Arada aýnap ailar, jyljyp jyldar ótse de eskirmeitin esti sózder bolady. Ony bizdiń jurt «jaqsydan qalǵan sóz edi» dep jadyna túiip júredi. Biz búgin áigili jazýshy, marqum Ábish Kekilbaevtyń «Eýraziia» gazetinde osydan on-on bir jyl buryn jariialanǵan suhbatyn oqyrman nazaryna qaiyra usynyp otyrmyz. Óitkeni bul suhbat bireýdiń kózine tústi, bireýdiń kózine túspedi. Biraq, másele onda emes, másele Kekilbaev siiaqty ushan teńiz bilim iesiniń kemel oilarynda. Zamanynyń zańǵar biigine kóterilgen tulǵalardyń aitqan sózderi, keleli suhbattary qai kezeń, qai ýaqytta bolsa da týǵan halqyna es qatyp turady emes pe. Mysaly, siz ǵalamtorǵa shyqsańyz HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda sol kezdegi orys basylymdaryna bergen Lev Tolstoidyń, Týrgenovtyń, Býninderdiń suhbattaryn oqisyz. Ol suhbattardy orys oqymystylary birneshe tilge aýdaryp, álemge jariia etýde. Bizge de nege sondai igilikti isti qolǵa almasqa degen oi keledi. Bul endi óz aldyna jeke áńgime. Ańdatpa sózimizdi osy tustan qaiyryp, suhbatty oqylyq.
«Men ádebietke qazaqpen qazaq jaily syrlasý úshin kelgenmin!»
– Osy biz qandai elmiz?
– Grektiń tarihshysy, saiahatshysy, elshisi Aristid jazyp ketken qoljazbada Arys, Sairam dep kórsetilgen jerler áli sol kúiinshe tur. Biz sol kezde jailaǵan eldiń urpaǵymyz. Biz bul jerden Jer sharynyń túkpir-túkpirine taraǵanbyz. Osydan bes alty jyl buryn Túrkiiada bolǵanymyzda Sarysýdy da, Kóksýdy da, Qarasýdy da, Qarataýdy da, Talasty da, bárin de kórdik. Biz – jerdiń kindigi siiaqty elmiz. Táýelsizdigimiz qaita kelip, ózimizge sybaǵamyzdy surap alar kezimiz týdy.
– Halyqtyń súiikti jazýshysy retinde shyǵarmashylyqpen endi ainalysyp júrgen jastarǵa qandai aqyl-keńes bergen bolar edińiz?
– Qazaqtyń balasyn armanshyldyq ósirgen, táýekelshildik qanatyn qataitqan, eńbek qatarǵa qosqan. Osy úsh qasietimiz janymyzǵa serik bolsa, áli de talai asýdan asamyz. Men jastarǵa «oqy, oqy jáne oqy» der edim. Jáne ony ákeń úshin de, shesheń úshin de, óziń úshin de oqy degen maǵynada aitar edim. Qapysyz bilim alaiyq, aianbai eńbek eteiik. Qazaqtyń árbir sanaly azamaty búgin qai salada júrsek te, erteńgi urpaq bizge «nege sol kezde esemizdi berip qoidyńyzdar?» dep aitpastai eńbek etýimiz kerek.
– Kezinde Orhon-Enisei boiyndaǵy jádiger jazýdyń kóshirmesin alyp kelýge kóp kúsh salǵanyńyzdy bilemiz. Álippeni aýystyramyz degen sóz shyǵyp jatyr. Ony mindetti túrde aýystyrar bolsaq, onda nege ata-baba jazýyna oralmaimyz?
