Bir joqty bir joq izdep tabady degen. Oǵan birer jyl buryn Narynǵa barǵanda kózimiz anyq jetti. Eń aldymen, qyryq han, qyryq meshiti bar Qyrymǵa kisi óltirip, qyrǵyzdan qashyp keletin er Tarǵyn eske túsedi. Aqsha hannyń erketotaiy Aqjúnis sulý oǵan: «Ákem meni qaidaǵy bir hanzadasymaqqa jóneltkeli jatyr. Alyp qash!» — dep qiǵylyq salady. Batyrlyq taqsiretine ǵashyqtyq taýqymeti qosylady. Júz jasaǵan Sypyra jyraý eki ǵashyqqa «Janarys jaqtaǵy Úsh Tarǵyn taýy» degen jerdi bergizedi. Olar qystap-jailap, «mysyr etken» qonys sodan «Aqjonas» atanady.
Ol XIX ǵasyrda qazaqtardyń qolyna qaita túsedi. Sony estip, Taisoiǵannan Jaiyq ótip, Ótemis batyr kóship keledi. Buryn jetkender malyn qýyp, sýatqa jolatpaidy. Adýyn jolaýshy jolyn bógegen qoishy-qolańdy syqpyrtyp sabai jóneledi. Buny estip, aýyl ieleri jetedi. Sóitse, dúrliktirip júrgen — Qosýan degen qyzdaryn alǵan óz kúieýleri eken. Aldap-sýlap kóńilin tabady. Súiinishqali tóre 1816 jyly sol Ótemistiń, qalyń qolmen kelip úiin úptep ketedi. Jaýqazyn Mahambet aqynnyń ulpa júreginde alǵash ret ereýil otyn tútetken álgi sodyr oqiǵa bolǵan Aqjonas alabyndaǵy Dúńgirlektiń taýyn kórýge barsam, dál basyna: «Bul arada uly sazger Qurmanǵazy týǵan», — dep jazylyp qoiylypty. Ol az degendei, jastaiymyzdan joldas bolǵan Jumeken dosym da Mahambet, Qurmanǵazylarmen bir taqyrda asyq atyp, bir qumaqta qumarshyq tergen bolyp shyqty. «Mine, keremet!» dep tańǵalyp, «E, báse!» dep talai nársege kózim jetkendei bolyp, qaralai tebirenip kettim.
Iá, álgi Mahambetti týǵan Qosýan anamyzdyń tórkini — alasha aýyly edi. Sol aýyldan shyqqan Nájimeden qariiany búkil Naryn eli álige deiin ańyz qylyp aitady eken. Ózi de sol epos zamanynan bútin jetken som asyldyń soiynan sekildi. Jalǵyz balasy Sabyr maidanǵa attanǵaly jatqanda, ol jaryqtyq Ashaq-Máshi soryna ertip aparyp, aiaǵyna biik taqaly ámirqan etigin kigizip, tuzy shyǵyp jatqan jentek sazǵa iz túsirtip alady. Taiǵa basqan tańbadai sairap túsken syńar izge atyna óńgerip ákelgen temir qazandy tóńkeredi. Onysy — jańbyr jaýsa, álgi izdi sý shaiyp ketpesin degen amal edi. Bir jaǵynan, qan maidannan balam atamekenine aman oralsyn degen tilekshi yrym bolsa, ekinshi jaǵynan jalǵyzyn saǵynǵanda izdep baryp, kórip maýqyn basatyn kóz jubanysh edi. Rasynda da, bul tek aqyn kókirekten shyǵatyn tosyn tapqyrlyq edi.
Soǵan qaraǵanda, bul kúnderi týǵanyna jetpis jyl tolyp otyrǵan Jumeken talantynyń altyn bastaýynda da sol Nájimeden qariia tursa kerek. Óitkeni Jumeken álgi ai taqyrda izi qalǵan Sabyrdyń artyndaǵy jalǵyz uly, al Nájimeden kemeńgerdiń baýyryna basyp, tulymshaǵynan iiskep, janyna medet etip ótken jalǵyz nemeresi edi. Jesir anasy men kári atasynyń jaiyn oilaǵan Jumeken 1954 jyly mektep bitirip, muǵalim bolyp, aýylda qalady. Al 1955 jyly jazdy kúni shildede qairan ata: «Qaqqan qazyqtai alysqa attatpai jatqan men o dúnielik bolyp baram. Anań men jaryń jastar ǵoi. Aiaǵyńnan oratylmas. Ne kórse de birge kórer. Baǵyńdy syna. Jolyńnan qalma!» — dep kóz jumady.
