بٸر جوقتى بٸر جوق ٸزدەپ تابادى دەگەن. وعان بٸرەر جىل بۇرىن نارىنعا بارعاندا كٶزٸمٸز انىق جەتتٸ. ەڭ الدىمەن, قىرىق حان, قىرىق مەشٸتٸ بار قىرىمعا كٸسٸ ٶلتٸرٸپ, قىرعىزدان قاشىپ كەلەتٸن ەر تارعىن ەسكە تٷسەدٸ. اقشا حاننىڭ ەركەتوتايى اقجٷنٸس سۇلۋ وعان: «ەكەم مەنٸ قايداعى بٸر حانزاداسىماققا جٶنەلتكەلٸ جاتىر. الىپ قاش!» — دەپ قيعىلىق سالادى. باتىرلىق تاقسٸرەتٸنە عاشىقتىق تاۋقىمەتٸ قوسىلادى. جٷز جاساعان سىپىرا جىراۋ ەكٸ عاشىققا «جانارىس جاقتاعى ٷش تارعىن تاۋى» دەگەن جەردٸ بەرگٸزەدٸ. ولار قىستاپ-جايلاپ, «مىسىر ەتكەن» قونىس سودان «اقجوناس» اتانادى.
ول XIX عاسىردا قازاقتاردىڭ قولىنا قايتا تٷسەدٸ. سونى ەستٸپ, تايسويعاننان جايىق ٶتٸپ, ٶتەمٸس باتىر كٶشٸپ كەلەدٸ. بۇرىن جەتكەندەر مالىن قۋىپ, سۋاتقا جولاتپايدى. ادۋىن جولاۋشى جولىن بٶگەگەن قويشى-قولاڭدى سىقپىرتىپ ساباي جٶنەلەدٸ. بۇنى ەستٸپ, اۋىل يەلەرٸ جەتەدٸ. سٶيتسە, دٷرلٸكتٸرٸپ جٷرگەن — قوسۋان دەگەن قىزدارىن العان ٶز كٷيەۋلەرٸ ەكەن. الداپ-سۋلاپ كٶڭٸلٸن تابادى. سٷيٸنٸشقالي تٶرە 1816 جىلى سول ٶتەمٸستٸڭ, قالىڭ قولمەن كەلٸپ ٷيٸن ٷپتەپ كەتەدٸ. جاۋقازىن ماحامبەت اقىننىڭ ۇلپا جٷرەگٸندە العاش رەت ەرەۋٸل وتىن تٷتەتكەن ەلگٸ سودىر وقيعا بولعان اقجوناس الابىنداعى دٷڭگٸرلەكتٸڭ تاۋىن كٶرۋگە بارسام, دەل باسىنا: «بۇل ارادا ۇلى سازگەر قۇرمانعازى تۋعان», — دەپ جازىلىپ قويىلىپتى. ول از دەگەندەي, جاستايىمىزدان جولداس بولعان جۇمەكەن دوسىم دا ماحامبەت, قۇرمانعازىلارمەن بٸر تاقىردا اسىق اتىپ, بٸر قۇماقتا قۇمارشىق تەرگەن بولىپ شىقتى. «مٸنە, كەرەمەت!» دەپ تاڭعالىپ, «ە, بەسە!» دەپ تالاي نەرسەگە كٶزٸم جەتكەندەي بولىپ, قارالاي تەبٸرەنٸپ كەتتٸم.
يە, ەلگٸ ماحامبەتتٸ تۋعان قوسۋان انامىزدىڭ تٶركٸنٸ — الاشا اۋىلى ەدٸ. سول اۋىلدان شىققان نەجٸمەدەن قارييانى بٷكٸل نارىن ەلٸ ەلٸگە دەيٸن اڭىز قىلىپ ايتادى ەكەن. ٶزٸ دە سول ەپوس زامانىنان بٷتٸن جەتكەن سوم اسىلدىڭ سويىنان سەكٸلدٸ. جالعىز بالاسى سابىر مايدانعا اتتانعالى جاتقاندا, ول جارىقتىق اشاق-مەشٸ سورىنا ەرتٸپ اپارىپ, اياعىنا بيٸك تاقالى ەمٸرقان ەتٸگٸن كيگٸزٸپ, تۇزى شىعىپ جاتقان جەنتەك سازعا ٸز تٷسٸرتٸپ الادى. تايعا باسقان تاڭباداي سايراپ تٷسكەن سىڭار ٸزگە اتىنا ٶڭگەرٸپ ەكەلگەن تەمٸر قازاندى تٶڭكەرەدٸ. ونىسى — جاڭبىر جاۋسا, ەلگٸ ٸزدٸ سۋ شايىپ كەتپەسٸن دەگەن امال ەدٸ. بٸر جاعىنان, قان مايداننان بالام اتامەكەنٸنە امان ورالسىن دەگەن تٸلەكشٸ ىرىم بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان جالعىزىن ساعىنعاندا ٸزدەپ بارىپ, كٶرٸپ ماۋقىن باساتىن كٶز جۇبانىش ەدٸ. راسىندا دا, بۇل تەك اقىن كٶكٸرەكتەن شىعاتىن توسىن تاپقىرلىق ەدٸ.
سوعان قاراعاندا, بۇل كٷندەرٸ تۋعانىنا جەتپٸس جىل تولىپ وتىرعان جۇمەكەن تالانتىنىڭ التىن باستاۋىندا دا سول نەجٸمەدەن قارييا تۇرسا كەرەك. ٶيتكەنٸ جۇمەكەن ەلگٸ اي تاقىردا ٸزٸ قالعان سابىردىڭ ارتىنداعى جالعىز ۇلى, ال نەجٸمەدەن كەمەڭگەردٸڭ باۋىرىنا باسىپ, تۇلىمشاعىنان يٸسكەپ, جانىنا مەدەت ەتٸپ ٶتكەن جالعىز نەمەرەسٸ ەدٸ. جەسٸر اناسى مەن كەرٸ اتاسىنىڭ جايىن ويلاعان جۇمەكەن 1954 جىلى مەكتەپ بٸتٸرٸپ, مۇعالٸم بولىپ, اۋىلدا قالادى. ال 1955 جىلى جازدى كٷنٸ شٸلدەدە قايران اتا: «قاققان قازىقتاي الىسقا اتتاتپاي جاتقان مەن و دٷنيەلٸك بولىپ بارام. اناڭ مەن جارىڭ جاستار عوي. اياعىڭنان وراتىلماس. نە كٶرسە دە بٸرگە كٶرەر. باعىڭدى سىنا. جولىڭنان قالما!» — دەپ كٶز جۇمادى.
راسىندا دا, اتاسىنىڭ سول سٶزٸ جۇمەكەننٸڭ سوعان دەيٸن قىرسىق شالعانداي قىرىن جٷگٸرٸپ كەلگەن تالابىن بٸردەن وڭعارىپ جٸبەرگەندەي بولادى. الماتىعا مۇعالٸمدٸككە وقۋعا كەلگەن جۇمەكەن مەكتەپتە وزات وقىپ جٷرگەن قازاق ەدەبيەتٸنەن شىعارما جازعاندا ەكٸلٸك الادى. سۋىق قولدىڭ ارالاسقانىن سەزسە دە, دەلەلدەيتٸن دەرمەن تابا الماي, ارىققا اياعىن مالىپ, نالىپ وتىرعان بالانى كٶشەدە كەتٸپ بارا جاتقان قازاق وفيتسەرٸ عۇبايدوللا ەرجانوۆ بايقايدى. بۇرىلىپ كەلٸپ, جاعدايىن بٸلٸپ, ٷيٸنە اپارىپ, قاراعاندىعا جۇمىسقا الىنىپ جاتقاندارعا ٸلٸكتٸرەدٸ. كٸشكەنتايىنان كٷي تارتاتىن بالانىڭ جۇمىستان بوستا دومبىرانى بەزٸلدەتٸپ وتىرعانىن مايقۇدىق شاحتاسىنداعى كەسٸپوداق باسشىسى ەۋكەباي كەنجين كٶرەدٸ. كٶركەم ٶنەر ٷيٸرمەسٸنە ارالاستىرىپ, كەسٸپوداقتىڭ بٷكٸلوداقتىق بايقاۋىنا جٸبەرتەدٸ. مەسكەۋدەن جٷلدەلٸ ورالعان جٸگٸتتٸڭ «وبالىنا قالمايىق» دەپ, ارنايى جولداما الىپ بەرەدٸ. سٶيتٸپ, جۇمەكەن الماتى كونسەرۆاتوريياسىنا كەلٸپ تٷسەدٸ.