– Iá, bir kezde meniń Ózbekáli Jánibekov degen aǵam, ustazym, Mádeniet ministriniń orynbasarlyǵynan joǵarylap ketip bara jatqanynda Kákimjan Qazybaev pen Dinmuhammed Qonaevqa óziniń ornyna meni usynypty. Oǵan meniń ózim «kinálimin». Meniń «Uiqydaǵy arýdyń oianýy» degen kitabymdy Ózbekáli aǵam úndemei júrip oqypty, úndemei júrip unatypty. Sodan ministrlikke kelsem, Ózekeńniń qazaq mádenietin, qazaq tarihyn jańǵyrtýda Iassaýi men Aisha-Bibi kesenesin jóndeýden oblystyq murajailar salýǵa deiin bastap ketken jumysy ushan-teńiz eken. Biz sol ýaqytta qazaqtyń jan-jaqty qoldy bolyp ketken eksponattaryn qaitarýdy birinshi bolyp qolǵa alǵan bolatynbyz. Ol úshin odaqtyq ministrliktermen aitysqanbyz. Sol siiaqty Orhon-Enisei jazýlarynyń eń bolmasa kóshirmesin ákelýdi Odaqtyq úkimettiń aldyna másele etip qoiǵanbyz. Odaqtyq úkimet degen ne ekenin bilesizder. Shetelge issapardyń shyǵynynan basqa aqsha alý múmkin emes. Sol kezden kókiregimizde arman bolyp qalyp qoiǵan osy oiymyzdy Táýelsizdik kelgen soń jalaqy, zeinetaqy, járdemaqy jetpei jatqan shaqta jasyryn tapsyrma berip, dabyra etpei iske asyrǵan edik. Ol jazý Astanadaǵy Eýraziia ýniversitetine ákelip qoiyldy. Onyń iske asýyna qazaqtyń kóptegen jaqsy men jaisańy atsalysqan. Imanǵali Tasmaǵambetov, Myrzatai Joldasbekov, t.b. Osy másele kóterilgen hatqa meniń pikirimdi suraǵan, tapsyrmany bergen Nursultan Nazarbaevtyń ózi bolatyn. Qysqasy, biz babalarymyz aldyndaǵy boryshymyzdy tittei de bolsa ótedik.
Al álipbidi kóne túrik jazýyna kóshirýge keler bolsaq, adamzat tarihynda osy tárizdes 400-dei eski jazý bolǵan. Solardyń 40-taiy ǵana saqtalǵan. Olardyń ishinde kóbirek saqtalǵany beseýi eken. Beseýdiń eń kóp taraǵany latyn álipbii. Ekinshi orynda qytai men úndi, úshinshi orynda kirillitsa. Qalǵandarynyń bárin jiyp qoldanatyn adam sany álem halqynyń 5 paiyzyna da jetpeidi. Demek, jazý degenimiz - ulttyq áshekei ǵana emes, ol rýhani yqpaldastyqtyń quraly. Sizdiń jazýyńyzdy ózgeler de jaqsy biletin bolsa, ondai jazýdyń rýhani yqpaldastyǵy artady. Biz aldaǵy ýaqytta álipbi aýystyrý máselesinde osy baǵytty ustanatyn bolamyz. Ahmet atamyz tusynda arabsha jádit jazýyna, Názir Tórequlov tusynda latyn jazýyna, soǵystyń aldynda ún-túnsiz kirillitsaǵa kóship alǵandai emes, qazir qazaqtyń kókireginen shyqqan oidyń bári hattaýly. Tiri júrgen qazaqtan qazaq jaily jazylǵan kitap kóp. Sondyqtan biz endi álipbi aýystyrǵanda osynsha mol aqparattyq bailyqty joiyp almai, kerisinshe tiriltetin jazýǵa aýysýymyz kerek. Aldy-artymyzǵa durystap qarap alsaq eken…
– Kitaphanalar, olardaǵy qazaq tildi kitaptardyń hal-aqýaly jaily ne aitasyz?
– Ekonomikalyq daǵdarystan eń kóp qorlyq kórgen mádeniet, onyń ishinde kitaphana salasy boldy. Sońǵy on jylda olardyń kitap qory onsha baii qoiǵan joq. Kitap satyp alýǵa qarajatynyń joqtyǵynan ǵana emes, satyp alatyndai kitaptyń da joqtyǵy dep aitýymyz kerek. Osy jyldardyń ishinde qazaq ádebietinde aita qalarlyqtai jańa týyndylar ómirge az keldi. Ekonomikamyz damyp keledi. Endeshe biz bolashaqta «naryq zamanynda árkim óz qotyryn ózi qasidy» degen eski qaǵidanyń izinde ketpeýimiz kerek. Kúshti memleket degen sóz – halyqtyń rýhani suranysyn qaltqysyz qalyptastyratyn memleket degen sóz. Kásibi kúshti úkimet dep júrgenimiz, eń aldymen halyqtyń densaýlyǵyna, bilimine jáne rýhani murany, onyń ishinde ádebietti qaita tyńaitýǵa qarjy tabatyn úkimet bolýy tiis. Endi jurttyń qaltasyna qyzmet etetin ekonomikany toqtatyp, halyqtyń rýhyna qyzmet etetin ekonomika qurýǵa tiispiz.
