كەكٸلباەۆ: "مەن ەرتەگi جازاتىن جازۋشى ەمەسپiن..."

ارادا اۋناپ ايلار, جىلجىپ جىلدار ٶتسە دە ەسكٸرمەيتٸن ەستٸ سٶزدەر بولادى. ونى بٸزدٸڭ جۇرت «جاقسىدان قالعان سٶز ەدٸ» دەپ جادىنا تٷيٸپ جٷرەدٸ. بٸز بٷگٸن ەيگٸلٸ جازۋشى, مارقۇم ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «ەۋرازييا» گازەتٸندە وسىدان ون-ون بٸر جىل بۇرىن جارييالانعان سۇحباتىن وقىرمان نازارىنا قايىرا ۇسىنىپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ بۇل سۇحبات بٸرەۋدٸڭ كٶزٸنە تٷستٸ, بٸرەۋدٸڭ كٶزٸنە تٷسپەدٸ. بٸراق, مەسەلە وندا ەمەس, مەسەلە كەكٸلباەۆ سيياقتى ۇشان تەڭٸز بٸلٸم يەسٸنٸڭ كەمەل ويلارىندا. زامانىنىڭ زاڭعار بيٸگٸنە كٶتەرٸلگەن تۇلعالاردىڭ ايتقان سٶزدەرٸ, كەلەلٸ سۇحباتتارى قاي كەزەڭ, قاي ۋاقىتتا بولسا دا تۋعان حالقىنا ەس قاتىپ تۇرادى ەمەس پە. مىسالى, سٸز عالامتورعا شىقساڭىز حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا سول كەزدەگٸ ورىس باسىلىمدارىنا بەرگەن لەۆ تولستويدىڭ, تۋرگەنوۆتىڭ, بۋنيندەردٸڭ سۇحباتتارىن وقيسىز. ول سۇحباتتاردى ورىس وقىمىستىلارى بٸرنەشە تٸلگە اۋدارىپ, ەلەمگە جارييا ەتۋدە. بٸزگە دە نەگە سونداي يگٸلٸكتٸ ٸستٸ قولعا الماسقا دەگەن وي كەلەدٸ. بۇل ەندٸ ٶز الدىنا جەكە ەڭگٸمە. اڭداتپا سٶزٸمٸزدٸ وسى تۇستان قايىرىپ, سۇحباتتى وقىلىق.

«مەن ەدەبيەتكە قازاقپەن قازاق جايلى سىرلاسۋ ٷشiن كەلگەنمiن!»

– وسى بiز قانداي ەلمiز?

– گرەكتiڭ تاريحشىسى, ساياحاتشىسى, ەلشiسi اريستيد جازىپ كەتكەن قولجازبادا ارىس, سايرام دەپ كٶرسەتiلگەن جەرلەر ەلi سول كٷيiنشە تۇر. بiز سول كەزدە جايلاعان ەلدiڭ ۇرپاعىمىز. بiز بۇل جەردەن جەر شارىنىڭ تٷكپiر-تٷكپiرiنە تاراعانبىز. وسىدان بەس التى جىل بۇرىن تٷركييادا بولعانىمىزدا سارىسۋدى دا, كٶكسۋدى دا, قاراسۋدى دا, قاراتاۋدى دا, تالاستى دا, بەرiن دە كٶردiك. بiز – جەردiڭ كiندiگi سيياقتى ەلمiز. تەۋەلسiزدiگiمiز قايتا كەلiپ, ٶزiمiزگە سىباعامىزدى سۇراپ الار كەزiمiز تۋدى.

– حالىقتىڭ سٷيiكتi جازۋشىسى رەتiندە شىعارماشىلىقپەن ەندi اينالىسىپ جٷرگەن جاستارعا قانداي اقىل-كەڭەس بەرگەن بولار ەدiڭiز?

– قازاقتىڭ بالاسىن ارمانشىلدىق ٶسiرگەن, تەۋەكەلشiلدiك قاناتىن قاتايتقان, ەڭبەك قاتارعا قوسقان. وسى ٷش قاسيەتiمiز جانىمىزعا سەرiك بولسا, ەلi دە تالاي اسۋدان اسامىز. مەن جاستارعا «وقى, وقى جەنە وقى» دەر ەدiم. جەنە ونى ەكەڭ ٷشiن دە, شەشەڭ ٷشiن دە, ٶزiڭ ٷشiن دە وقى دەگەن ماعىنادا ايتار ەدiم. قاپىسىز بiلiم الايىق, ايانباي ەڭبەك ەتەيiك. قازاقتىڭ ەربiر سانالى ازاماتى بٷگiن قاي سالادا جٷرسەك تە, ەرتەڭگi ۇرپاق بiزگە «نەگە سول كەزدە ەسەمiزدi بەرiپ قويدىڭىزدار?» دەپ ايتپاستاي ەڭبەك ەتۋiمiز كەرەك.

– كەزiندە ورحون-ەنيسەي بويىنداعى جەدiگەر جازۋدىڭ كٶشiرمەسiن الىپ كەلۋگە كٶپ كٷش سالعانىڭىزدى بiلەمiز. ەلiپپەنi اۋىستىرامىز دەگەن سٶز شىعىپ جاتىر. ونى مiندەتتi تٷردە اۋىستىرار بولساق, وندا نەگە اتا-بابا جازۋىنا ورالمايمىز?