بٸز ونىمەن دەل سول جىلدارى تانىستىق. جاتاقحانادا كٸتاپ وقىپ جاتىر ەم. دۋدىراعان شاشى جەلكەسٸنە تٷسكەن تەمپٸش مۇرىن بالا جٸگٸت كٸرٸپ, قارا كٶزٸلدٸرٸگٸنٸڭ مٷيٸز سابىن ەرنٸنە قىستىرىپ, سىعىرايا قارادى. جۇلىپ العانداي قىلىپ: «ە, كەكٸلباەۆ, سەن دە وسىندا ەكەنسٸڭ عوي», — دەپ بٸر مىرس ەتتٸ. لەكتسيياعا بارماي كالعانداردى تەكسەرٸپ جٷرگەن ستۋدەنتتەر كوميتەتٸنٸڭ قارا تاياقتارىنىڭ بٸرٸ ەكەن دەپ, اۋزىمدى ەندٸ اشا بەرٸپ ەدٸم: «جە, سىرتقا شىعىپ, سىرا ٸشٸپ قايتپايمىز با?» — دەپ جىميدى. عايىپ پەرەن كٶرٸپ تۇرعانداي, اڭىردىم دا قالدىم. ول قاسىما كەلٸپ: «جۇمەكەن نەجٸمەدەموۆ», — دەپ قولىن ۇسىندى. ورنىمنان اتىپ تۇردىم.
سودان بٸر اۆتوبۋسقا وتىردىق. ۇزاق جٷرٸپ, يپپودروم تۇسىنان ٶتە بەرە تٷستٸك. ييۋ-قييۋ كٸشكەنە كٶشەلەردٸڭ اراسىمەن بٸردە تٶبەگە شىعىپ, بٸردە تٶبەدەن تٷسٸپ, ورعىپ-قارعىپ كەلەمٸز. اقىرى جەتتٸك-اۋ… قاققان قوڭىراۋىمىزعا بٸر ارسالاڭداعان اشاڭ قارا جٸگٸت شىقتى. قۋاقى جۇمەكەن ونى دا بٸردەڭە دەپ كٷلدٸردٸ. قاۋقىلداعان داۋىسىمىزدى ەستٸپ, ىرسييا كٷلٸپ, بٸر قارا تورى, بٸر اق سارى كەلٸنشەك شىقتى. اق سارى كەلٸنشەكتٸ بٸر جەردە كٶرگەندەيمٸن. كەيٸن بارىپ ەسٸمە تٷستٸ. بٸز مەكتەپ بٸتٸرگەن 1957 جىلى مەسكەۋدە دٷنيەجٷزٸلٸك جاستار فەستيۆالٸ ٶتتٸ. سونىڭ قارساڭىندا وبلىستىق فەستيۆال ٶتتٸ. مۇناي زاۋىتىنىڭ كلۋبى. بٸزدٸڭ اۋدانىمىز ەزٸرلٸك جاساپ جاتقان. بٸر توپ جاس ٷيٸرٸلە قاراپ تۇردى. قاق ورتاسىندا ۇزىن بويلى, سەۋكەلە كيٸپ ٷلبٸرەگەن ەدەمٸشە اق سارى قىز بولدى. الدىندا ولار ەزٸرلەنٸپ جاتقاندا بٸز دە بارىپ تىڭداعانبىز. ەلگٸ قىزدىڭ تامىلجىتىپ ەن سالعانىن ەستٸگەنبٸز. جۇمەكەننٸڭ ٷيٸندەگٸ — سول «نارىندىق ەنشٸ قىز» نەسٸپ مۇستاحوۆا بولىپ شىقتى. ناۋقاستانىپ جاتقان اتاسى: «جالعىزىمنىڭ سوڭىنا قارا ەرگەنٸن كٶرەمٸن» دەپ مەكتەپتەرٸن بٸتٸرمەي جاتىپ ەكەۋٸنٸڭ باسىن قوسىپتى.
ەندٸ, مٸنە, اجال الدىندا قارت اتا ايتقان اماناتتى ورىنداماق بولىپ, ەل اسىپ, جەر اسىپ, اي سايىن پەتەر اۋىستىرىپ, وندا دا بٸرەۋدٸڭ ٷستەرٸنە كٸرٸپ, باقتارىن سىناپ جٷر ەكەن. ەكٸ-ٷش اتادان بەرٸ «جالعىزدان تۋعان جالعىز» بوپ ٶربٸپ, «جاپان تٷزدٸڭ جەلٸن اڭساپ جان قىزدى اپ, ارمان, ٷمٸت — بٸزدٸ ايدىندا قالعىزعان, بٸز فلوتپىز جەكەلەردەن قۇرالعان, جەلكەندەردەن — جالعىز, جالعىز, جالعىزدان. جەلكەن — جالعىز, اسپان — جالعىز, سەن — جالعىز; جالعىز بولساق — تۋا سالا بولعانبىز; نە بٸر تۇمان, نە بٸر داۋىل, نە تٷندە, مەڭٸرەۋلٸكتەر مۇحيتىنىڭ بەتٸندە قىر كٶرسەتٸپ ٶتەيٸك بۇل جالعانعا — جالت ەتكەندەر ۇقساڭدارشى جانعانعا; — جەلكەن بە, دەپ تاندانسىن جۇرت, جالاۋ ما, جالاۋ بولىپ, الاۋلاشى, الاۋلا!» , — دەيتٸن اقىن كٶبەيۋدٸ دە كٶپ كٶكسەيدٸ. جۇمەكەن ەر پەتەر اۋىستىرعان سايىن بٸر شٸلدەحانا جاسالادى. ٷرٸپ اۋىزعا سالعانداي اق سٷيرٸك بالاپاندارعا ەيكەن, قارلىعاش, توعجان, سايدا دەپ ٷزٸلدٸرٸپ ات قويىپ جاتامىز. ارپا ٸشٸندە بٸر بيداي بولىپ جالعىز ۇلى تۋعانداعى جۇمەكەننٸڭ قۋانعانىن ايتساڭىز. ەدەتتەگٸ بٸرٸمٸزگە بايقاتىپ, بٸرٸمٸزگە بايقاتپاي «شاپتان شاعاتىن» مٸردٸڭ وعىنداي مىسقىلىن دا ۇمىتقان. ەزۋٸنە يە بولا الماي, ەرقايسىسىمىزعا كٶزٸن سىعىرايتا بٸر قاراپ, تٸسٸ اقسيىپ كٷلە بەرەدٸ. تەك ات قويىلعاندا عانا باياعى قالپىنا تٷسٸپ, ماعجان دەگەن ەسٸمنەن باسقاعا كٶنبەي, تابانداپ تۇرىپ الدى.
