshy kúshi halyq dep uqqan jazýshy halyq taǵdyryn eshqashan adam taǵdyrynan bóle jara qaraǵan emes. Ol tarihi qozǵalystyń, áleýmettik syr-sipatynyń eń bir tuńǵiyq tereń astarlary ashylatyn aia – adam taǵdyry dep túsinedi. Sondyqtan da, tipten jerjúzilik oqiǵalardy jan-jaqty qamtyp jatqan «Soǵys pen beibitshilik» syndy epikalyq týyndyda ushyrasatyn júzdegen keiipkerdiń eshbiriniń taǵdyryn at ústi beinelemei, qai-qaisysynyń da basyndaǵy hal-ahýaldy egjei-tegjeili zerttei sýretteidi. Ádebiet ádebiet bolǵaly onyń adam tanytqyshtyq qabiletin Lev Tolstoidai shyńdaǵan sýretker kemde-kem-aq shyǵar. Ol adam men adam, adam men qoǵam, qoǵam men adamzat arasyndaǵy kózge kórinbeitin milliondaǵan nervterdiń eshqaisysyn múlt jibermei dál sýretteýdiń teńdesi joq asqan úlgisin kórsetip berdi; myńdaǵan adamdardyń alýan-alýan taǵdyrlary men áreketteri arqyly bir dáýirdiń tutas som sýretin jasaýǵa da, sanaýly ǵana keiipkerlerdiń jandúniesin úńgi qazý arqyly búkil bir kezeńniń shytyrman kelbetiniń kúrdeli shyndyǵyn jarqyrata jaiyp salýǵa da birdei usta ekendigin tanytty. Alǵash ret Lev Tolstoi romanynyń avtorlyq baiandaýlarynda ushyrasqan «adamnyń ishki qyzmeti», «jan dialektikasy», «keń tynysty roman» syndy uǵymdar keiin tek ádebiet tanýdyń terminologiiasyna kirip qana qoiǵan joq, jiyrmasynshy ǵasyr prozasynyń basty-basty damý baǵyttaryn belgilep berdi. Qazir ádebi-syn maqalalarynda ońdy-soldy ushyrasatyn bul terminder áý basta ádebiettaný ǵylymynan emes, prozadan, Lev Tolstoidyń «Soǵys pen beibitshiligi» men «Anna Kareninasynan» kelgenin bár-bár ýaqytta eskere de bermeimiz.
Lev Tolstoi óz tvorchestvosy arqyly ádebiettiń qoǵam tanytqyshtyq, adamtanytqyshtyq múmkindikterin molaityp, ony kúnnen-kúnge kúrdelilenip bara jatqan áleýmettiq rýhani bolmystyń eshbir iirimin qaǵys jibermeitindei sergektik pen asqan sheberlikke ie etti. Osy zamanǵy tvorchestvolyq protseste keide jilik-jilik bop bólshektenip júretin intellektýalizm, áleýmettik taldaý men psihologiialyq taldaý, filosofiia men turmys kórinisteri Tolstoi shyǵarmalarynda segiz taspa qamshynyń órimindei jigin bildirtpei jymdasyp jatady. Tek ádebietke ǵana emes, osy zamanǵy kórkem-ónerdiń qai turlerine de qatynasy bar «ishki monolog», «sózim aǵymy», «montaj», «qosaq montaj», «baiandaýdyń sýbektivtendirilýi», «kompozitsiia erkindigi», assotsiatsiialy kompozitsiia taǵy basqa jańa kórkemdik ádisterdiń qai-qaisysynyń da túp tórkini Tolstoi tvorchestvosynan tabylady.
Ol ádebi kórkemdiktiń munshalyqty jetilgen tehnologiiasyn adamzat qoǵamynyń áleýmettik moraldyq shyńdalýyna qyzmet etkizýdi maqsat tutty; árbir shynaiy talant óz qudireti ózin qyzyqtaýǵa, ónerdi qyzyqtaýǵa emes, adamdardyń «adamgershiligin ósirýge», «súisinýge turatyn nársege súisintip», «jek kórýge turatyn nárseni jek kórgizip», ylǵi kemeldenip otyrýyna jumsaýǵa tiisti dep úiretti.