– «Jai saýatsyzdyq jady etse, óz tilińe saýatsyzdyq ózge mádenietke qulaqkesti qul etedi». Siz osylai oi túiesiz. Saýatsyzdyqtan qutylýǵa ózińiz tiisti deńgeide úles qosa aldyńyz ba, qosa almasańyz sebebin ashyp aita alasyz ba?
– Ashyp aita alamyn. Meniń ákeme kórsetken jaqsylyǵym joq shyǵar, shesheme kórsetkenim kóp emes shyǵar. Balalaryma áli kúnge deiin kiimin satyp ápergennen basqa eshnárse ápergen emespin. Sonda men kimge qyzmet etip júrmin? Qazaqqa, qazaqtyń tiline, qazaqtyń rýhyna qyzmet etip júrmin. Balalarymdy qazaqsha oqyttym, qazaqsha tálim, ónege berip kele jatyrmyn. Almaty qalasyndaǵy qalyń ormandai qyzdyń ishinen aýyldy biletin qyzdy aldym. Jastai jesir qalǵan anamdy baǵyp-qaǵatyn báibishe tárbieledim. Búkil eńbegimdi qazaqsha jazdym. Qazaqtyń tili úshin shyr-pyr bolyp júrmin. Bul joldaǵy maidannyń bárine qatystym. Keshegi Kolbinniń tusyndaǵy «Til týraly» zań Joǵary Keńeste qabyldanarda eń sońǵy bolyp sóilegen adam - menmin. Sonda depýtat orys áriptesterime qarap, «Keshegi bastaryńa kún túsken zamanda, ústerińnen kiim, aýyzdaryńnan tamaq ketkende, aryp-ashyp qazaqtyń jerine jetkende úiiniń jartysyn, nanynyń jartysyn bólip bergen qazaq halqy sol keńdigin búgin sizderden óz úiinde otyryp óz tilinde sóileýge ruqsat suraý úshin jasap pa edi?!» degen sózdi men aitqanmyn. Sodan keiin daýys berilgen. Sodan keiin álgi zań qabyldanǵan! Ne iste deisińder maǵan?!
Genderlik saiasatta Qudai bizdi qoldamasa, aman qalýymyz qiyn
– Álem tanyǵan jazýshysyz. Bilikke keńes kezinen aralastyńyz. Ol sizge ne úshin qajet boldy?
– Bilikke keldi dep prezident, premer-ministr bolǵan kisilerdi aitady. Keńes kezinde jalań qalamaqysyna ómir súrgen jazýshyny tabý qiyn. Men - memlekettik qyzmetshimin jáne ol qyzmette istegenime namystanbaimyn. Namystanatyndardy túsinbeimin. Talai uly aqyn-jazýshy osy qyzmette istegen. Álisher Naýaiy - ýázir, Gete - ministr, Andre Morýa premer-ministr bolǵan. Men kitapty kúndiz qyzmet istep kelip, túnde ózimniń densaýlyǵymnyń esebinen, tisim túsip qalǵansha qalam qajap jazdym.
– Saiasi ómirdiń belortasynda júrýińiz jazýshylyǵyńyzǵa kedergi etpei me?