– يە, بiر كەزدە مەنiڭ ٶزبەكەلi جەنiبەكوۆ دەگەن اعام, ۇستازىم, مەدەنيەت مينيسترiنiڭ ورىنباسارلىعىنان جوعارىلاپ كەتiپ بارا جاتقانىندا كەكiمجان قازىباەۆ پەن دiنمۇحاممەد قوناەۆقا ٶزiنiڭ ورنىنا مەنi ۇسىنىپتى. وعان مەنiڭ ٶزiم «كiنەلiمiن». مەنiڭ «ۇيقىداعى ارۋدىڭ ويانۋى» دەگەن كiتابىمدى ٶزبەكەلi اعام ٷندەمەي جٷرiپ وقىپتى, ٷندەمەي جٷرiپ ۇناتىپتى. سودان مينيسترلiككە كەلسەم, ٶزەكەڭنiڭ قازاق مەدەنيەتiن, قازاق تاريحىن جاڭعىرتۋدا ياسساۋي مەن ايشا-بيبi كەسەنەسiن جٶندەۋدەن وبلىستىق مۇراجايلار سالۋعا دەيiن باستاپ كەتكەن جۇمىسى ۇشان-تەڭiز ەكەن. بiز سول ۋاقىتتا قازاقتىڭ جان-جاقتى قولدى بولىپ كەتكەن ەكسپوناتتارىن قايتارۋدى بiرiنشi بولىپ قولعا العان بولاتىنبىز. ول ٷشiن وداقتىق مينيسترلiكتەرمەن ايتىسقانبىز. سول سيياقتى ورحون-ەنيسەي جازۋلارىنىڭ ەڭ بولماسا كٶشiرمەسiن ەكەلۋدi وداقتىق ٷكiمەتتiڭ الدىنا مەسەلە ەتiپ قويعانبىز. وداقتىق ٷكiمەت دەگەن نە ەكەنiن بiلەسiزدەر. شەتەلگە iسساپاردىڭ شىعىنىنان باسقا اقشا الۋ مٷمكiن ەمەس. سول كەزدەن كٶكiرەگiمiزدە ارمان بولىپ قالىپ قويعان وسى ويىمىزدى تەۋەلسiزدiك كەلگەن سوڭ جالاقى, زەينەتاقى, جەردەماقى جەتپەي جاتقان شاقتا جاسىرىن تاپسىرما بەرiپ, دابىرا ەتپەي iسكە اسىرعان ەدiك. ول جازۋ استاناداعى ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتiنە ەكەلiپ قويىلدى. ونىڭ iسكە اسۋىنا قازاقتىڭ كٶپتەگەن جاقسى مەن جايساڭى اتسالىسقان. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ت.ب. وسى مەسەلە كٶتەرiلگەن حاتقا مەنiڭ پiكiرiمدi سۇراعان, تاپسىرمانى بەرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزi بولاتىن. قىسقاسى, بiز بابالارىمىز الدىنداعى بورىشىمىزدى تيتتەي دە بولسا ٶتەدiك.

ال ەلiپبيدi كٶنە تٷرiك جازۋىنا كٶشiرۋگە كەلەر بولساق, ادامزات تاريحىندا وسى تەرiزدەس 400-دەي ەسكi جازۋ بولعان. سولاردىڭ 40-تايى عانا ساقتالعان. ولاردىڭ iشiندە كٶبiرەك ساقتالعانى بەسەۋi ەكەن. بەسەۋدiڭ ەڭ كٶپ تاراعانى لاتىن ەلiپبيi. ەكiنشi ورىندا قىتاي مەن ٷندi, ٷشiنشi ورىندا كيريلليتسا. قالعاندارىنىڭ بەرiن جيىپ قولداناتىن ادام سانى ەلەم حالقىنىڭ 5 پايىزىنا دا جەتپەيدi. دەمەك, جازۋ دەگەنiمiز - ۇلتتىق ەشەكەي عانا ەمەس, ول رۋحاني ىقپالداستىقتىڭ قۇرالى. سiزدiڭ جازۋىڭىزدى ٶزگەلەر دە جاقسى بiلەتiن بولسا, ونداي جازۋدىڭ رۋحاني ىقپالداستىعى ارتادى. بiز الداعى ۋاقىتتا ەلiپبي اۋىستىرۋ مەسەلەسiندە وسى باعىتتى ۇستاناتىن بولامىز. احمەت اتامىز تۇسىندا ارابشا جەديت جازۋىنا, نەزiر تٶرەقۇلوۆ تۇسىندا لاتىن جازۋىنا, سوعىستىڭ الدىندا ٷن-تٷنسiز كيريلليتساعا كٶشiپ العانداي ەمەس, قازiر قازاقتىڭ كٶكiرەگiنەن شىققان ويدىڭ بەرi حاتتاۋلى. تiرi جٷرگەن قازاقتان قازاق جايلى جازىلعان كiتاپ كٶپ. سوندىقتان بiز ەندi ەلiپبي اۋىستىرعاندا وسىنشا مول اقپاراتتىق بايلىقتى جويىپ الماي, كەرiسiنشە تiرiلتەتiن جازۋعا اۋىسۋىمىز كەرەك. الدى-ارتىمىزعا دۇرىستاپ قاراپ الساق ەكەن…

– كiتاپحانالار, ولارداعى قازاق تiلدi كiتاپتاردىڭ حال-اقۋالى جايلى نە ايتاسىز?

– ەكونوميكالىق داعدارىستان ەڭ كٶپ قورلىق كٶرگەن مەدەنيەت, ونىڭ iشiندە كiتاپحانا سالاسى بولدى. سوڭعى ون جىلدا ولاردىڭ كiتاپ قورى ونشا بايي قويعان جوق. كiتاپ ساتىپ الۋعا قاراجاتىنىڭ جوقتىعىنان عانا ەمەس, ساتىپ الاتىنداي كiتاپتىڭ دا جوقتىعى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. وسى جىلداردىڭ iشiندە قازاق ەدەبيەتiندە ايتا قالارلىقتاي جاڭا تۋىندىلار ٶمiرگە از كەلدi. ەكونوميكامىز دامىپ كەلەدi. ەندەشە بiز بولاشاقتا «نارىق زامانىندا ەركiم ٶز قوتىرىن ٶزi قاسيدى» دەگەن ەسكi قاعيدانىڭ iزiندە كەتپەۋiمiز كەرەك. كٷشتi مەملەكەت دەگەن سٶز – حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قالتقىسىز قالىپتاستىراتىن مەملەكەت دەگەن سٶز. كەسiبي كٷشتi ٷكiمەت دەپ جٷرگەنiمiز, ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, بiلiمiنە جەنە رۋحاني مۇرانى, ونىڭ iشiندە ەدەبيەتتi قايتا تىڭايتۋعا قارجى تاباتىن ٷكiمەت بولۋى تيiس. ەندi جۇرتتىڭ قالتاسىنا قىزمەت ەتەتiن ەكونوميكانى توقتاتىپ, حالىقتىڭ رۋحىنا قىزمەت ەتەتiن ەكونوميكا قۇرۋعا تيiسپiز.