Óz tvorchestvosynda da bul qaǵidasynan bir sát ainyp kórmepti. Onyń romannan, dramadan, povesten, áńgimeden, pýblitsistika men esseden, hattar men kúndelikten, ertegiler men tuspal hikaialardan turatyn kóp qyrly tvorchestvolyq murasynyń ortaq mazmuny – adamnyń óz moinyndaǵy ózimshildik tuzaǵynan arylyp shyǵyp, eshkimge, eshteńege jeńdirtpes keremet kúshke ainalý jolyndaǵy kúresi. «Soǵys pen beibitshilikte» osy kúrestiń kúlli evropalyq kartinasy jasalsa, «Arylýda», «Anna Kareninada», «Qajymuratta» bul kúrestiń taza orys topyraǵyndaǵy bolmysy kórindi. Ol «Anna Karenina» men «Qajymuratta» álgidei kúreste mert bolǵan aiaýly taǵdyrlarǵa ári qaiǵyryp, ári súisinse, «Arylýda» sondai taitalasta tize búkpei shyqqan erlik pen ójettikti kórip qýanady. Sergek sýretker óz janyn baýrap alǵan rýhani izgilik jolynda basyn pidaǵa shalýǵa peiil Anna Karenina, Katiýsha Maslovalardyń azapty taǵdyrlaryn rýhani erlikke balai beineleidi de, óz basyndaǵy az kún qyzyq pen jol-jónekei lázzattyń kúitinen joǵary kóterile almaǵan sylqym Vronskiidiń rýhani saiqaldyǵyn jirene, óz qylmysyn sózinip, jańa sheshimge bel býǵan Nehliýdov áreketin úmit arta sýretteidi.
Adam taǵdyryna nemquraidylyqty adamzat taǵdyryna degen enjarlyq dep uqqan uly sýretker basqalardyń basyndaǵy sor men azapty kórip-bilip, janashyrlyq jasaýda ulttyq, násildik qaýymdyq shek shekaranyń bárin batyl mansuqtai bildi. Bul rette Lev Tolstoidyń «Qajymuraty» adamzattyń rýhani ulylyǵynyń aiqyn aiǵaǵy bolyp tabylsa kerek. Kapitalistik qanaý men otarshyldyq ózginiń asqynǵan zamanynda ómir súrgen jazýshy basqanyń múddesin basa kókteý ataýlynyń bárin adamzattyń mańdaiyna battasa jaǵylǵan eń zor masqara dep sanady. «Árqaisysy óz orynynda ǵana ádemi kórinetin», «tabiǵat gúlderin» japyra jaipap, bir qomaǵai ýysqa kúshtep tyǵýǵa tyrysatyn ozbyrlyq ataýlyǵa qarsy shyǵyp, óz ómirin, óz taǵdyryn «aqyryna deiin arpalysa qorǵap», «ólispei berispegen ór óskinderdi» dáriptedi. «Bul adam degen netken qatygez, netken ozbyr maqulyq edi, ol óz qoregi úshin qansha óskindi, qansha ǵumyrdy túbirimen otap, qurtyp baǵýda», – degen jazýshy sózi tek Qajymurat taǵdyryna degen aianysh qana emes, óz ulty, óz taby, óz qaýymy úshin basqalardyń taǵdyryn basa kóktei jóneletin egoizmniń kesepatyna aitylǵan laǵynet edi!
Adam men adamzattyń áleýmettik bolmysynyń egjei-tegjeiine suńǵyla jetik sýretker Tolstoi qiianatty kóre ber de, kóne ber deitin ýaǵyzshy Tolstoiǵa atymen qosyla almaidy. Ol «ózimnen basqa bul bomasa, kúl bolsyn» deitin egoistik moral áleýmettiq ekonomikalyq qaishylyqtarǵa toly qanaýshy qoǵamda qandai qorqynyshty kesepatqa ainalatynyn sonshalyqty tereń, sonshalyqty jan-jaqty ashyp berdi. Tolstoi prozasy men Tolstoi dramatýrgiiasy adamgershilikke úsh qainasa sorpasy qosylmaityn egoistik moral júrgen jerde shyndyq bolýy, ádilet bolýy, demek shyn maǵynasyndaǵy adam men adamzat bolýy esh múmkin emestigin uqtyrady.