ونىڭ مىرس-مىرس جىميىپ وتىرىپ-اق ٶز دەگەنٸنەن باسقاعا اتتاپ باسپايتىن قايسارلىعىنا دا اقجوناستى بارىپ كٶرگەننەن سوڭ تٷسٸنگەندەي بولدىم. جۇمەكەننٸڭ بويىنداعى كٶپ قاسيەت سول باياعى نەجٸمەدەن اتاسىنان دارىعانداي. جۇرت جٷگٸرگەنگە جٷگٸرە بەرمەيتٸن سابىرلى. جۇرت جٷگٸنگەنگە جٷگٸنە قويمايتىن سىرباز. ادامدارمەن دە تاڭداپ-تاڭداپ تابىساتىن تالعامپاز. ايتقانىنان اينىپ قالمايتىن تاباندى. باسقالار ايتا كويماعان تاڭسىق وي مەن باسقالار ٸستەي قويماعان تاڭسىق ٸسكە مەيلٸنشە قۇمار. اياق استىنان قايداعىنى قايدان قيىستىرا قوياتىن تاپقىر. ٶلەڭدەرٸ باياعى اشاق-مەشٸدەگٸ تٶڭكەرۋلٸ قازاننىڭ استىنان جالت ەتە قالاتىن جالعىز ٸزدەي تاڭعالماسىنا قويماستاي توسىن ەستٸلەدٸ.
جۇرت الدىنا كەلٸپ, العاش ٶلەڭ وقىعانى ەلٸ ەسٸمدە. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىنىڭ پوەزييا سەكتسيياسى ەر اپتا سايىن «اقىندار سەرسەنبٸلٸگٸن» ٶتكٸزەدٸ. تايلى-تاياعىمىز قالماي جينالامىز. ەسٸك جاقتا ماي دەمەتكەن مىسىقتىڭ بالاسىنداي جىلميىپ-جىلميىپ ٶلەڭدٸ ەندٸ باستاپ جٷرگەن جاستار وتىرادى. ەۋەلٸ ەيدٸك اقىندار جازىپ جاتقان جاڭا كٸتاپتارىنان جىر وقيدى. سوسىن كەزەك جاستارعا تيەدٸ. بٸردە كونسەرۆاتورييادا وقىپ جٷرگەن اشاڭ قارا جٸگٸتكە سٶز بەرٸلدٸ. «جاتىر جاقپار… قاراعايدى ارالايدى جەل ەسكەن; جاپىراقتار, جاپىراقتار سىبىر-سىبىر كەڭەسكەن; تاۋ سۋلارى تاۋسىلمايدى, سىلقىپ تۇرىپ اعادى; قىز تولقىندار بٸرٸن-بٸرٸ شىمشىپ كٷلٸپ بارادى; ايدالادا اق بوز مٸنگەن الاتاۋ بٸر اق باتىر; اينالادا تال قايىڭدار, تال قايىڭدار ساپتا تۇر; قىزىل گٷلدەر, «ٷزٸلدٸم دەر», باياۋلا جەل, باياۋلا قىزىل گٷلدەر, قىزىل گٷلدەر ۇيقىدا ما, وياۋ ما; بار تابيعات — بٸر تٸرشٸلٸك, بٸر تٸرشٸلٸك باياعى; تارتادى ۇرلاپ تامىردان نەر شٸركٸن شىبىق-تاياعى; تاستىڭ ٶزٸ نۇر شاشادى, بٷگٸن-داعى, كەشە دە, بٸزدٸڭ مىناۋ الماتىدا, كٷن جايلاعان كٶشەدە; تاس بالقىتقان تالما تٷستە — بالقيمىز بٸز كٷنگە ۇقساپ, قىزۋىنان الما پٸستٸ — ايقاسقاندا مىڭ قۇشاق; ترامۆايمەن جٷرە المايمىن, جاياۋلايمىن — كٶپ قىزىق, كٶپ قىزىقتى قاپييادا المايىقشى ٶتكٸزٸپ! جۇلدىز كٶرمەي كٷندٸز كٶردٸم, كٷندٸز كٶرەم, ەرينە, تٷندە كٶرسەم ٷندەمەس ەم, تٷسٸم عوي دەپ بەرٸ دە… جٷز تولقىندار بٸرٸن-بٸرٸ تۇنشىقتىرىپ اعادى, قىز تولقىندار بٸرٸن-بٸرٸ شىمشىپ كٷلٸپ بارادى.
مٸنە, بٸزدٸڭ الماتى وسى, الما تٶسٸ بۇلتيىپ, الما-تٶسكە جاس بۇتانىڭ ساۋساقتارى تۇر تيٸپ; جٷرشٸ, جانىم, قىدىرايىق, نەعىلاسىڭ جالعىز قاپ, الاتاۋدىڭ اق قارىنان ەپەرەيٸن بالمۇزداق».
مٸنبەدەگٸ تەمپٸش مۇرىن جٸگٸت ٶلەڭ وقىپ ەمەس, زٸكٸر سالىپ تۇرعانداي, جۇرت سوعان جاپپاي ەلٸتٸپ, تٸل مەن جاقتان ايىرىلىپ قالعانداي. ٸلگەرگٸ جاقتا شاشى دۋدىراپ, قۇلاعى سەلتيٸپ, ٷزدٸگە تىڭداعان ەبۋ اقىن: «اينالايىن-اي!» دەپ, ايقايلاپ جٸبەردٸ. بٸزدٸڭ قاسىمىزدا مەيٸل قاندىرار يٸس اڭدىعان جاس بٶلتٸرٸكتەي ۇزىن مۇرنىن ەۋەلەتە كٶتەرٸپ, كٶزٸن ۇياسىنان شىعارا ادىرايتىپ, ەرنٸن شٷيٸرٸپ, ەمٸنە قۇلاق توسقان قادىر مىرزاليەۆ لەم-ميم دەمەستەن تٸزەسٸمەن تٸزەمدٸ تٷرتٸپ-تٷرتٸپ قويدى. جاستاردىڭ جاڭا جيناعىن قۇراستىرىپ جٷرگەن مۇزافار ەلٸمباەۆ مٸنبەدەن تٷسٸپ كەلە جاتقان بەيتانىس جٸگٸتتٸ سەل بٶگەپ: «قاراعىم, باسقا دا جازعاندارىڭدى قوسىپ بٸزگە ەكەلٸپ بەرشٸ», — دەدٸ. كەيٸن, راسىندا دا, سول جيناقتىڭ ناعىز ٸنجۋ-مارجانى جۇمەكەننٸڭ توپتاماسى بولدى.