– Kedergi etkende qandai! Biraq ádebietke ózimniń ultym, halqym, tarihym jaily aitýǵa múmkindik beretin jalǵyz óris bolǵan soń kelgen jaǵdaiym bar. Ádebietke kolhoz-sovhoz, óndiris, qyz ben jigittiń mahabbatyn jyrlaý úshin emes, qazaq jóninde qazaqpen syrlasý úshin kelgenmin. Endi búgin sol qazaqpen sol qazaq jóninde syrlasýdyń basqa múmkindigi týǵanda, tikelei, týra sóilesýdiń jańa joly týǵanda qaitadan qalam ustap ketýge ózimdi de aiadym, tarihi zamandy da aiadym. Búgin aitylmaǵan sózdiń erteńgi ókinishi úlken bolýy múmkin, qapy qaldyrýy múmkin. Sol úshin men saiasat dodasynyń ortasynda júrmin. Qazaqtyń tarlan-tulparynyń biri dep dodaǵa salǵan taǵdyryma rizamyn.
– Demokratiialyq ózgerister, saiasi reforma jaily ne aitasyz?
– Táýelsizdigin keshe ǵana jariialaǵan elde demokratiia bir kúnde ornai qalmaidy. Qandai keshendi nárse bolsyn óz kezegin kútedi. Iri qubylystyń bári kezeńdi qubylys sipatta bolady – aldymen sheshetin másele, odan soń sheshetin másele, odan soń baryp sheshetin másele degen siiaqty. Osy kezeńdi kútemiz, shydaimyz. Amerikadaǵylardyń «jappai qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan qoǵam ornatamyz» dep urandaǵanyna elý jyl boldy, ol qoǵam áli ornaǵan joq, ornaityn túri de joq. Qaiyrshylar ol jaqta da qaptap júr. Eýropalyqtar bul máselege basqashalaý keldi, olar ondai qoǵam ornatýdy kezeń-kezeńge bólip qarastyrdy. Sonyń arqasynda kóne kontinent amerikalyqtarǵa qaraǵanda ýaqyttan da, aqshadan da kóp utyp otyr.
Ekinshi jaǵynan, qazir barlyq nárseniń tez ózgeretin ýaqyty. Osy sońǵy bes jyldyń ózinde ǵana memleketke, memlekettikke degen kózqaras ózgerip ketti. Quqyq týraly, ekonomika týraly, ult týraly, memlekettiń kúshi týraly uǵymdar ózgerip ketti. Osydan eki jyl ǵana buryn «kúshti memleket dep aitýǵa bolmaidy» dep júrgen Hattington men Fýkýiamadan bastap, birtalai ǵalym memlekettiń kúshtiligi jaily bir-bir kitap jazyp shyǵardy. Jer betin SPID jailaýy, lańkestiktiń keń etek jaiýy, kóptegen elderdiń kedeishilik buǵaýynan bosana almaýy, osynyń bári memlekettiń álsireýinen baryp týyndaǵan jaǵdailar.
Memlekettiń kúshtiligi qai jerden kórinedi degenge kelsek, ol ulttyq qaýipsizdik máselesinen kórinedi. Eldiń ulttyq qaýipsizdigi men syrtqy qorǵanysyn, halyqtyń densaýlyǵyn saqtaýdy qamtamasyz etýden, tereń bilim men ozyq ǵylymǵa qol jetkizýden kórinis tabady. Basqa máselede: kim qandai sharýamen, qandai kásippen ainalysyp jatqanynda memlekettiń sharýasy bolmaýy kerek. Óz kezeginde memleketten bostandyq ekonomikalyq áreket aiasynda júrýi tiis. «Salyǵyńdy tólep otyrmyn, ózime de tabys ákeletin, halyqtyń da qajetin óteitin taýar shyǵarýdamyn, endeshe mende ne sharýań bar?» dei alady órkenietti elderdiń kásipkerleri. Dál sol siiaqty jeke azamat ta memleketke «men zańdy buzbasam, salyq tólep otyrsam, maǵan nege tiisesiń?» dep aita alýǵa quqyly. Demokratiia sol úshin kerek! Al memleket eshnársege aralaspasyn deitin bolsaq, erteń ol ózimizge sor bolyp jabysady. Bilikte de perishteler emes, pendeler otyrǵannan keiin, olar da et pen súiekten jaralǵan jumyr basty adamdar bolǵannan keiin ondaǵylardyń da aýzynan keide kúlkili sóz shyǵady, keide túrpili sóz de shyǵady. Sondyqtan, bilik olai depti, bylai depti dep jaǵalasa bergen jaramaidy.