Osynaý sergek te shynshyl realizm, shynaiy gýmanizm men qaltqysyz demokratizm Lev Tolstoidyń orys tarihy men orys ómirinen alynǵan shyǵarmalaryn barsha adamzattyń áleýmettik bolmysyn jarqyratyp jaiyp salǵan kúlli álemdik kórkem qubylysqa ainaldyrdy. Jer júzindegi barlyq ult, barlyq násil ony jatsynbai, jaqyn tutyp, onyń ulanǵaiyr tvorchestvolyq murasyn óz shyndyǵym, óz jan syrym, óz qazynam dep qabyldady.
Mundai ystyq yqylastyń túpki syry danyshpan sýretkerdiń barsha adamzatqa ortaq aqiqattardy ulttyq bolmystan, ómirsheń ideialardy ótkinshi dáýir shyndyǵynan qum arasynan altyn tergendei asqan zor qyraǵylyqpen izdep taba bilgendiginde, ózi tapqan aqiqattyń bárin adamǵa, onyń áleýmettik kóregendigi men rýhani kemeldiliginiń arta túsýine qaltqysyz qyzmet etkize alǵandyǵynda.
Ol kórkem tvorchestvonyń eń biik muraty adamzatty kúlli áleýmettik kesepat ataýlydan qutqaryp qalýdyń qamyn qamdap, muńyn muńdai bilý dep uqty. Ol úshin eń aldymen, adamdy, adam sanasy men adam qulqyn azǵyndyqtan aman saqtai bilý kerek dep túsindi. Tolstoidyń oiynsha, adamdy qutqaratyn onyń ózin-ózi shyńdai túsýdi kózdegen dáiekti rýhani qyzmeti. Sondyqtan, onyń shyǵarmalarynyń qai-qaisysy da moraldyq daǵdarystarǵa ushyrap, áleýmettik ómirdiń tyǵyryǵyna tirelgen aqyl iesi jandardyń azapqa toly rýhani izdenisterine qurylady. Olarda qiian-keski, shym-shytyryq oqiǵalar joq ta, qiyn taǵdyrlar jetkilikti-aq: shart ta shurt shaiqastar az da, miyńdy zeńitip, júregińdi syzdatar sózim sergeldeńi men oi arpalysy óte mol, Lev Tolstoidyń qai-qai shyǵarmasy da, qai-qai keiipkeri de árdaiym ózińdi óziń syn tózine sap, beldi bekem býyp, berik sheshim qabyldai alatyn rýhani belsendilikke shaqyrady.
Bul, árine, Lev Tolstoi zamandastarynyń bastaryndaǵy keleńsizdikterden qutylýǵa tym azdyq etetin edi. Ol tustaǵy rýhani daǵdarystardan arylý úshin, eń aldymen, sol daǵdarystardyń áleýmettik tórkini – kisini kisi qanaityn qoǵamdyq qatynasty túbirimen joiý kerek edi. Ony uly jazýshy barlyq ýaqytta jerine jetkizip túsine almady.
Alaida, Lev Tolstoi tvorchestvosynda meilinshe jarqyrap kóringen rýhani maksimalizm pafosy qoǵamdyq ómirdegi óreli ózgeristerge bailanysty óz mańyzyn joǵaltpaidy, qaita burynǵydan da kúsheite túsedi. Áleýmettik progrestiń pozitsiialary beki túsken saiyn jan-jaqty jetilgen biik parasatty azamat tárbieleý qoǵamdyq damýdyń eń ózekti mindetine ainalmaqshy. Áleýmettik damýda qoǵamnyń rýhani potentsialynyń atqarar qyzmetiniń arta túsýi ár adamdy bir kezde uly gýmanist jazýshy ýaǵyzdaǵan belsendi rýhani izdeniske, óziniń de, qoǵamynyń da mereiin asyrar biik parasat, kemel adamgershilik jáne azamattyq úlken jaýapkershilikke shaqyrady.