– «جاي ساۋاتسىزدىق جادى ەتسە, ٶز تiلiڭە ساۋاتسىزدىق ٶزگە مەدەنيەتكە قۇلاقكەستi قۇل ەتەدi». سiز وسىلاي وي تٷيەسiز. ساۋاتسىزدىقتان قۇتىلۋعا ٶزiڭiز تيiستi دەڭگەيدە ٷلەس قوسا الدىڭىز با, قوسا الماساڭىز سەبەبiن اشىپ ايتا الاسىز با?

– اشىپ ايتا الامىن. مەنiڭ ەكەمە كٶرسەتكەن جاقسىلىعىم جوق شىعار, شەشەمە كٶرسەتكەنiم كٶپ ەمەس شىعار. بالالارىما ەلi كٷنگە دەيiن كيiمiن ساتىپ ەپەرگەننەن باسقا ەشنەرسە ەپەرگەن ەمەسپiن. سوندا مەن كiمگە قىزمەت ەتiپ جٷرمiن? قازاققا, قازاقتىڭ تiلiنە, قازاقتىڭ رۋحىنا قىزمەت ەتiپ جٷرمiن. بالالارىمدى قازاقشا وقىتتىم, قازاقشا تەلiم, ٶنەگە بەرiپ كەلە جاتىرمىن. الماتى قالاسىنداعى قالىڭ ورمانداي قىزدىڭ iشiنەن اۋىلدى بiلەتiن قىزدى الدىم. جاستاي جەسiر قالعان انامدى باعىپ-قاعاتىن بەيبiشە تەربيەلەدiم. بٷكiل ەڭبەگiمدi قازاقشا جازدىم. قازاقتىڭ تiلi ٷشiن شىر-پىر بولىپ جٷرمiن. بۇل جولداعى مايداننىڭ بەرiنە قاتىستىم. كەشەگi كولبيننiڭ تۇسىنداعى «تiل تۋرالى» زاڭ جوعارى كەڭەستە قابىلداناردا ەڭ سوڭعى بولىپ سٶيلەگەن ادام - مەنمiن. سوندا دەپۋتات ورىس ەرiپتەستەرiمە قاراپ, «كەشەگi باستارىڭا كٷن تٷسكەن زاماندا, ٷستەرiڭنەن كيiم, اۋىزدارىڭنان تاماق كەتكەندە, ارىپ-اشىپ قازاقتىڭ جەرiنە جەتكەندە ٷيiنiڭ جارتىسىن, نانىنىڭ جارتىسىن بٶلiپ بەرگەن قازاق حالقى سول كەڭدiگiن بٷگiن سiزدەردەن ٶز ٷيiندە وتىرىپ ٶز تiلiندە سٶيلەۋگە رۇقسات سۇراۋ ٷشiن جاساپ پا ەدi?!» دەگەن سٶزدi مەن ايتقانمىن. سودان كەيiن داۋىس بەرiلگەن. سودان كەيiن ەلگi زاڭ قابىلدانعان! نە iستە دەيسiڭدەر ماعان?!

گەندەرلiك ساياساتتا قۇداي بiزدi قولداماسا, امان قالۋىمىز قيىن

– ەلەم تانىعان جازۋشىسىز. بيلiككە كەڭەس كەزiنەن ارالاستىڭىز. ول سiزگە نە ٷشiن قاجەت بولدى?

– بيلiككە كەلدi دەپ پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر بولعان كiسiلەردi ايتادى. كەڭەس كەزiندە جالاڭ قالاماقىسىنا ٶمiر سٷرگەن جازۋشىنى تابۋ قيىن. مەن - مەملەكەتتiك قىزمەتشiمiن جەنە ول قىزمەتتە iستەگەنiمە نامىستانبايمىن. نامىستاناتىنداردى تٷسiنبەيمiن. تالاي ۇلى اقىن-جازۋشى وسى قىزمەتتە iستەگەن. ەلiشەر ناۋايى - ۋەزiر, گەتە - مينيستر, اندرە مورۋا پرەمەر-مينيستر بولعان. مەن كiتاپتى كٷندiز قىزمەت iستەپ كەلiپ, تٷندە ٶزiمنiڭ دەنساۋلىعىمنىڭ ەسەبiنەن, تiسiم تٷسiپ قالعانشا قالام قاجاپ جازدىم.

– ساياسي ٶمiردiڭ بەلورتاسىندا جٷرۋiڭiز جازۋشىلىعىڭىزعا كەدەرگi ەتپەي مە?