جۇمەكەن اقىن جىر ەلەمٸنە, مٸنە, وسىلاي اتتاپ ەدٸ. ٶلەڭ دە, مۋزىكا دا ينەمەن قۇدىق قازعانداي عوي. ينەمەن ەكٸ قۇدىقتى قاتار قازىپ شىعۋدىڭ قيىنى, ايتپاسا دا, تٷسٸنٸكتٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەرتە ٷيلەنٸپ, ەرتە بالالى-شاعالى بولعان جۇمەكەڭگە كٷنكٶرٸستٸ دە ەرتە ويلاۋعا تۋرا كەلدٸ. كونسەرۆاتوريياداعى وقۋىن تاستاپ, كٸتاپ باسپاسىنا قىزمەتكە شىعۋعا مەجبٷر بولدى. ەيتپەسە, ەدەبيەتتە قانداي ساڭلاقتىق تانىتا السا, ٶنەردە دە سونداي تانىتا الار ەدٸ. ول كەزدە ساحنا مەن ەفيردە كٶپ ورىندالا بەرمەيتٸن, تۇسىندا تسەنزۋرا باعىن بايلاپ تاستاعان نەبٸر «كٷي سۇلتاندارىنا» العاش رەت بٸزدٸڭ قۇلاعىمىزدى جۇمەكەن ٷيرەتٸپ ەدٸ. ۇيالىپ وتىرعانداي, باسىن بٸر قىرىن بۇرىپ, دومبىراعا دا, تىڭدارمانعا دا كٶز قيىعىن سالماي, نەبٸر ەدەمٸ ەۋەزدٸ سٸركٸرەپ جاۋعان سەۋٸردٸڭ جاڭبىرىنداي تٶگٸلتە جٶنەلتەدٸ. تارتقان سايىن تال بويىڭدى ەرٸتٸپ بارا جاتقان سٸڭٸمدٸ سازدان جۇرت بالبىراي تٷسەتٸن. ال كٷيشٸنٸڭ ٶزٸ بٷكٸل بولمىستىڭ قاق تٶرٸنە شىعىپ العان جەر تەڭٸردٸڭ ٶزٸندەي بارعان سايىن سوستيىپ, ايباتتانا تٷسەتٸن. ەگەر بٸرەۋ-مٸرەۋ ابايسىز كٷلٸپ نە سٶيلەپ قويسا, كٷي سول ارادا ٷزٸلەتٸن. جۇمەكەن قىزدىڭ بالاسىنداي ىزديعان سىپايى قالپىن بۇزباي, بٸر جىميىپ قويىپ, دومبىراسىن قۇنداعىنا سالىپ, ورنىنا اپارىپ, سٷيەپ قويار ەدٸ. تەمٸر قاقپاقتى قوراپشاسىنان تەمەكٸ سۋىرىپ, ەزۋٸنە قىستىرىپ, بىلايعىلاردىڭ ەجٸڭ-كٷجٸڭٸن تىڭداعان بولىپ, تاناۋىنىڭ استىنان بۋداقتاعان كٶك تٷتٸنگە بەتٸن كٶلەگەيلەپ, ٷنسٸز-تٷنسٸز وتىرار ەدٸ. قانشا جالىنىپ-جالپايساڭ دا, دومبىراسىن قايتا قولىنا المايتىن.
ساحناعا شىعۋدى سۋقانى سٷيمەيدٸ. سامساعان كٶپتٸڭ الدىندا كٷي تارتىپ, ٶلەڭ وقۋدى ەبەستٸك سانايتىن. «وسىلار تٷسٸنەدٸ-اۋ» دەيتٸن كٶيلەكتٸڭ ٸشكٸ باۋىنداي ەتەنە توپتارعا عانا ٶلەڭ وقيتىن! وندا دا ۇزاق جالىنتىپ بارىپ وقيتىن, ەرلٸ-بەرلٸ ويقاستاي قاراپ, ساۋساعىن كەزەپ, قاباعىن تٷيٸپ نەمەسە ىرجالاقتاپ كٷلٸپ, جۇرتقا جاعىنىپ نە سەس كٶرسەتٸپ, ەلەككە تٷسەتٸن ەلتەڭ-سەلتەڭٸ جوق ەدٸ. جۇرتتان دا سابىرمەن تىڭدايتىن سىپايىلىقتان باسقا ەشتەڭە دەمەتپەيتٸن. ولار تاراپىنان سەل ەنجارلىق بايقالسا, وقىپ تۇرعان ٶلەڭٸن اياقتاپ, جاڭاسىن باستاماي, ورنىنا قاراي اياڭدايتىن.
بٸرەۋلەر مۇنىڭ بەرٸن سىپايىلىعىنان, تٸپتٸ ۇيالشاقتىعىنان نەمەسە مٸنەزٸنٸڭ بۇيىعىلىعىنان كٶرٸپ جٷردٸ. سول قاڭقۋعا كەيبٸر ٶلەڭدەرٸندە تٸپتٸ ٶزٸ دە قوسىلىپ قوياتىنداي. ال مەن بۇعان قوسىلا المايمىن. ونىڭ مٸنەزٸندە دە, ٶلەڭٸندە دە ٶزٸنە جاراسىمدى ەلدەبٸر وجارلىق وتى ىلعي مازداپ تۇراتىن. قاراپايىمدىلىقتىڭ ٶزٸ قايسارلىقپەن ساقتالاتىنىن ۇقپايتىن ادامدار اڭداماسىڭا قويمايتىن ارسى-كٷرسٸلٸككە باس ۇرىپ, تاڭداي قاتا بولىپ جاتادى. ال جۇمەكەن جۇرتتىڭ كٶزٸنە تٷسۋ ٷشٸن نە جەر تەڭٸرٸمسٸنٸپ, نە اشىق-تەسٸك جٷرٸپ, سايقىمازاقتىققا سالىناتىن «بوگەمالىق ەۋەيٸلٸككە» ەۋەس ەمەس-تٸ. بٸردە قالا سىرتىندا پەتەر جالداپ قاتار تۇردىق. ٷيدە جۇمەكەن وتىرعان-دى. ٷستٸنە تاعى بٸر تانىسىم كەلە قالدى. ٷيرەنشٸكتٸ مٸنەزٸنە باسىپ, اسىپ-تاسىپ سٶيلەي جٶنەلدٸ. تالايلاردى جىرتىق تەرٸگە العىسىز قىپ تاستادى. جۇمەكەن ٷن-تٷنسٸز قۇلاق تٸككەن. اناۋ ايتقانى ۇناپ وتىر دەسە كەرەك, ودان سايىن ەلٸرە تٷسەدٸ. ماقتانا-ماقتانا قۇمارىنان شىققان سابازدى اۆتوبۋسىنا شىعارىپ سالدىق. قايتىپ كەلە جاتىپ, شىلىمىن سورعىشتاپ, باسىن شايقاۋمەن بولدى. «وسىنداي دا ادام بولادى ەكەن عوي» دەپ اناعان, «قاسىڭا قايداعىنى قايدان جولاتاسىڭ?» دەپ ماعان ىزالانىپ كەلە جاتقانى ەدٸ. تاعى بٸردە تاپ ەلگٸندەي ماسايراعان بٸرەۋ ەلگە مازا بەرمەگەن سوڭ, باسقامىزدى شىعارىپ جٸبەرٸپ, ٶزٸ بٸرگە قالىپ قويدى. ەرتەڭٸنە ەلگٸ ساباز جٷندەلگەن تايلاقتاي جۇپ-جۋاس. داستارقان باسىندا جۇمەكەننٸڭ قاسىنداعى ورىندى نۇسقاساق: «قۇرىسىن, ول دٷلەيدٸڭ ساۋساعىن كٶرمەيسٸڭ بە, سوياۋداي عوي», — دەپ زىر-زىر قاشادى.
سوعان قاراعاندا, جۇمەكەن قوي اۋىزىنان شٶپ المايتىن بوزىمبايلاردىڭ سويىنان ەمەس سيياقتى. ەسٸرەسە, قيت ەتسە, «بٸز اقىنبىز, جازۋشىمىز, بٸزدٸڭ قاسىمىزدا ٶزگەلەرٸڭ كٸم بولىپسىڭدار» دەپ بٶسەتٸن سنوبيزمدٸ جەك كٶرەتٸن. ال ٶنەردٸ ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ ساناپ, ونىمەن اينالىساتىنداردى مەنسٸنبەي, ەسٸركەپ نە كەكەتٸپ وتىراتىنداردى ەلگٸلەردەن دە بەتەر جەك كٶرەتٸن. كٷي تارتىپ, ٶلەڭ وقىعانداعى ەلگٸ بٸر كٸدٸلٸگٸ دە سودان ٶربيتٸن. ٶنەردەگٸ ەتەكباستىلىققا ازا بويى قازا بولاتىن.