– Qazaqstanda sońǵy kezde genderlik saiasat paida boldy. «Bul – biliktiń ainalasynda júrgen eki-úsh áieldiń múddesi úshin jasalyp jatqan saiasat» degen pikir óte jii aitylady. Osy saiasattyń qazaqqa paidasy bar ma?
– Mundai pikirdegi adamdar menimen birdei tús kóretin shyǵar, sirá… Qazir kóp jurt basyna baspana taba almai júrgende fallokratiiaǵa qarsylyq, iaǵni erkekter ústemdigine qarsylyq, ambitsiologiia sekildi adam bilmeitin ǵylymdy zertteitinder tabyla bastady. Qysqasy, bizde genderlik saiasattan basqa da sheshimi tabylmai jatqan másele kóp. Genderlik saiasatqa áielderdiń taqymyna taq buiyrý máselesi ǵana kirmeidi. Ana bolý, urpaq jaiý, qoǵamǵa qolynan kelgenshe paida keltirý. Al bizde ony birjaqty qaraý basym bolyp bara jatyr. Jalpy, álem boiynsha birjaqty qaraý basym. Tipti, osy máselege áielderdiń ózderi de qarsy ǵoi deimin. Jáne bizdi Qudai sóitip saqtamasa, budan aman qalýdyń basqa joly joq…
– Jazýshy retinde de, memleket qairatkeri retinde de siz týraly el arasynda júrgen qańqý sóz kezdespeidi. Áitse de, 2001 jyly «Altyn Orda» gazetinde «Sizden kóńilim qaldy, aǵa» degen maqala jariialandy. Onda Mahambet pen Jáńgir hannyń ara qatynasy jaily sóz bolǵan edi. Bul jóninde ne aitasyz?
– Iá, Oral qalasynda ótken bir kezdesýde maǵan osyndai suraq qoiylyp edi. Biraq áńgime Jáńgir han men Mahambet emes, Baimaǵambet sultan men Mahambet arasy jaily. Jalpy, bul máseleni búgingi kúnniń turǵysynan, onyń ústine aýyl arasynyń áńgimesi retinde qaraýǵa áste bolmaidy. Baimaǵambet Aishýaqov Mahambetti ustap bergisi keletin bolsa, olar Isatai ekeýi Jaiyqtan beri endi óteiin dep kóshkeli jatqan túni ustap berer edi. Óitkeni, dál sol mezette Baimaǵambet sultan Isatailardyń qosynynan jarty shaqyrym jerde óziniń bir tanysynyń úiinde patshanyń oraldyq kazak-orys otriadynyń bastyqtaryn araqqa sýaryp jatqan bolatyn. Ondaǵy maqsaty - Isatailar Jaiyqtan erterek ótip ketsin degen oi. Baimaǵambet sultan ol jerde Mahambetterdi ustap bergisi kelgen joq, ustap berse, erteń óziniń basyna qaýip tónetinin ol jaqsy bildi. Saiasatta osyndai qaltarys sátter kóp bolady, ony baǵalai bilýdiń ornyna biz keshegi brigadirlershe «anaý úitti, mynaý búitti» dep aiqailaimyz. Tarih, saiasat eshýaqytta ońai bolǵan joq. Saiasat - shahmattan myńdaǵan ese aýyr. Shahmatta figýrany aýystyrý úshin qansha oilanamyz. Oilanyp sóileýdiń ornyna «anaý bi bolǵan, anaý general bolǵan, sonyń bárin aqymaq bolǵany úshin alyp edi» degenge kim senedi? Aqymaqqa shen beretin aqymaq patsha qaida bar? Aitqanyn istetýge olardyń aqyly da, ailasy da jetedi. Shen alǵannyń bárin sumpaiy etip kórsetýmen biz qazaqtyń ulttyq sanasyn qalyptastyra almaimyz. Qazaqtyń ulttyq sanasyn osyndai qyryq qatpar, qyryq qabat saiasat qaltarystaryn túsindirý arqyly ǵana qalyptastyra alamyz.