– كەدەرگi ەتكەندە قانداي! بiراق ەدەبيەتكە ٶزiمنiڭ ۇلتىم, حالقىم, تاريحىم جايلى ايتۋعا مٷمكiندiك بەرەتiن جالعىز ٶرiس بولعان سوڭ كەلگەن جاعدايىم بار. ەدەبيەتكە كولحوز-سوۆحوز, ٶندiرiس, قىز بەن جiگiتتiڭ ماحابباتىن جىرلاۋ ٷشiن ەمەس, قازاق جٶنiندە قازاقپەن سىرلاسۋ ٷشiن كەلگەنمiن. ەندi بٷگiن سول قازاقپەن سول قازاق جٶنiندە سىرلاسۋدىڭ باسقا مٷمكiندiگi تۋعاندا, تiكەلەي, تۋرا سٶيلەسۋدiڭ جاڭا جولى تۋعاندا قايتادان قالام ۇستاپ كەتۋگە ٶزiمدi دە ايادىم, تاريحي زاماندى دا ايادىم. بٷگiن ايتىلماعان سٶزدiڭ ەرتەڭگi ٶكiنiشi ٷلكەن بولۋى مٷمكiن, قاپى قالدىرۋى مٷمكiن. سول ٷشiن مەن ساياسات دوداسىنىڭ ورتاسىندا جٷرمiن. قازاقتىڭ تارلان-تۇلپارىنىڭ بiرi دەپ دوداعا سالعان تاعدىرىما ريزامىن.

– دەموكراتييالىق ٶزگەرiستەر, ساياسي رەفورما جايلى نە ايتاسىز?

– تەۋەلسiزدiگiن كەشە عانا جارييالاعان ەلدە دەموكراتييا بiر كٷندە ورناي قالمايدى. قانداي كەشەندi نەرسە بولسىن ٶز كەزەگiن كٷتەدi. Iرi قۇبىلىستىڭ بەرi كەزەڭدi قۇبىلىس سيپاتتا بولادى – الدىمەن شەشەتiن مەسەلە, ودان سوڭ شەشەتiن مەسەلە, ودان سوڭ بارىپ شەشەتiن مەسەلە دەگەن سيياقتى. وسى كەزەڭدi كٷتەمiز, شىدايمىز. امەريكاداعىلاردىڭ «جاپپاي قوي ٷستiنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان قوعام ورناتامىز» دەپ ۇرانداعانىنا ەلۋ جىل بولدى, ول قوعام ەلi ورناعان جوق, ورنايتىن تٷرi دە جوق. قايىرشىلار ول جاقتا دا قاپتاپ جٷر. ەۋروپالىقتار بۇل مەسەلەگە باسقاشالاۋ كەلدi, ولار ونداي قوعام ورناتۋدى كەزەڭ-كەزەڭگە بٶلiپ قاراستىردى. سونىڭ ارقاسىندا كٶنە كونتينەنت امەريكالىقتارعا قاراعاندا ۋاقىتتان دا, اقشادان دا كٶپ ۇتىپ وتىر.

ەكiنشi جاعىنان, قازiر بارلىق نەرسەنiڭ تەز ٶزگەرەتiن ۋاقىتى. وسى سوڭعى بەس جىلدىڭ ٶزiندە عانا مەملەكەتكە, مەملەكەتتiككە دەگەن كٶزقاراس ٶزگەرiپ كەتتi. قۇقىق تۋرالى, ەكونوميكا تۋرالى, ۇلت تۋرالى, مەملەكەتتiڭ كٷشi تۋرالى ۇعىمدار ٶزگەرiپ كەتتi. وسىدان ەكi جىل عانا بۇرىن «كٷشتi مەملەكەت دەپ ايتۋعا بولمايدى» دەپ جٷرگەن حاتتينگتون مەن فۋكۋيامادان باستاپ, بiرتالاي عالىم مەملەكەتتiڭ كٷشتiلiگi جايلى بiر-بiر كiتاپ جازىپ شىعاردى. جەر بەتiن سپيد جايلاۋى, لاڭكەستiكتiڭ كەڭ ەتەك جايۋى, كٶپتەگەن ەلدەردiڭ كەدەيشiلiك بۇعاۋىنان بوسانا الماۋى, وسىنىڭ بەرi مەملەكەتتiڭ ەلسiرەۋiنەن بارىپ تۋىنداعان جاعدايلار.

مەملەكەتتiڭ كٷشتiلiگi قاي جەردەن كٶرiنەدi دەگەنگە كەلسەك, ول ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك مەسەلەسiنەن كٶرiنەدi. ەلدiڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگi مەن سىرتقى قورعانىسىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدەن, تەرەڭ بiلiم مەن وزىق عىلىمعا قول جەتكiزۋدەن كٶرiنiس تابادى. باسقا مەسەلەدە: كiم قانداي شارۋامەن, قانداي كەسiپپەن اينالىسىپ جاتقانىندا مەملەكەتتiڭ شارۋاسى بولماۋى كەرەك. ٶز كەزەگiندە مەملەكەتتەن بوستاندىق ەكونوميكالىق ەرەكەت اياسىندا جٷرۋi تيiس. «سالىعىڭدى تٶلەپ وتىرمىن, ٶزiمە دە تابىس ەكەلەتiن, حالىقتىڭ دا قاجەتiن ٶتەيتiن تاۋار شىعارۋدامىن, ەندەشە مەندە نە شارۋاڭ بار?» دەي الادى ٶركەنيەتتٸ ەلدەردiڭ كەسiپكەرلەرi. دەل سول سيياقتى جەكە ازامات تا مەملەكەتكە «مەن زاڭدى بۇزباسام, سالىق تٶلەپ وتىرسام, ماعان نەگە تيiسەسiڭ?» دەپ ايتا الۋعا قۇقىلى. دەموكراتييا سول ٷشiن كەرەك! ال مەملەكەت ەشنەرسەگە ارالاسپاسىن دەيتiن بولساق, ەرتەڭ ول ٶزiمiزگە سور بولىپ جابىسادى. بيلiكتە دە پەرiشتەلەر ەمەس, پەندەلەر وتىرعاننان كەيiن, ولار دا ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان جۇمىر باستى ادامدار بولعاننان كەيiن ونداعىلاردىڭ دا اۋزىنان كەيدە كٷلكiلi سٶز شىعادى, كەيدە تٷرپiلi سٶز دە شىعادى. سوندىقتان, بيلiك ولاي دەپتi, بىلاي دەپتi دەپ جاعالاسا بەرگەن جارامايدى.