شىن ٶنەرپازدىڭ ٶزگەلەرگە قۇلدىق ۇرعاندى جاقتىرمايتىنى كٸم-كٸمگە دە تٷسٸنٸكتٸ. ال ٶزگەلەرگە قۇل بولۋدى جاقتىرمايتىنداردىڭ دا ٶزگەلەردٸڭ ەلبەڭ قاعىپ تۇرۋىن تالاپ ەتپەۋٸ تيٸس ەكەنٸن سول ٶنەر ادامدارىنىڭ ٶزدەرٸ تٷسٸنە بەرمەيتٸن. جۇمەكەن — بۇل ەكٸ قاعيدانىڭ ەكەۋٸن دە جٸتٸ قاداعالايتىن, سۋرەتكەر قاۋىمدا دا سيرەك كەزدەسەتٸن رۋحاني بەكزاتتاردىڭ بٸرٸ ەدٸ. ول اقىن رەتٸندە وقىرمانىن, مۋزىكانت رەتٸندە تىڭدارمانىن ٶزٸنەن جوعارى نە كەم تۇر دەپ ەسەپتەمەيتٸن. ول ٶلەڭٸن جوعارى تۇرعان تاقسىرعا قوشەمەت-قولپاش, تٶمەن تۇرعان پاقىرعا ٶسيەت, كٶلدەنەڭ كٶك اتتى مەن جالپاق جاماعاتقا ايتىلا سالعان جارامازان نە ۋاعىز دەپ ۇقپاي, دەل ٶزٸمدەي ويلانىپ-تولعانىپ جٷرگەن بەيتانىس باستاستارعا اقتارىلا ايتىلار جٷرەكجاردى سۇحبات دەپ ۇعاتىن. ەگەر وقىرمان نە تىڭداۋشىسى وعان سەلقوستىق كٶرسەتسە, ونىڭ نە ايتىپ, نە قويىپ وتىرعاندىعىندا ەش شارۋاسى جوق اقپا قۇلاق نە ايدالاداعى اتىكەلدٸ بٸرەۋ بولعانى. وندايعا ٶنەر شىعىنداپ نە ەلەك?! سىرىڭدى شاشىپ نە ەۋرە?!
بۇل — ٶزٸن بۇلداعان استامشىلىق ەمەس, ٶنەردٸ بۇلداعان جاۋاپكەرشٸلٸك. قارابايىر كٸرپييازدىق ەمەس, رۋحاني تەكاپپارلىق. توعىشار ورتادا قۇرىسقان-تىرىسقان مٸنەز كٶرسەتٸپ جاتپاي, ٶزٸمەن-ٶزٸ بولىپ كەتەتٸن جۇمەكەن ەدەبي ورتادا, ەسٸرەسە, ونىڭ تالانتتى توبىندا قادٸرلٸ ەدٸ. سول تۇستاعى پاتريارحتاردىڭ بٸرٸ ەبدٸلدا تەجٸباەۆ بٸر بايانداماسىندا ول جايىندا تەبٸرەنە ايتتى. ەكٸنشٸ بٸر پاتريارح ەبۋ سەرسەنباەۆ بالاسىنداي جۇمەكەندٸ ەكەسٸندەي قادٸر تۇتتى. تەك قۇرداستارى عانا ەمەس, عافۋ قايىربەكوۆتەي تالانتتى اعالارى تەك قابٸرٸنٸڭ باسىندا عانا ەمەس, كٶزٸ تٸرٸسٸندە قاسىندا جٷرٸپ-اق بٸزدٸڭ «جۇماش — ۇلى اقىن» دەگەن لەبٸزٸنەن بٸر تانعان ەمەس. جاستارعا بەلگٸلەنگەن سىيلىقتى ەنۋار, ولجاس, قادىر, ەركەعالي, عازيزالارمەن بٸرگە العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ الدى. باسپادا كٸشٸ قىزمەتتە كٶپ جٷرٸپ قالدى دەپ, جاستار گازەتٸنە بٶلٸم باسشىلىعىنا شاقىرىلدى. جاستار تٷگٸلٸ جاسامىستار ابايلاپ جۋىساتىن ازۋ تٸسٸ بالعاداي تاحاۋي احتانوۆپەن شاحمات ويناپ: «ساعان شىقتى اق جاعى, قاپى قالساڭ دا ويناپ قال, كٷشتٸ مەنٸڭ لوگيكام, ٶيتكەنٸ اتام قوي باققان; نەمەرەسٸ قويشىنىڭ قوماعايلاۋ كەلەدٸ, جەي تۇرايىن پەشكٸڭدٸ, پەشكٸ دەگەن بويداق مال… «قۇرباندىعىڭ» دەمدٸ ەكەن, تالابىم جوق ال بٶتەن, تەك بٸر جامان ەدەتٸم: تويىپ السام — ەندەتەم!.. «گ» جاسايتىن شابۋىل تاقتادا ەمەس, تەك قانا: اتپەن شەبەر وينايتىن دوستارىڭدى ماقتا, اعا, بٸراق ونداي قۋلاردى شاقىرماۋ جٶن تاقتاعا!» دەپ قاعىتۋ كٸم كٶرٸنگەننەن ەتەكباستىلىق كٶرٸپ جٷرگەن بوزىمبايدىڭ قولىنان كەلە مە? قالىڭدىعى بٸر ەلٸ باس باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى قولجازباسىن وقىپ: «مٸنە, ناعىز پروزايك! وسى زاماننىڭ پروزاسى وسىنداي بولۋى كەرەك!» دەپ ماقتاپ, بٸر رومانىنان سوڭ بٸر رومانىن قۋانا جارييالاعان, قالعانداردى «قوجايىن-اي!» دەپ قىزىقتىرعان مارعاسقا قالامگەرلەردٸڭ عانا قولىنان كەلەتٸن شىعار.
بٸراق بۇدان جۇمەكەن بۇل دٷنيەدەن ىلعي وسىلاي ايدارىنان جەل ەسٸپ, شالقىپ ٶتتٸ دەگەن قورىتىندى شىقپايدى. ونداي جاعدايدا جاراتقاننىڭ ٶزٸنە مە, ەلدە سوعان ەلٸكتەيتٸن ەدەبيەت شونجارلارىنىڭ بٸرٸنە مە, ەيتەۋٸر «پەندەلەرگە سىرت قاراپ, بىلايعى ۇساق, بٸرەۋ بولدىڭ بٸر ٶزٸڭ قۇدايعا ۇساپ, ايعا ۇساتىپ جٸبەردٸ جۇرت تا سەنٸ, جامباسىنا كٶرپە ەمەس, بۇلت تٶسەدٸ, بيلٸك بٸتسە — قۇداي دا قىرت دەسەدٸ, — بۇل, ەرينە, كٶپ جۇرتتىڭ سىرتقى ٶسەگٸ; بارىڭدى الىپ قاشاتىن, بارىمتانىڭ زامانى ەمەس, ال — ەسٸر, قاعىن-قاعىن!; بٸر جات كٶرسەڭ — تويادى بٸر قارىن تاعى; بٸر جىميساڭ — جىندى دا جارىلقاندى; جەدٸگٶيدەن باسقانىڭ جانباي باعى, تامىرىندا تالايدىڭ قان قاينادى… ادام بولساڭ — ادامدى جاي ادامشا ۇق, كٶنبٸس بولساڭ — كەتتٸ دەپ انىق تويىپ, تۇياعىنا ەسەكتٸڭ سالىپ قويىپ, اسپان جاقتان قاراما اياعانسىپ. پەندەڭ — ەمەن, قارتايسا — قۇلايدى ەمەن, مەن قارتايسام قۇدايسىز, بىلاي دا ٶلەم; بۇققان سايىن بۇرايسىڭ بۇتتان الىپ, مۇنشا ۇيالشاق بولار ما قۇداي دەگەن! جۇباتپا, دوس, جٷرگەم جوق مەن ەڭٸرەپ, قارتايدىم تەك تٷبٸ سەن بەرەدٸ دەپ… بٸر پەرٸشتەم بار ەدٸ: قايدا, قايدا? و دا قۋىپ كەتتٸ مە مايدا پايدا?! ەيەلگە ۇقساپ ٶكپە ايتۋ — جۇمىسى ەردٸڭ; وسى دا ەرلٸك; تەك الدا بٸلٸسەر كٷن; سەنٸ دە اياپ ارقاڭنان قاعارمىن بٸر, سەنٸمەن دە, قۇدٸرەت, بٸر ٸشەرمٸن!» دەيتٸن دەرەجەگە دەيٸن نالىپ-نازىرقار ما ەدٸ.