Rasynda da, atasynyń sol sózi Jumekenniń soǵan deiin qyrsyq shalǵandai qyryn júgirip kelgen talabyn birden ońǵaryp jibergendei bolady. Almatyǵa muǵalimdikke oqýǵa kelgen Jumeken mektepte ozat oqyp júrgen qazaq ádebietinen shyǵarma jazǵanda ekilik alady. Sýyq qoldyń aralasqanyn sezse de, dáleldeitin dármen taba almai, aryqqa aiaǵyn malyp, nalyp otyrǵan balany kóshede ketip bara jatqan qazaq ofitseri Ǵubaidolla Erjanov baiqaidy. Burylyp kelip, jaǵdaiyn bilip, úiine aparyp, Qaraǵandyǵa jumysqa alynyp jatqandarǵa iliktiredi. Kishkentaiynan kúi tartatyn balanyń jumystan bosta dombyrany bezildetip otyrǵanyn Maiqudyq shahtasyndaǵy kásipodaq basshysy Áýkebai Kenjin kóredi. Kórkem óner úiirmesine aralastyryp, kásipodaqtyń búkilodaqtyq baiqaýyna jibertedi. Máskeýden júldeli oralǵan jigittiń «obalyna qalmaiyq» dep, arnaiy joldama alyp beredi. Sóitip, Jumeken Almaty konservatoriiasyna kelip túsedi.
Biz onymen dál sol jyldary tanystyq. Jataqhanada kitap oqyp jatyr em. Dýdyraǵan shashy jelkesine túsken támpish muryn bala jigit kirip, qara kózildiriginiń múiiz sabyn ernine qystyryp, syǵyraia qarady. Julyp alǵandai qylyp: «E, Kekilbaev, sen de osynda ekensiń ǵoi», — dep bir myrs etti. Lektsiiaǵa barmai kalǵandardy tekserip júrgen stýdentter komitetiniń qara taiaqtarynyń biri eken dep, aýzymdy endi asha berip edim: «Já, syrtqa shyǵyp, syra iship qaitpaimyz ba?» — dep jymidy. Ǵaiyp peren kórip turǵandai, ańyrdym da qaldym. Ol qasyma kelip: «Jumeken Nájimedemov», — dep qolyn usyndy. Ornymnan atyp turdym.
Sodan bir avtobýsqa otyrdyq. Uzaq júrip, ippodrom tusynan óte bere tústik. Iiý-qiiý kishkene kóshelerdiń arasymen birde tóbege shyǵyp, birde tóbeden túsip, orǵyp-qarǵyp kelemiz. Aqyry jettik-aý… Qaqqan qońyraýymyzǵa bir arsalańdaǵan ashań qara jigit shyqty. Qýaqy Jumeken ony da birdeńe dep kúldirdi. Qaýqyldaǵan daýysymyzdy estip, yrsiia kúlip, bir qara tory, bir aq sary kelinshek shyqty. Aq sary kelinshekti bir jerde kórgendeimin. Keiin baryp esime tústi. Biz mektep bitirgen 1957 jyly Máskeýde dúniejúzilik jastar festivali ótti. Sonyń qarsańynda oblystyq festival ótti. Munai zaýytynyń klýby. Bizdiń aýdanymyz ázirlik jasap jatqan. Bir top jas úiirile qarap turdy. Qaq ortasynda uzyn boily, sáýkele kiip úlbiregen ádemishe aq sary qyz boldy. Aldynda olar ázirlenip jatqanda biz de baryp tyńdaǵanbyz. Álgi qyzdyń tamyljytyp án salǵanyn estigenbiz. Jumekenniń úiindegi — sol «naryndyq ánshi qyz» Násip Mustahova bolyp shyqty. Naýqastanyp jatqan atasy: «Jalǵyzymnyń sońyna qara ergenin kóremin» dep mektepterin bitirmei jatyp ekeýiniń basyn qosypty.