– قازاقستاندا سوڭعى كەزدە گەندەرلiك ساياسات پايدا بولدى. «بۇل – بيلiكتiڭ اينالاسىندا جٷرگەن ەكi-ٷش ەيەلدiڭ مٷددەسi ٷشiن جاسالىپ جاتقان ساياسات» دەگەن پiكiر ٶتە جيi ايتىلادى. وسى ساياساتتىڭ قازاققا پايداسى بار ما? 

– مۇنداي پiكiردەگi ادامدار مەنiمەن بiردەي تٷس كٶرەتiن شىعار, سiرە… قازiر كٶپ جۇرت باسىنا باسپانا تابا الماي جٷرگەندە فاللوكراتيياعا قارسىلىق, ياعني ەركەكتەر ٷستەمدiگiنە قارسىلىق, امبيتسيولوگييا سەكiلدi ادام بiلمەيتiن عىلىمدى زەرتتەيتiندەر تابىلا باستادى. قىسقاسى, بiزدە گەندەرلiك ساياساتتان باسقا دا شەشiمi تابىلماي جاتقان مەسەلە كٶپ. گەندەرلiك ساياساتقا ەيەلدەردiڭ تاقىمىنا تاق بۇيىرۋ مەسەلەسi عانا كiرمەيدi. انا بولۋ, ۇرپاق جايۋ, قوعامعا قولىنان كەلگەنشە پايدا كەلتiرۋ. ال بiزدە ونى بiرجاقتى قاراۋ باسىم بولىپ بارا جاتىر. جالپى, ەلەم بويىنشا بiرجاقتى قاراۋ باسىم. تiپتi, وسى مەسەلەگە ەيەلدەردiڭ ٶزدەرi دە قارسى عوي دەيمiن. جەنە بiزدi قۇداي سٶيتiپ ساقتاماسا, بۇدان امان قالۋدىڭ باسقا جولى جوق…

– جازۋشى رەتiندە دە, مەملەكەت قايراتكەرi رەتiندە دە سiز تۋرالى ەل اراسىندا جٷرگەن قاڭقۋ سٶز كەزدەسپەيدi. ەيتسە دە, 2001 جىلى «التىن وردا» گازەتiندە «سiزدەن كٶڭiلiم قالدى, اعا» دەگەن ماقالا جارييالاندى. وندا ماحامبەت پەن جەڭگiر حاننىڭ ارا قاتىناسى جايلى سٶز بولعان ەدi. بۇل جٶنiندە نە ايتاسىز?

– يە, ورال قالاسىندا ٶتكەن بiر كەزدەسۋدە ماعان وسىنداي سۇراق قويىلىپ ەدi. بiراق ەڭگiمە جەڭگiر حان مەن ماحامبەت ەمەس, بايماعامبەت سۇلتان مەن ماحامبەت اراسى جايلى. جالپى, بۇل مەسەلەنi بٷگiنگi كٷننiڭ تۇرعىسىنان, ونىڭ ٷستiنە اۋىل اراسىنىڭ ەڭگiمەسi رەتiندە قاراۋعا ەستە بولمايدى. بايماعامبەت ايشۋاقوۆ ماحامبەتتi ۇستاپ بەرگiسi كەلەتiن بولسا, ولار يساتاي ەكەۋi جايىقتان بەرi ەندi ٶتەيiن دەپ كٶشكەلi جاتقان تٷنi ۇستاپ بەرەر ەدi. ٶيتكەنi, دەل سول مەزەتتە بايماعامبەت سۇلتان يساتايلاردىڭ قوسىنىنان جارتى شاقىرىم جەردە ٶزiنiڭ بiر تانىسىنىڭ ٷيiندە پاتشانىڭ ورالدىق كازاك-ورىس وتريادىنىڭ باستىقتارىن اراققا سۋارىپ جاتقان بولاتىن. ونداعى ماقساتى - يساتايلار جايىقتان ەرتەرەك ٶتiپ كەتسiن دەگەن وي. بايماعامبەت سۇلتان ول جەردە ماحامبەتتەردi ۇستاپ بەرگiسi كەلگەن جوق, ۇستاپ بەرسە, ەرتەڭ ٶزiنiڭ باسىنا قاۋiپ تٶنەتiنiن ول جاقسى بiلدi. ساياساتتا وسىنداي قالتارىس سەتتەر كٶپ بولادى, ونى باعالاي بiلۋدiڭ ورنىنا بiز كەشەگi بريگاديرلەرشە «اناۋ ٷيتتi, مىناۋ بٷيتتi» دەپ ايقايلايمىز. تاريح, ساياسات ەشۋاقىتتا وڭاي بولعان جوق. ساياسات - شاحماتتان مىڭداعان ەسە اۋىر. شاحماتتا فيگۋرانى اۋىستىرۋ ٷشiن قانشا ويلانامىز. ويلانىپ سٶيلەۋدiڭ ورنىنا «اناۋ بي بولعان, اناۋ گەنەرال بولعان, سونىڭ بەرiن اقىماق بولعانى ٷشiن الىپ ەدi» دەگەنگە كiم سەنەدi? اقىماققا شەن بەرەتiن اقىماق پاتشا قايدا بار? ايتقانىن iستەتۋگە ولاردىڭ اقىلى دا, ايلاسى دا جەتەدi. شەن العاننىڭ بەرiن سۇمپايى ەتiپ كٶرسەتۋمەن بiز قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرا المايمىز. قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن وسىنداي قىرىق قاتپار, قىرىق قابات ساياسات قالتارىستارىن تٷسiندiرۋ ارقىلى عانا قالىپتاستىرا الامىز.