بۇل, ەرينە, سوناۋ 1983 جىلدىڭ كٷزٸندە: «ينفاركت ٶتتٸ, ورنىندا زاقىم قالدى, جارىلعاننىڭ زامانى-اي, اتىلعاننىڭ; اتوم بومبا جارىلسا, و دا, بەلكٸم, ينفارگٸ شىعار-اۋ اتومداردىڭ; قاشان شانشىپ, بٸلمەيسٸڭ, تىز ەتەرٸن, اجالىڭنىڭ نە جاز, نە كٷز ەكەنٸن بولجاۋ قيىن, بومبىلار قويماسىنداي كٶكٸرەگٸمدٸ كٷنٸ-تٷن كٷزەتەمٸن», — دەپ اۋرۋحانادا اجال اۋزىندا جاتىپ جازىلعان ٶلەڭ. ەرينە, سول ينفارككە تەك تالاي جىلعى ەڭبەگٸن كٷلپارشالاعان رەداكتورلىق ٶكتەمدٸك, ٶمٸر باقي اۋرۋ شەشەسٸ, ەيەلٸ, بالالارى, ٶزٸنە بٸر جاڭا باسپانا بۇيىرماي قويعانىنا نالىعاندىق, تارلان باسىمەن تايلاق اراسىنا قوساقتالعانىنا نامىستانعاندىق ەش ەسەر ەتپەدٸ دەپ ايتا المايمىز. الايدا ەلگٸندەي ەنجارلىق كٶرسەتكەن ەرٸپتەس زامانداسىنىڭ بەتٸنٸڭ ۇياتىن بەس تٶكتٸرەتٸن ىزالى ٶلەڭ اشتان ٶلٸپ, كٶشتەن قالعاندىقتان ەمەس, ادامنىڭ بەسٸن بەس تيىن قىلعان سول كەزدە قاڭتارداي قاقاپ تۇرعان توتاليتارلىق استامشىلدىققا اتىلعان وق ەدٸ. ول تەك تٶزٸپ-تٶزٸپ كەلٸپ, ٶمٸر مەن ٶلٸم مەجەسٸنە جەتكەن سوڭ, بۇل بولماسا, كٷل بولسىن دەپ, العاش رەت اتىلىپ وتىرعان جوق ەدٸ.
بۇل جۇمەكەننٸڭ تۇڭعىش ٶلەڭٸنٸڭ ٶزٸ-اق سول كەزدە قايۋاق باستى دا قاپىسىز جايلاپ العان توتاليتارلىق سانا مەن تۇرپايى ەلەۋمەتشٸلدٸكتٸڭ كٶبەسٸن سٶگە كەلگەنٸن جوعارىدا ايتتىق. «بالاۋسا» اتتى تۇڭعىش كٸتابى شىققاندا ەدەبيەتٸمٸزگە قوسىلعان سونى قۇبىلىس رەتٸندە اتاعانداردى سول كەزدەگٸ سىن كٷپٸنٸڭ بيتٸندەي تالاپ, ماڭدايى جارقىراپ تۇرعان جاڭا تالانتتى جاي ەشەيٸن كٶپتٸڭ بٸرٸ رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىسقان-دى. ەندٸ, مٸنە, سول اۆتوردىڭ 1996-1997 جىلدارى جارىق كٶرگەن ٷش توم جىرلارىن ساراپتاپ كٶرٸڭٸزشٸ. ەلگٸ ايتىلعان انتيتوتاليتاريستٸك باعىت ەڭ العاشقى كٸتابىنان, كٶز جۇمعاندا ٷستەلٸندە قالعان جارييالانباعان جىرلارىنان قۇراستىرىلعان, ٶزٸ كٶرە الماي كەتكەن سوڭعى كٸتابىنا دەيٸن جەلٸسٸن ٷزبەي جالعاسىپ جاتقانىن بايقايسىز. 1961 جىلى شىققان «بالاۋسانى» بٷگٸن اقتارىڭىزشى: قايسىسىنان بالعىندىق پەن ولپى-سولپى قارابايىرلىقتى تابا الار ەكەنسٸز?! ال سول كەزدە شىققان باسقا كٸتاپتارعا كٶز سالىڭىز: جۇمەكەنگە تەن اتىمەن سونىلىق, اتىمەن توسىندىقپەن قوسا, پايىمدىق تۇتاستىق, قاپىسىز كٶركەمدٸك, سۋرەتكەرلٸك دارالىق قانشالىقتى كٶزگە ۇرىپ تۇرار ەكەن?! تۇڭعىش كٸتابىنىڭ ٶزٸندە بٸر فالش جوق. «اناۋ كەلگەن كٸم بولدى ەكەن, بٸلٸپ كەلشٸ, كٸم ەكەن? باتىرلىق پا? ٶز تٶرٸمدە كٷتٸپ الام, تٷنەتەم. بايلىق بولسا, قۋلاۋ بولار, تۋرا قارا كٶزٸنە, كٸم بولسا دا, الداماسىن, الدانباسىن ٶزٸ دە; قايعى بولسا, ارتىندا ونىڭ قۋانىشى بار شىعار, بٸرٸ كٸرلەپ, بٸرٸ جۋىپ, كەۋدەم مەنٸڭ ارشىلار; باقىت بولسا, دەنەم ەلسٸز كٶتەرە الماي (ٶز ويىم), ارمان بولسا ٶمٸر باقي ارقالايىن, تٶزەيٸن… ارمانىم بوپ ارناپ كەلسە — بارىم ەزٸر, كٶڭٸل قوش, تٷسٸر جىلدام اتىن بايلا, قىراۋىن قاق, تونىن شەش; شىندىق بولسا, كٸلەم تٶسە, داستارقانىم جايامىن, جالعاندىق پا — تۋلاق تاستا, سٷرتٸپ شىقسىن اياعىن!»
ج.نەجٸمەدەنوۆتٸڭ اقىندىق, ازاماتتىق كرەدوسى. سودان بەرٸ جارىق كٶرگەن شىعارماسىندا, ەلگٸ تۇرعىدان, «اياعىن سٷرتٸپ شىقپاعان» بٸردە-بٸر شۋماق جوق.
ول — شىعارماشىلىق جولىن سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى باستاعاندار تٷگٸلٸ دەموكراتييالىق ٷردٸس ەلەمدٸك دەرەجەدە ٶرٸستەپ جاتقان قازٸرگٸ زاماننىڭ ٶزٸندە جاپپاي تەۋەكەل ەتە الماي تۇرعان رۋحاني ماكسيماليزم ەدٸ. دٷنيەدەگٸنٸڭ بەرٸن بٸر ەتٸككە تىعاتىن ساياسي توتاليتاريزم دەۋرەن قۇرىپ تۇرعاندا تىرناقتاي فالش جٸبەرمەيتٸن شىنشىلدىقتى تالاپ ەتۋ ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ سيرات كٶپٸرگە سٷيرەلەۋگە بارابار جانكەشتٸلٸك ەدٸ. جۇمەكەن بٷكٸل ٶمٸرٸن سۋرەتكەر رەتٸندە ٶزٸنەن-ٶزٸ الماق ەلگٸندەي قاتاڭ سىناقتان سٷرٸنبەي ٶتۋگە ارنادى. ول ٷشٸن تەك ٶز زامانى مەن ٶز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, سولار ارقىلى بارشا ادامي قاۋىمنىڭ بولمىسىن جان-جاقتى زەردەلەۋدٸ كٶزدەدٸ. مۇنشالىقتى اۋقىمدى ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ونسىز دا ايلاپات دٷنيەنٸ ودان سايىن ايلاپاتتاندىرا تٷسكٸسٸ كەلمەدٸ. قايتا كٷللٸ ادامي بولمىستى مولەكۋليارلىق, تٸپتٸ ميكرومولەكۋليارلىق دەڭگەيدە زەرتتەۋدٸ قۇپتادى. ول ۇستانعان پوەتيكادا گلوبالدىق ەمەس, مولەكۋليارلىق ٷستەم تٷستٸ. بۇل دٷنيەنٸ بۇرىننان بار فيلولوگييالىق راكۋرستار مەن ٶلشەمدەر ارقىلى قاراستىرماي, ەر دىبىستى نوتانىڭ ون التىدان بٸر بٶلشەگٸنە دەيٸن ۇساتىپ, ەكشەپ, ەجٸكتەپ قاراستىراتىن مۋزىكادان كەلگەن جۇمەكەندەي سيرەك اقىنداردىڭ عانا قولىنان كەلۋٸ مٷمكٸن ٸس ەدٸ.