Endi, mine, ajal aldynda qart ata aitqan amanatty oryndamaq bolyp, el asyp, jer asyp, ai saiyn páter aýystyryp, onda da bireýdiń ústerine kirip, baqtaryn synap júr eken. Eki-úsh atadan beri «jalǵyzdan týǵan jalǵyz» bop órbip, «japan túzdiń jelin ańsap jan qyzdy ap, arman, úmit — bizdi aidynda qalǵyzǵan, biz flotpyz jekelerden quralǵan, jelkenderden — jalǵyz, jalǵyz, jalǵyzdan. Jelken — jalǵyz, aspan — jalǵyz, sen — jalǵyz; jalǵyz bolsaq — týa sala bolǵanbyz; ne bir tuman, ne bir daýyl, ne túnde, meńireýlikter muhitynyń betinde qyr kórsetip óteiik bul jalǵanǵa — jalt etkender uqsańdarshy janǵanǵa; — jelken be, dep tandansyn jurt, jalaý ma, jalaý bolyp, alaýlashy, alaýla!» , — deitin aqyn kóbeiýdi de kóp kókseidi. Jumeken ár páter aýystyrǵan saiyn bir shildehana jasalady. Úrip aýyzǵa salǵandai aq súirik balapandarǵa Áiken, Qarlyǵash, Toǵjan, Saida dep úzildirip at qoiyp jatamyz. Arpa ishinde bir bidai bolyp jalǵyz uly týǵandaǵy Jumekenniń qýanǵanyn aitsańyz. Ádettegi birimizge baiqatyp, birimizge baiqatpai «shaptan shaǵatyn» mirdiń oǵyndai mysqylyn da umytqan. Ezýine ie bola almai, árqaisysymyzǵa kózin syǵyraita bir qarap, tisi aqsiyp kúle beredi. Tek at qoiylǵanda ǵana baiaǵy qalpyna túsip, Maǵjan degen esimnen basqaǵa kónbei, tabandap turyp aldy.
Onyń myrs-myrs jymiyp otyryp-aq óz degeninen basqaǵa attap baspaityn qaisarlyǵyna da Aqjonasty baryp kórgennen soń túsingendei boldym. Jumekenniń boiyndaǵy kóp qasiet sol baiaǵy Nájimeden atasynan daryǵandai. Jurt júgirgenge júgire bermeitin sabyrly. Jurt júgingenge júgine qoimaityn syrbaz. Adamdarmen de tańdap-tańdap tabysatyn talǵampaz. Aitqanynan ainyp qalmaityn tabandy. Basqalar aita koimaǵan tańsyq oi men basqalar istei qoimaǵan tańsyq iske meilinshe qumar. Aiaq astynan qaidaǵyny qaidan qiystyra qoiatyn tapqyr. Óleńderi baiaǵy Ashaq-Máshidegi tóńkerýli qazannyń astynan jalt ete qalatyn jalǵyz izdei tańǵalmasyna qoimastai tosyn estiledi.
Jurt aldyna kelip, alǵash óleń oqyǵany áli esimde. Ol kezde Jazýshylar odaǵynyń poeziia sektsiiasy ár apta saiyn «Aqyndar sársenbiligin» ótkizedi. Taily-taiaǵymyz qalmai jinalamyz. Esik jaqta mai dámetken mysyqtyń balasyndai jylmiyp-jylmiyp óleńdi endi bastap júrgen jastar otyrady. Áýeli áidik aqyndar jazyp jatqan jańa kitaptarynan jyr oqidy. Sosyn kezek jastarǵa tiedi. Birde konservatoriiada oqyp júrgen ashań qara jigitke sóz berildi. «Jatyr jaqpar… Qaraǵaidy aralaidy jel esken; japyraqtar, japyraqtar sybyr-sybyr keńesken; taý sýlary taýsylmaidy, sylqyp turyp aǵady; qyz tolqyndar birin-biri shymshyp kúlip barady; aidalada aq boz mingen Alataý bir aq batyr; ainalada tal qaiyńdar, tal qaiyńdar sapta tur; qyzyl gúlder, «úzildim der», baiaýla jel, baiaýla qyzyl gúlder, qyzyl gúlder uiqyda ma, oiaý ma; bar tabiǵat — bir tirshilik, bir tirshilik baiaǵy; tartady urlap tamyrdan nár shirkin shybyq-taiaǵy; tastyń ózi nur shashady, búgin-daǵy, keshe de, bizdiń mynaý Almatyda, kún jailaǵan kóshede; tas balqytqan talma túste — balqimyz biz kúnge uqsap, qyzýynan alma pisti — aiqasqanda myń qushaq; tramvaimen júre almaimyn, jaiaýlaimyn — kóp qyzyq, kóp qyzyqty qapiiada almaiyqshy ótkizip! Juldyz kórmei kúndiz kórdim, kúndiz kórem, árine, túnde kórsem úndemes em, túsim ǵoi dep bári de… júz tolqyndar birin-biri tunshyqtyryp aǵady, qyz tolqyndar birin-biri shymshyp kúlip barady.
Mine, bizdiń Almaty osy, alma tósi bultiyp, alma-tóske jas butanyń saýsaqtary tur tiip; júrshi, janym, qydyraiyq, neǵylasyń jalǵyz qap, Alataýdyń aq qarynan ápereiin balmuzdaq».