مەنiڭ وسىنداي سٶزiمە كەيبiرەۋلەر «سiزدەن كٶڭiلiم قالدى, انا كiسiنi ەۋليە دەپ ايتپادىڭ, مىنا كiسiنi ەزiرەيiل دەپ ايتپادىڭ» دەپ جاتادى. مەنi ٶلتiرسەڭiزدەر دە, ون جەردەن ٶكپەلەسەڭiزدەر دە مەن ولاي دەپ ايتپايمىن. تاريحتا وڭ نەمەسە تەرiس iزi قالعان كiسiلەردiڭ بەرi دە تەگiن كiسiلەر ەمەس. قاجەت دەسەڭiز, يساتاي مەن ماحامبەتتiڭ تالاي قاتە باسقان قادامدارىن ايتۋىمىزعا بولار ەدi, بiراق ايتقىمىز كەلمەيدi. قازاقتىڭ رۋحىن كٶتەرگەن, تۋىن تiكتەگەن, نامىسىن جوقتاعان ادامدارعا كەشiرiمiمiز كٶپ!

– بەكەت اتا باستاعان ەۋليەلەردi مانسۇقتاپ جازعاندار دا تابىلىپ جاتىر. سiزدiڭ بۇل مەسەلەدەگi كٶزقاراسىڭىز قانداي?

– بiرiنشiدەن, ول ەۋليەلەردiڭ بەرi – بiزدiڭ اتا-بابالارىمىز. ەڭ بولماعاندا سول جەرلەردi بiزگە الىپ بەرiپ كەتكەن, وسى كٷنi باسى قارايىپ جٷرگەن قازاقتى ٶمiرگە كەلتiرiپ كەتكەن ادامدار دەپ ەسەپتەيمiن. سول ٷشiن دە ولاردىڭ الدىندا قارىزدارمىز, ولارعا تiل تيگiزۋ اتا-اناڭا تiل تيگiزۋمەن بiردەي دەپ ەسەپتەيمiن. دiنگە مەنiڭ قارسىلىعىم جوق, مەن دە اتا-بابامنىڭ جولىمەن جٷرۋگە تيiستiمiن, ولار بiلگەندi, تiپتi ولار بiلمەگەندi دە بiلۋگە تيiستiمiن دەپ ويلايمىن.

– سوڭعى جىلدارى كٶكتەي قاۋلاعان كٷلدiبادام جازۋشىلاردىڭ كiتاپتارى سەكiلدi يسلام اتىن جامىلعان تٷرلi دiني كiتاپتار قاپتاپ كەتتi. بۇعان باسقا دiندەردەگiدەي بiزدە دە توسقاۋىل قويىلا ما, قويىلماي ما? دiنiمiز قايدا بارادى?

– Iستiڭ مەنiسiنە كەلسەك, بۇنداي كiتاپتاردىڭ تارالۋىنا ٷكiمەت ورگاندارىنىڭ باقىلاۋ جاساعانىنان گٶرi دiني قاۋىمنىڭ ٶزiنiڭ باقىلاۋ جاساعانى دۇرىس. جالپى, بiزدiڭ دiني تەربيەمiزگە اتا-انالارىمىز تiكەلەي جاۋاپتى. دەستٷرلi دiنiمiزدiڭ ارتىقشىلىعى مەن ونىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني دٷنيەسiندەگi الاتىن ورنى جايلى اتا-انالار بالالارىنىڭ قۇلاعىنا جاس كٷنiنەن قۇيىپ, سوعان باۋلىسا عوي. ولار ايتار سٶزدi ٷكiمەت نەمەسە پارلامەنت ايتار بولسا, ەلەمدەگi 193 ەلدiڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى بiزدi كٶك ەسەككە تەرiس مiنگiزۋگە دايار. مەملەكەتكە قازاق كەرەك بولاتىن بولسا, قازاققا مەملەكەت كەرەك. بەيمەملەكەتتiك, قوعامدىق ۇيىمدار كٶپ مەسەلەنi شەشۋدi ٷكiمەتتەن الىپ, ٶز موينىنا ارتۋى كەرەك. بٷگiنگi زامانداعى ازاماتتىق قوعام دەگەن وسىدان شىعادى. ازاماتتىق قوعامعا مەشiتتەن باستاپ وتباسىعا دەيiن بەرi كiرەدi. سوندىقتان, دiن, تiل, دiل تەرiزدi كٶپتەگەن مەسەلەنi ەر وتباسى, ەر ازامات ٶزiنە قاراي تارتقاندا عانا جاعداي تٷزەلەدi.

باتىر – وقتان, اقىلدى – جوقتان ٶلەدi…

– جاڭا قوعامنىڭ قالىپتاسۋى جايلى كٶركەم شىعارما جازار بولساڭىز, ەڭ الدىمەن نە جايىندا ايتار ەدiڭiز?

– جازۋشىلار دا ۇرىلار سيياقتى حالىق. ۇرى ۇرلىعىن ايتپاي iستەيدi, جازۋشى دا نە جازارىن ايتپاي جازادى.

– كەشكi مەكتەپ دەگەن بار بiزدە. وسى مەكتەپتەردە ساپالى بiلiم الۋعا بولا ما?