ول بۇل ماقساتىن قالاي جٷزەگە اسىردى? ونىڭ كٸتاپتارى «بالاۋسا», «سىبىزعى سىرى», «ٶز كٶزٸممەن», «جارىق پەن جىلۋ», «كٷي كٸتابى», «مەزگٸل ەۋەندەرٸ», «ۇلىم, ساعان ايتام», «قىزعالداق جايلى باللادا», «جەتٸ بوياۋ», «شۋاق», «اشىق اسپان», «قىران قييا», «مەنٸڭ توپىراعىم», ال ليريكالىق-فيلوسوفييالىق داستاندارى «قىران قييا», «اق كٶگەرشٸن», «تامىر مەن جاپىراق», «جاڭعىرىق», «الدار كٶسە نەمەسە ديالوگتار», «كٸشكەنتاي», «ەن بۇلاعى», «كەلٸن», «كٶزسٸز باتىر», «قاندى سٷت», «سوڭعى ماحاببات» اتالىپتى. تەك وسى اتاۋلاردىڭ ٶزدەرٸنەن-اق ونىڭ بٷرگە تاعالاعان شەبەردەي, شىڭىراۋ قازعان قۇدىقشىداي, باسقا گالاكتيكالاردى زەرتتەيتٸن سۋپەرتەلەسكوپتار جاساعان وپتيكتەردەي ميكرونمەن ٶلشەنەر دەلدٸكپەن, ٶلٸپ كەتكەنشە ٸستەپ وتىرعان ٸسٸنەن باسىن كٶتەرمەگەن قايسارلىقپەن ەڭبەك ەتكەندٸگٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ول جيىرماسىنشى عاسىردا بۇرىنعىدان بەتەر بىتىسىپ, ادامنىڭ ميىن تالقاندارداي بوپ كٷردەلەنٸپ كەتكەن ادامي بولمىستى ەستەتيكالىق, فيلوسوفييالىق, مورالدىق-ەتيكالىق, ساياسي, تاريحي, ەلەۋمەتتٸك ريكۋرستاردان قاراستىرۋدى مٸسە تۇتپاي, وسى زامانعى فيزيكالىق, استرونومييالىق, ستەرەومەترييالىق راكۋرستاردان قاراستىرىپ, مولەكۋلالىق جەنە ميكرومولەكۋلالىق ٶلشەمدەرمەن ساراپتاپ-سالماقتايدى. بٸر قىزىعى, وسى دەلدٸك, وسى جٸتٸلٸك, وسى مۇقيياتتىلىق ونىڭ جىرلارىندا جٷرە پايدا بولماعان. ەۋ باستان بار. «قىزعانۋدى ۇقپاۋشى ەدٸم بۇرىن مەن, كٶرشٸ قىزدى قىزعانباسقا بولمادى; ەكٸ ٸشەكتەي قاتار تٷسكەن بۇرىممەن مەنٸڭ سەزٸم-ساۋساقتارىم وينادى; مەن قىزعانسام كٶرشٸنٸ, مەنٸ قىزعاندى ەيەلٸم — قوس كٷيٸكتٸ كٶتەرٸپ جٷر بوي ەرەڭ. ەگەر مەنٸڭ قىزعانىشىم — يت بولسا, ەكٸ ەسٸكتٸ كٷزەتتٸرٸپ قويار ەم». بۇل — ەرينە, مەتافورا, ميكروپسيحولوگييا «جٷرەگٸمدە بٸر تامشى قان بولسا ەگەر, بار دەنەڭدٸ اينالىپ ول جول شەگەر; مەن دە وسىناۋ تامشى قانعا بارابار, تۋعان جەردٸڭ تۇلا بويىن ارالار, مەنٸڭ دەمٸم باياۋ عانا بٸر العان — كٷرسٸنۋ مەن سٷيسٸنۋدەن قۇرالعان; ارمان-ارمان العا بۇردى بەتٸمدٸ, نەنٸ قۋسام — سٷيەم سوعان جەتۋدٸ; مەن كٸدٸرسەم, تەرٸم سٷرتٸپ بٸر سەتكە, بٷكٸل دٷنيە جٷرەككە ۇقساپ توقتاپ قالار سەكٸلدٸ». بۇل — ەرٸ بٸر ادامنىڭ جان سىرى, ەرٸ بٷكٸل تٸرشٸلٸكتٸڭ جيىنتىق ماعىناسى. «كٸتاپ سىندى, قالىڭ-قالىڭ تٷبٸمەن تٶڭكەرٸلٸپ, كٷندەر جاتىر الدا كٶپ: ەكٸ كٶزدٸ جاعىپ الىپ ٷڭٸلەم, وقيتىنى بار ما دەپ; اشىپ قالىپ ابايسىزدا كەيبٸرٸن, جاپقانىمشا اسىعامىن تاعى دا; جاقسى كٸتاپ — كٶكتەم بولىپ, مەيٸرٸمٸن تٶگەر مەنٸڭ ەندٸ كٶكتەر باعىما; كٶپ كٸتاپتى وقىعانىم جوق ەلٸ, كٶپ كٷندەردٸ كٶرە الماسپىن دەپ كەستٸم; جامان كٸتاپتى وقىماۋعا بولادى, جامان كٷندٸ قالاي عانا كەشپەسسٸڭ!» بۇل — بٷكٸل تٸرشٸلٸكتٸڭ تاۋقىمەتٸن انىقتايتىن باستى اقيقات. ادامعا تەن ەڭ ٶزەكتٸ دراما. وسىنىڭ بەرٸن وتىزعا ەندٸ-ەندٸ تولار-تولماستاعى جاس اقىن ايتقان. اقيقات وراسان بولسا ونى ەركٸم-اق كٶرەر ەدٸ. جوق, ول توننالاپ تابىلاتىن قارا كٶمٸر ەمەس, گرامداپ سۇرىپتالعان ۋران. مىسقالداپ جينالاتىن اسىل. تٷيٸرلەپ دەمٸن تاتاتىن ميۋا. جۇمەكەن سول مىسقالداپ جينالاتىن اقيقاتتان كٷللٸ ادامي تٸرشٸلٸكتٸڭ قىر-سىرىن تٷگەل اشاتىن كەڭ قارىمدى پانوراما — ٶزٸنٸڭ «ادامزاتتىق پانوراماسىن», دۇرىسى ٶزٸنٸڭ «ادامناماسىن» سومداپ ٷلگەرگەن اقىن. مينياتيۋرالاردان جىمداستىرىلعان مونۋمەنت سومداعان سيرەك مٷسٸنشٸ. بەلكٸم, بٸزدەگٸ بار شىعارماسىن بٸرەۋٸن الىپ تاستاساڭ, بەرٸ ىدىراپ قالاتىنداي, ليريكالىق ٸنجۋلەر تٸزبەگٸن بٸرتۇتاس شەدەۆرگە اينالدىرىپ كەتە العان بٸردەن-بٸر سۋرەتكەر. قولىنا دومبىرا ۇستاعان جۇمەكەننٸڭ پوەزييا مەن مۋزىكانى شەبەر توعىستىرا العانىنان ەركٸم-اق حاباردار. «كٷي كٸتابىن» وقىعان ەر ادام مۇنىڭ شىندىق ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزە الادى. بٷكٸل ٷش تومدىقتى وقىعان ادام جۇمەكەن مۋزىكاليزمٸنٸڭ ول جازعان ٶلەڭدەردٸڭ تاقىرىپتارى مەن ەر شۋماعىنىڭ ەۆفونييالىق بايلىعىمەن شەكتەلمەيتٸنٸن بٸردەن تانىر ەدٸ. ونىڭ پوەتيكالىق شىعارماشىلىق تٷرلەرٸ مۋزىكالىق شىعارماشىلىق تٷرلەرٸمەن ەۋەندەس. «بالاۋساداعى» موتسارتقا تەن روندولىق, ودان كەيٸنگٸ بٸراز كٸتاپتارداعى شوپەن مەن شۋبەرتكە تەن سوناتالىق, كەيٸنگٸ كٸتاپتارداعى بەتحوۆەنگە تەن قاھارماندىق دراماتيزمگە تولى سيمفونييالىق, تٸپتەن كەيٸنگٸ كٸتاپتارىنداعى ۆاگنەرگە تەن سۇراپىل ديسگارمونييالىق جەنە ديسسونانستىق روك-سيمفونيياعا لايىق پٸشٸمدەرگە ۇلاسادى.