Meniń osyndai sózime keibireýler «sizden kóńilim qaldy, ana kisini áýlie dep aitpadyń, myna kisini ázireiil dep aitpadyń» dep jatady. Meni óltirseńizder de, on jerden ókpeleseńizder de men olai dep aitpaimyn. Tarihta oń nemese teris izi qalǵan kisilerdiń bári de tegin kisiler emes. Qajet deseńiz, Isatai men Mahambettiń talai qate basqan qadamdaryn aitýymyzǵa bolar edi, biraq aitqymyz kelmeidi. Qazaqtyń rýhyn kótergen, týyn tiktegen, namysyn joqtaǵan adamdarǵa keshirimimiz kóp!
– Beket ata bastaǵan áýlielerdi mansuqtap jazǵandar da tabylyp jatyr. Sizdiń bul máseledegi kózqarasyńyz qandai?
– Birinshiden, ol áýlielerdiń bári – bizdiń ata-babalarymyz. Eń bolmaǵanda sol jerlerdi bizge alyp berip ketken, osy kúni basy qaraiyp júrgen qazaqty ómirge keltirip ketken adamdar dep esepteimin. Sol úshin de olardyń aldynda qaryzdarmyz, olarǵa til tigizý ata-anańa til tigizýmen birdei dep esepteimin. Dinge meniń qarsylyǵym joq, men de ata-babamnyń jolymen júrýge tiistimin, olar bilgendi, tipti olar bilmegendi de bilýge tiistimin dep oilaimyn.
– Sońǵy jyldary kóktei qaýlaǵan kúldibadam jazýshylardyń kitaptary sekildi islam atyn jamylǵan túrli dini kitaptar qaptap ketti. Buǵan basqa dinderdegidei bizde de tosqaýyl qoiyla ma, qoiylmai ma? Dinimiz qaida barady?
– Istiń mánisine kelsek, bundai kitaptardyń taralýyna úkimet organdarynyń baqylaý jasaǵanynan góri dini qaýymnyń óziniń baqylaý jasaǵany durys. Jalpy, bizdiń dini tárbiemizge ata-analarymyz tikelei jaýapty. Dástúrli dinimizdiń artyqshylyǵy men onyń halqymyzdyń rýhani dúniesindegi alatyn orny jaily ata-analar balalarynyń qulaǵyna jas kúninen quiyp, soǵan baýlysa ǵoi. Olar aitar sózdi úkimet nemese parlament aitar bolsa, álemdegi 193 eldiń kem degende 70 paiyzy bizdi kók esekke teris mingizýge daiar. Memleketke qazaq kerek bolatyn bolsa, qazaqqa memleket kerek. Beimemlekettik, qoǵamdyq uiymdar kóp máseleni sheshýdi úkimetten alyp, óz moinyna artýy kerek. Búgingi zamandaǵy azamattyq qoǵam degen osydan shyǵady. Azamattyq qoǵamǵa meshitten bastap otbasyǵa deiin bári kiredi. Sondyqtan, din, til, dil tárizdi kóptegen máseleni ár otbasy, ár azamat ózine qarai tartqanda ǵana jaǵdai túzeledi.
Batyr – oqtan, aqyldy – joqtan óledi…
– Jańa qoǵamnyń qalyptasýy jaily kórkem shyǵarma jazar bolsańyz, eń aldymen ne jaiynda aitar edińiz?
– Jazýshylar da urylar siiaqty halyq. Ury urlyǵyn aitpai isteidi, jazýshy da ne jazaryn aitpai jazady.
– Keshki mektep degen bar bizde. Osy mektepterde sapaly bilim alýǵa bola ma?