– بiزدە كٶپ نەرسە بiر كٷيدەن ەكiنشi كٷيگە اۋىسىپ بiتكەن جوق ەلi. بiلiم سالاسى سول اۋىسپالى كٷيگە ەندi-ەندi كiرiپ كەلەدi. ونىڭ نەتيجەسi قانداي بولىپ شىعارىن ۋاقىت كٶرسەتەدi. بiلiم مينيسترلiگi قابىلداعان باعدارلامالارعا حالىق اراسىندا كٶزقاراس ەرتٷرلi. جالپى, بiلiم العىسى كەلگەن ادام مەكتەپكە بارماي دا بiلiم الا الادى. قۋاندىق شاڭعىتباەۆ اعامىز توعىز سىنىپتى تاۋىسقان. ال بiلiمi, ەرۋديتسيياسى اكادەميكتەردەن جوعارى بولاتىن. ورىس تiلiن دە كەرەمەت يگەرگەن ەدi. سەبيت مۇقانوۆ پەن قانىش سەتباەۆتار مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە تەرەڭ بiلiم العاندىعىنان سونداي دەرەجەگە جەتكەن جوق, تالانتىنىڭ, بiلiمگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا جەتتi. كەشكi مەكتەپتەردi جاپقاننان بiلiم ساپاسى جاقسارىپ قالمايدى. اقىلى مەكتەپتەردە بiلiم جوعارىراق بولۋى مٷمكiن, ال وندا وقۋعا شاماسى كەلمەيتiندەر بiلiم الماۋعا تيiس پە? ەليتارلىق بiلiم دەيتiن بار, حالىقتىق بiلiم دەيتiن بار. ول كەشەگi كەڭەس كەزiندە دە بولعان. بiز حالىقتىق بiلiممەن ٶسiپ-جەتiلگەندەرمiز. بiزدi جەتكiزگەن - ٶزiمiزدiڭ ىجداھاتىمىز. ەندەشە سول كەشكi مەكتەپكە بارىپ جٷرگەندەر ناعىز بiلiمگە قۇشتار جاندار بولۋى مٷمكiن. ەكە-شەشەسi ەليتالىق مەكتەپتە وقىتقان بالالارعا قاراعاندا كەشكi مەكتەپتi بiتiرiپ شىققاندار نەمەسە ەكستەرنمەن وقىعانداردا بiلiم تولىق بولۋى مٷمكiن.

وسىنشا ۇلان-عايىر اتىراپتى يەلەنiپ وتىرعان وسىنشا از حالىق تiرi قالۋى ٷشiن - ەر قازاق بەس قىتايدان ەڭبەكقور, بەس فرانتسۋزدان ٶنەرپاز, بەس اعىلشىننان ٷنەمشiل, بەس نەمiستەن اقىلدى بولۋى كەرەك. ەڭ كەمiندە! تiپتi ول دا از! بiزگە باسقالاردان ون ەسە بiلiمدi, ون ەسە اقىلدى, ون ەسە ەڭبەكقور بولۋعا تۋرا كەلەدi. سوندا عانا بiز استىمىزداعى اتىمىزعا يە بولىپ جٷرە الامىز. ەيتپەگەن كٷندە بiزدi اتتان اۋدارىپ تاستاپ, كٶلiگiمiزدi يەلەنiپ كەتۋگە دايىندار جەتكiلiكتi. تاعى دا ايتام, قازاقستان دەگەن ەل – التىنعا تولى ساندىق. قازاق دەگەن حالىق – سول ساندىقتىڭ ٷستiندە وتىرعان بەس جاسار بالا. وسى ٷلكەن جاۋاپكەرشiلiكتi سەزiنiپ, ەرەكەتiمiزدi جاساپ, iزدەنە بiلۋiمiز كەرەك…

– سونشاما ەڭبەگiڭiز بولا تۇرا مەكتەپ وقۋلىقتارىندا سiزدiڭ شىعارمالارىڭىز نەگە از قامتىلعان?

— مەن سوعان شىنىمدى ايتسام, ونشا مەن بەرiپ كٶرمەپپiن. نەگiزi, قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعان كiسiلەردiڭ ٶزiن ۇمىتىڭقىراپ كەتكەنi دۇرىس شىعار… بەرiنەن دەم تاتىپ كٶرەمiن دەسە, الدىمەن ابىرويسىزدىققا ٶزi ۇشىرايتىن بولار. وقۋلىقتان از كٶرiنۋiمە مەن ٶزiم كiنەلiمiن, سەبەبi قازاننىڭ قۇلاعىن كٶپ ۋاقىت ۇستاپ وتىردىم. ٶزiمدi سۇعاناق ەتiپ كٶرسەتكiم كەلمەگەندiكتەن وقۋلىقتاردا كٶرiنبەۋگە تىرىستىم.

– اقىن حانبيبi ەسەنقاراقىزىنىڭ فاريزا وڭعارسىنوۆا مەن ەبiش كەكiلباەۆقا ارناعان ٶلەڭدەرiن گەرولد بەلگەر «جاس الاش» بەتiندە قاتتى سىناپتى. اقىن-جازۋ شىلاردىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان بiر-بiرiنە حات جازۋ دەستٷرiن مانسۇقتاپ, ونى جوققا شىعارعانداي بولىپتى. سiز بۇل جايىندا نە ايتقان بولار ەدiڭiز?

– فاريزا مەن ەبiشكە ٶلەڭ ارناماسا دا بولادى, ەكەۋi دە ٶزدەرi جازا الاتىن ادامدار عوي. كەرەك بولاتىن بولسا ٶزدەرi جايلى ٶزدەرi جازىپ السىن… ال, جالپى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ بiر-بiرiنە ىقىلاس بiلدiرۋi تەك ولاردىڭ ٶزدەرiنە ەمەس, الدىمەن وقىرمان قاۋىمعا كەرەك, ٷلكەن تەلiم-تەربيەلiك ماڭىزى بار نەرسە. گەرولد جاقسى كٶرەتiن دوسىم, ول مەنi دە سىناپ جازادى. اقىنعا بiردە تۇششى سٶز, بiردە اششى سٶز بۇيىرىپ جاتاتىن ەدەتi ەمەس پە? حانبيبi امان بولسىن, قالامى بۇرىنعىدان جٷيرiك بولا تٷسسiن.