ال قولىنا بۇرىن قىلقالام الىپ كٶرمەگەن نەجٸمەدەنوۆتٸڭ بولمىسقا ناعىز سۋرەتشٸلەرگە تەن قىراعى جانارمەن ٷڭٸلەتٸندٸگٸن ول قالدىرعان مۇرانى تۇتاس زەردەلەگەن ادام بٸردەن اڭعارىپ, امەريكا اشقانداي قۋانادى. ونىڭ سٶزبەن سالعان سۋرەتتەرٸ بٸردە فرانتسۋز يمپرەسسيونيستەرٸنە تەن تۇرمىستىق ليريزمدٸ, بٸردە چيۋرلەنيسكە تەن فيلوسوفييالىق پوەتيزمدٸ, بٸردە سالۆادور داليگە تەن فيلوسوفييالىق سيۋررەاليزمدٸ ەسكە سالادى. س.دالي سيۋررەاليزم تابيعاتىنداعى فيلوسوفيياعا جٷگٸنسە, ج.نەجٸمەدەنوۆ فيلوسوفييا تابيعاتىنداعى تۋا بٸتكەن سيۋررەاليزمگە كٶبٸرەك دەن قويادى.
جۇمەكەن قالدىرعان تەكستٸڭ ماعىنالىق-تٷرلٸك تابيعاتىن, جانرلىق-ستيلدٸك سيپاتتامالارىن ساراپتاۋ ەلٸ قولعا دا الىنعان جوق. وعان تەن مينياتيۋرالىق شىعارمالار كريستالدارداي ەر قاراعاندا ەرتٷرلٸ قۇبىلىپ تۇرادى. وندا ەپوستىق كٶشەلٸلٸكتٸڭ جٷگٸن ارقالايتىن ليريكالىق مينياتيۋرالار مەن ليريكاعا تەن ەموتسييالىق كەرنەۋ مەن لوكاليزمگە قۇرىلعان ەپيكالىق تولعاۋلار قوي قوساقتالىپ, قاتار ٶربيدٸ. ليريكالىق سيپات العان ۋىت پەن يرونييالىق سيپات العان نەزٸكتٸك شەبەر قييۋلاسىپ جاتادى. فانتاسموگورييالىق قيتۇرقىلىقتار مەن تۇرمىستىق ناتۋراليزمدٸ سينتەزدەۋ ارقىلى بٸر تەكستٸ, كٶپ ماعىنالى كەركەمدٸك جيناقتاۋلارعا ۇمتىلۋ جۇمەكەن پوەزيياسىنىڭ بٸزدٸڭ توپىراقتاعى بٸرەگەيلٸگٸن اڭعارتقانداي.
قىسقاسى, نەجٸمەدەنوۆ — جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭعى قىرىق جىلىنداعى ٶز موينىنا العان سۋرەتكەرلٸك مٸندەتتەمەسٸن تولىق ورىنداپ, قازاق ەدەبي كەڭٸستٸگٸندەگٸ پوەزييا سىندى قوزى جامىراتقان اۋىلداي مازاسىز القاپتى اياق-قولى تٷگەل, باسى-كٶزٸ بٷتٸن, قاپىسىز سومدالىپ, مۇقييات مٷسٸندەلگەن كەسەك ەڭبەك تاستاپ كەتكەن ادام. ونى ىجداعاتتاپ وقىپ, مۇقييات تٷسٸنٸپ, ەدٸل باعالاۋعا ارسى-كٷرسٸ ەلەۋمەتتٸك قۇشتارلىقتار مەن ييۋ-قييۋ تانىمدىق داۋ-شارلارعا تولى بەيمازا ۋاقىت ەلٸ قالىپتاسىپ بٸتپەگەن جاڭا قوعامعا ەلٸ جەتكٸلٸكتٸ مۇرشا بەرمەي جاتىر. ەلٸ تٷگەل تٷسٸنٸكتٸ بولىپ ٷلگەرمەگەن سۋرەتكەر ەدٸل باعاسىن الىپ تا ٷلگەرمەيدٸ. سوندىقتان دا, تٸرٸسٸندە: «جاقسىلارىن كٷندەگەن جۇرت جابىلا, جامانداردى مەنسٸنبەيدٸ تاعى دا, قاناعات جوق, قايىرىم دا جوق ەرٸ — سوندا كٸم بوپ كٷن كٶرۋگە بولادى?» — دەپ كٷيزەلٸپ ٶتكەن اقىن رۋحى: «قاجاسىپ تۇر قارت شىڭدار, كەكەسٸپ تۇر; بٸرٸندە بەت, بٸرٸندە شەكە ٸسٸپ تۇر; ٶرمەلەيمٸن بيٸككە, تاعدىرىم-اۋ, مىنا مەنٸ الدىمدا نە توسىپ تۇر?!» — دەپ ەلٸ الاڭداۋلى. ەزٸر كٶپ جۇرت ونىڭ ەسٸمٸ مەن «مەنٸڭ قازاقستانىم» دەگەن ەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. بارشا جۇرت ونىڭ بارشا ٶلەڭٸن وقىپ, بٷكٸل مۇراسىن جاپپاي قاستەرلەيتٸن كٷن دە الىس ەمەس بولار. ونىڭ قازاقستانى ەندٸ ورناپ كەلەدٸ. ونىڭ جۇلدىزى ونىڭ جىرلارىن تەرەڭ ۇققاندار كٶبەيە تٷسكەن سايىن بيٸكتەي بەرەدٸ. ەڭ شىرقاۋ بيٸكتەردەن ارتىندا جٷزەگە اسقان ابزال ماقساتى مەن ادال ەڭبەگٸن قالدىرعان, رۋحاني بەكزاتتىق پەن سۋرەتكەرلٸك قايسارلىقتىڭ ٷلگٸسٸندەي عۇمىر كەشكەن جۇمەكەننٸڭ جۇلدىزى جانباعاندا, كٸمنٸڭ جۇلدىزى جانادى?!
جانادى. جانعاندا قانداي!
ەبٸش كەكٸلباەۆ,
2005 جىل.