Qazir kúlli adamzat Lev Tolstoidyń qalamynan shyqqan árbir joldy qyryq qaitara oqyp shyǵady. Búginde jer betindegi til ataýlyny túgel derlik meńgergen uly orys jazýshysy ár alýan urpaqtyń, ulttardyń, qurlyqtardyń ókilderimen kúni-túni suhbattasady da jatady. Osy zamanǵy qaýym danyshpan jazýshynyń áli túgel tápteshtelip, túgel tártipke túsirilip úlgermegen ómirdiń ózindei onsha qyrnap-jonylmaǵan kedir-budyr tiline aqiqat izdegen sananyń shyrǵalańyndai kúrdeli de shym-shytyryq uzyn sonar sóilemderine qai kózdegiden góri de jetigirek túsinip, kóp mán, kóp maǵyna tabýda. Óitkeni, adamzat óz moiynyndaǵy «ózin ǵana súiý siiaqty óte bir jeksuryn tuzaqtan» qutylyp, «barsha, álsizdik pen sorlylyqtan arylyp», óz boiyndaǵy zor moraldyq kúshti de orasan qajyr qairatty da izgilik jolyna jumsap, shyn maǵynasynda «eshkimge, eshteńege jeńdirtpeitin keremet qudiretke» ainalýǵa qai kózdegiden de molyraq múmkindikke ie bolyp otyr. Adamzattyń bir bóligi uly sýretker armanyn júzege asyrýǵa bilek sybanyp kirisip ketse, ekinshi bóligi onyń bolmai qoimaityn tarihi zańdylyq ekenin túpkilikti moiyndai bastady. Jerdi mekendeýshi aqyl ieleri ózi men ortasyn jetildirý, jaqsartyp, jańartý jolynda eshqashan dól qazirgidei jappai bas qatyra oilanyp, dól qazirgidei jappai kúresip, dál qazirgidei jappai ereli rýhani izdeniske túsip kórmegen shyǵar. Mundai igi iste Tolstoidan artyq senimdi, Tolstoidan artyq pármendi odaqtas tabý esh múmkin emes. Sondyqtan da Tolstoi yqpalynyń aiasyna barǵan saiyn jańa adamdar, sanaly azamattyń salihaly izdenisterin bastaǵan jańa urpaqtar, rýhani qaita tuleý men derbes tarihi taǵdyrǵa, saiasi táýelsizdikke ie bolǵan jańa ulttar kóptep iligýde.
Olar Tolstoiǵa, eń aldymen, adamǵa degen zor senimi men ystyq yqylasyna bola qushtar. Jazýshy kúlli adamzatty óziniń árbir múshesiniń, árbir jeke pendeniń barsha muratyna jetýine meilinshe kúsh salýǵa shaqyrsa, árbir jeke pendeni ózin-ózi qapysyz shyńdaý arqyly kúlli adamzattyń barsha muratyna jetip, baqytty bolashaq ornatýyna belsene at salysýǵa úndeidi. Bul rette ol árbir adamdy tek jeke taǵdyr iesi ǵana dep emes, kúlli adamzat taǵdyrynyń zańdy qojasy dep tanidy. Adamǵa degen mundai gýmanistik kózqaras onyń jasampazdyq rýhyn tiriltip, jarqyn bolashaq jolynda tabandy kúreske shabyttandyrady.
Adam men adamzattyń armandary eshqashan alasarmaqshy emes.
Endeshe Lev Tolstoi, onyń ulaǵatty tvorchestvosy adamgershilik murattardyń asqar biikterine talmai umtylǵan urpaqtar sherýinde árdaiym kósh basynan tabylmaq.
Kemeńger sýretkerdiń qudirettiligi de, mine, osynda.
Ábish Kekilbaev,
1978 jyl