– Bizde kóp nárse bir kúiden ekinshi kúige aýysyp bitken joq áli. Bilim salasy sol aýyspaly kúige endi-endi kirip keledi. Onyń nátijesi qandai bolyp shyǵaryn ýaqyt kórsetedi. Bilim ministrligi qabyldaǵan baǵdarlamalarǵa halyq arasynda kózqaras ártúrli. Jalpy, bilim alǵysy kelgen adam mektepke barmai da bilim ala alady. Qýandyq Shańǵytbaev aǵamyz toǵyz synypty taýysqan. Al bilimi, erýditsiiasy akademikterden joǵary bolatyn. Orys tilin de keremet igergen edi. Sábit Muqanov pen Qanysh Sátbaevtar mektepte, ýniversitette tereń bilim alǵandyǵynan sondai dárejege jetken joq, talantynyń, bilimge degen qushtarlyǵynyń arqasynda jetti. Keshki mektepterdi japqannan bilim sapasy jaqsaryp qalmaidy. Aqyly mektepterde bilim joǵaryraq bolýy múmkin, al onda oqýǵa shamasy kelmeitinder bilim almaýǵa tiis pe? Elitarlyq bilim deitin bar, halyqtyq bilim deitin bar. Ol keshegi keńes kezinde de bolǵan. Biz halyqtyq bilimmen ósip-jetilgendermiz. Bizdi jetkizgen - ózimizdiń yjdahatymyz. Endeshe sol keshki mektepke baryp júrgender naǵyz bilimge qushtar jandar bolýy múmkin. Áke-sheshesi elitalyq mektepte oqytqan balalarǵa qaraǵanda keshki mektepti bitirip shyqqandar nemese eksternmen oqyǵandarda bilim tolyq bolýy múmkin.
Osynsha ulan-ǵaiyr atyrapty ielenip otyrǵan osynsha az halyq tiri qalýy úshin - ár qazaq bes qytaidan eńbekqor, bes frantsýzdan ónerpaz, bes aǵylshynnan únemshil, bes nemisten aqyldy bolýy kerek. Eń keminde! Tipti ol da az! Bizge basqalardan on ese bilimdi, on ese aqyldy, on ese eńbekqor bolýǵa týra keledi. Sonda ǵana biz astymyzdaǵy atymyzǵa ie bolyp júre alamyz. Áitpegen kúnde bizdi attan aýdaryp tastap, kóligimizdi ielenip ketýge daiyndar jetkilikti. Taǵy da aitam, Qazaqstan degen el – altynǵa toly sandyq. Qazaq degen halyq – sol sandyqtyń ústinde otyrǵan bes jasar bala. Osy úlken jaýapkershilikti sezinip, áreketimizdi jasap, izdene bilýimiz kerek…
– Sonshama eńbegińiz bola tura mektep oqýlyqtarynda sizdiń shyǵarmalaryńyz nege az qamtylǵan?
— Men soǵan shynymdy aitsam, onsha mán berip kórmeppin. Negizi, qazannyń qulaǵyn ustap otyrǵan kisilerdiń ózin umytyńqyrap ketkeni durys shyǵar… Bárinen dám tatyp kóremin dese, aldymen abyroisyzdyqqa ózi ushyraityn bolar. Oqýlyqtan az kórinýime men ózim kinálimin, sebebi qazannyń qulaǵyn kóp ýaqyt ustap otyrdym. Ózimdi suǵanaq etip kórsetkim kelmegendikten oqýlyqtarda kórinbeýge tyrystym.
– Aqyn Hanbibi Esenqaraqyzynyń Fariza Ońǵarsynova men Ábish Kekilbaevqa arnaǵan óleńderin Gerold Belger «Jas Alash» betinde qatty synapty. Aqyn-jazý shylardyń burynnan kele jatqan bir-birine hat jazý dástúrin mansuqtap, ony joqqa shyǵarǵandai bolypty. Siz bul jaiynda ne aitqan bolar edińiz?
– Fariza men Ábishke óleń arnamasa da bolady, ekeýi de ózderi jaza alatyn adamdar ǵoi. Kerek bolatyn bolsa ózderi jaily ózderi jazyp alsyn… Al, jalpy, aqyn-jazýshylardyń bir-birine yqylas bildirýi tek olardyń ózderine emes, aldymen oqyrman qaýymǵa kerek, úlken tálim-tárbielik mańyzy bar nárse. Gerold jaqsy kóretin dosym, ol meni de synap jazady. Aqynǵa birde tushy sóz, birde ashy sóz buiyryp jatatyn ádeti emes pe? Hanbibi aman bolsyn, qalamy burynǵydan júirik bola tússin.