– مەڭگٷرت ۇعىمىن ەدەبيەتكە العاش كiرگiزگەن سiز ەدiڭiز. سونى شىڭعىس ايتماتوۆ پايدالانىپ كەتتi دەگەن پiكiرگە كٶزقاراسىڭىز قانداي?

– بۇل سۇراق ماعان بۇدان جيىرما جىل بۇرىن قويىلعان. تبيليسيدە نودار دۋمبادزە تiرi كەزiندە «قازiرگi سوۆەت رومانى» دەگەن تاقىرىپتا «دٶڭگەلەك ٷستەل» ٶتكiزگەن. ول مەجiلiسكە ۆاسيل بىكوۆ, يۋريي بوندارەۆ باستاعان كٶپتەگەن مىقتى جازۋشىلار قاتارىندا مەنi دە شاقىرعان. دەل وسى سۇراق سول جەردە ماعان قويىلعاندا مەن: «يە, تۋرا جيىرما بەس جاسىمدا, تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ مەڭگٷرتتiك مەسەلەسiن مەنiڭ كٶتەرگەنiم راس. كەيiن ونى ايتماتوۆ ٶزiنiڭ «عاسىردان دا ۇزاق كٷن» رومانىندا جازعانى دا شىندىق. بiراق بۇل ەدەبيەتتە كەزدەسە بەرەتiن قۇبىلىس. فاۋست سيۋجەتi 300-گە تارتا نەمiس جازۋشىلارىنىڭ شىعارماسىندا كەزدەسەدi. سونىڭ ونشاقتىسى نەمiس ەدەبيەتiنiڭ التىن قورىنا كiرگەن. شەكسپير دە ٶزiنiڭ كٶپتەگەن شىعارمالارىنا بۇرىن پايدالانىلعان سيۋجەتتەردi ارقاۋ ەتكەن. ەندەشە, ەڭگiمە بىلعارىدا ەمەس, بىلعارىدان ەدەمi ەتiك تiگە بiلۋدە. ايتماتوۆتىڭ ەتiگiن كيiپ جٷرگەندەر كٶپ, مەنiڭ كەبiسiمدi اياعىنا iلiپ جٷرگەندەر دە بار. سوعان شٷكiرشiلiك ەتەمiز.

– ەدەبيەتتi ٶلەڭ جازۋدان باستاعانىڭىز دى بiلەمiز, ەلi دە ٶلەڭ جازىپ تۇراسىز با?

– يە. ٶلەڭدi تاستاعان ەمەسپiن. قالاماقى تٶلەۋ تٷزەلگەن كەزدە, كەيiنiرەك, كiتاپ ەتiپ شىعارىپ تا قالارمىن.

– «شىڭىراۋداعى» قۇدىقشى ەڭسەپتiڭ پروتوتيپi بار ما?

– بار. تاريحتا ونداي ادامدار بولعان. «بەينەۋقازعان», «قاراشقازعان» دەگەن سەكiلدi اتتارعا يە ماڭعىستاۋدا مىڭداعان قۇدىق بار. ولار ەلۋ-الپىس مەتردەن باستاپ ٷش جٷز ادىم عىرمەن تارتادى. ونى تارتۋعا اتتىڭ كٷشi جەتپەيدi دە تٷيەنi سالادى. قاۋعا شىققاندا ايقايلايدى, سوندا تٷيە ارتقا قايتادى. تٷيەنiڭ بارعان جەرiمەن قۇدىقتىڭ اراسى ٷش جٷز ادىمعا دەيiن جەتەدi… ماڭعىستاۋدا ەلۋ مەتردەن بەرi قۇدىقتاردى ەڭگiمە ەتپەيدi. ال جاڭاعىداي شىڭىراۋ قازعان جiگiتتەردiڭ اتىن جاۋ قايتارعان باتىرلارمەن قاتار اتاپ, ارداق تۇتادى. «شىڭىراۋ» قاراش دەگەن كiسiنiڭ باسىنان ٶتكەن وقيعالاردى نەگiزگە الا وتىرىپ, بiراق جيىنتىق وبراز رەتiندە جازىلدى.

– «شەتكەرi ٷي» ەڭگiمەڭiزدiڭ كەيiپكەرiنiڭ پروتوتيپi بار ما, جوق ەلدە ول قييالدان تۋعان دٷنيە مە?

– بار. ونشاقتى پروتوتيپi بار. مەن سولاردىڭ جيىنتىعىنان بiر ادام شىعاردىم. جٷز باۋىرساقتان بiر شەلپەك پiسiردiم.

– سiزدiڭ كەيiپكەرiڭiزدiڭ كٶبi ٶز ماقساتتارىنا جەتە الماي جاتادى. نەگە ولاي?

– ٶيتكەنi, ٶمiردiڭ ٶزiندە سولاي. ەڭ اقىلدى ادام سوكرات بولسا, ونىڭ ٶزi بالا-شاعانىڭ كەسەگiنiڭ استىندا قازا تاپقان. پاتشالارعا اقىل ٷيرەتكەن پلاتون قاڭعىپ ٶلگەن. ەسكەندiر زۇلقارنايىننىڭ ۇستازى, تiپتi «ەلەمنiڭ بiرiنشi ۇستازى» اتانعان اريستوتەل دە سونىڭ كەبiن قۇشقان. اقىلدىنىڭ كٶرگەن كٷنi وسى. باتىر وقتان ٶلسە, اقىل دى جوقتىقتان ٶلەدi. ماقسات-مۇراتىنا جەتۋ تەك ەرتەكتە كەزدەسەدi, مەن - ەرتەگi جازاتىن جازۋشى ەمەسپiن. كەيiپكەرلەرiمدi ٶزiم دە اياپ وتىرامىن, بولسا-اق ەكەن دەيمiن, بولمايدى, قايتەيiن ەندi…

ەزiرلەگەن ٶمiرزاق اقجIگIت,

"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸنەن تەرٸلٸپ باسىلدى