– Máńgúrt uǵymyn ádebietke alǵash kirgizgen siz edińiz. Sony Shyńǵys Aitmatov paidalanyp ketti degen pikirge kózqarasyńyz qandai?
– Bul suraq maǵan budan jiyrma jyl buryn qoiylǵan. Tbiliside Nodar Dýmbadze tiri kezinde «Qazirgi sovet romany» degen taqyrypta «dóńgelek ústel» ótkizgen. Ol májiliske Vasil Bykov, Iýrii Bondarev bastaǵan kóptegen myqty jazýshylar qatarynda meni de shaqyrǵan. Dál osy suraq sol jerde maǵan qoiylǵanda men: «Iá, týra jiyrma bes jasymda, tarihi derekterge súiene otyryp máńgúrttik máselesin meniń kótergenim ras. Keiin ony Aitmatov óziniń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanynda jazǵany da shyndyq. Biraq bul ádebiette kezdese beretin qubylys. Faýst siýjeti 300-ge tarta nemis jazýshylarynyń shyǵarmasynda kezdesedi. Sonyń onshaqtysy nemis ádebietiniń altyn qoryna kirgen. Shekspir de óziniń kóptegen shyǵarmalaryna buryn paidalanylǵan siýjetterdi arqaý etken. Endeshe, áńgime bylǵaryda emes, bylǵarydan ádemi etik tige bilýde. Aitmatovtyń etigin kiip júrgender kóp, meniń kebisimdi aiaǵyna ilip júrgender de bar. Soǵan shúkirshilik etemiz.
– Ádebietti óleń jazýdan bastaǵanyńyz dy bilemiz, áli de óleń jazyp turasyz ba?
– Iá. Óleńdi tastaǵan emespin. Qalamaqy tóleý túzelgen kezde, keiinirek, kitap etip shyǵaryp ta qalarmyn.
– «Shyńyraýdaǵy» qudyqshy Eńseptiń prototipi bar ma?
– Bar. Tarihta ondai adamdar bolǵan. «Beineýqazǵan», «Qarashqazǵan» degen sekildi attarǵa ie Mańǵystaýda myńdaǵan qudyq bar. Olar elý-alpys metrden bastap úsh júz adym ǵyrmen tartady. Ony tartýǵa attyń kúshi jetpeidi de túieni salady. Qaýǵa shyqqanda aiqailaidy, sonda túie artqa qaitady. Túieniń barǵan jerimen qudyqtyń arasy úsh júz adymǵa deiin jetedi… Mańǵystaýda elý metrden beri qudyqtardy áńgime etpeidi. Al jańaǵydai shyńyraý qazǵan jigitterdiń atyn jaý qaitarǵan batyrlarmen qatar atap, ardaq tutady. «Shyńyraý» Qarash degen kisiniń basynan ótken oqiǵalardy negizge ala otyryp, biraq jiyntyq obraz retinde jazyldy.
– «Shetkeri úi» áńgimeńizdiń keiipkeriniń prototipi bar ma, joq álde ol qiialdan týǵan dúnie me?
– Bar. Onshaqty prototipi bar. Men solardyń jiyntyǵynan bir adam shyǵardym. Júz baýyrsaqtan bir shelpek pisirdim.
– Sizdiń keiipkerińizdiń kóbi óz maqsattaryna jete almai jatady. Nege olai?
– Óitkeni, ómirdiń ózinde solai. Eń aqyldy adam Sokrat bolsa, onyń ózi bala-shaǵanyń keseginiń astynda qaza tapqan. Patshalarǵa aqyl úiretken Platon qańǵyp ólgen. Eskendir Zulqarnaiynnyń ustazy, tipti «álemniń birinshi ustazy» atanǵan Aristotel de sonyń kebin qushqan. Aqyldynyń kórgen kúni osy. Batyr oqtan ólse, aqyl dy joqtyqtan óledi. Maqsat-muratyna jetý tek ertekte kezdesedi, men - ertegi jazatyn jazýshy emespin. Keiipkerlerimdi ózim de aiap otyramyn, bolsa-aq eken deimin, bolmaidy, qaiteiin endi…
Ázirlegen Ómirzaq AQJIGIT,
"Qazaq ádebieti" gazetinen terilip basyldy