Minbedegi támpish muryn jigit óleń oqyp emes, zikir salyp turǵandai, jurt soǵan jappai elitip, til men jaqtan aiyrylyp qalǵandai. Ilgergi jaqta shashy dýdyrap, qulaǵy seltiip, úzdige tyńdaǵan Ábý aqyn: «Ainalaiyn-ai!» dep, aiqailap jiberdi. Bizdiń qasymyzda meiil qandyrar iis ańdyǵan jas bóltiriktei uzyn murnyn áýelete kóterip, kózin uiasynan shyǵara adyraityp, ernin shúiirip, emine qulaq tosqan Qadyr Myrzaliev lám-mim demesten tizesimen tizemdi túrtip-túrtip qoidy. Jastardyń jańa jinaǵyn qurastyryp júrgen Muzafar Álimbaev minbeden túsip kele jatqan beitanys jigitti sál bógep: «Qaraǵym, basqa da jazǵandaryńdy qosyp bizge ákelip bershi», — dedi. Keiin, rasynda da, sol jinaqtyń naǵyz injý-marjany Jumekenniń toptamasy boldy.
Jumeken aqyn jyr álemine, mine, osylai attap edi. Óleń de, mýzyka da inemen qudyq qazǵandai ǵoi. Inemen eki qudyqty qatar qazyp shyǵýdyń qiyny, aitpasa da, túsinikti. Onyń ústine erte úilenip, erte balaly-shaǵaly bolǵan Jumekeńge kúnkóristi de erte oilaýǵa týra keldi. Konservatoriiadaǵy oqýyn tastap, kitap baspasyna qyzmetke shyǵýǵa májbúr boldy. Áitpese, ádebiette qandai sańlaqtyq tanyta alsa, ónerde de sondai tanyta alar edi. Ol kezde sahna men efirde kóp oryndala bermeitin, tusynda tsenzýra baǵyn bailap tastaǵan nebir «kúi sultandaryna» alǵash ret bizdiń qulaǵymyzdy Jumeken úiretip edi. Uialyp otyrǵandai, basyn bir qyryn buryp, dombyraǵa da, tyńdarmanǵa da kóz qiyǵyn salmai, nebir ádemi áýezdi sirkirep jaýǵan sáýirdiń jańbyryndai tógilte jóneltedi. Tartqan saiyn tal boiyńdy eritip bara jatqan sińimdi sazdan jurt balbyrai túsetin. Al kúishiniń ózi búkil bolmystyń qaq tórine shyǵyp alǵan jer táńirdiń ózindei barǵan saiyn sostiyp, aibattana túsetin. Eger bireý-mireý abaisyz kúlip ne sóilep qoisa, kúi sol arada úziletin. Jumeken qyzdyń balasyndai yzdiǵan sypaiy qalpyn buzbai, bir jymiyp qoiyp, dombyrasyn qundaǵyna salyp, ornyna aparyp, súiep qoiar edi. Temir qaqpaqty qorapshasynan temeki sýyryp, ezýine qystyryp, bylaiǵylardyń ájiń-kújińin tyńdaǵan bolyp, tanaýynyń astynan býdaqtaǵan kók tútinge betin kólegeilep, únsiz-túnsiz otyrar edi. Qansha jalynyp-jalpaisań da, dombyrasyn qaita qolyna almaityn.
Sahnaǵa shyǵýdy sýqany súimeidi. Samsaǵan kóptiń aldynda kúi tartyp, óleń oqýdy ábestik sanaityn. «Osylar túsinedi-aý» deitin kóilektiń ishki baýyndai etene toptarǵa ǵana óleń oqityn! Onda da uzaq jalyntyp baryp oqityn, árli-berli oiqastai qarap, saýsaǵyn kezep, qabaǵyn túiip nemese yrjalaqtap kúlip, jurtqa jaǵynyp ne ses kórsetip, álekke túsetin elteń-selteńi joq edi. Jurttan da sabyrmen tyńdaityn sypaiylyqtan basqa eshteńe dámetpeitin. Olar tarapynan sál enjarlyq baiqalsa, oqyp turǵan óleńin aiaqtap, jańasyn bastamai, ornyna qarai aiańdaityn.
Bireýler munyń bárin sypaiylyǵynan, tipti uialshaqtyǵynan nemese mineziniń buiyǵylyǵynan kórip júrdi. Sol qańqýǵa keibir óleńderinde tipti ózi de qosylyp qoiatyndai. Al men buǵan qosyla almaimyn. Onyń minezinde de, óleńinde de ózine jarasymdy áldebir ojarlyq oty ylǵi mazdap turatyn. Qarapaiymdylyqtyń ózi qaisarlyqpen saqtalatynyn uqpaityn adamdar ańdamasyńa qoimaityn arsy-kúrsilikke bas uryp, tańdai qata bolyp jatady. Al Jumeken jurttyń kózine túsý úshin ne jer táńirimsinip, ne ashyq-tesik júrip, saiqymazaqtyqqa salynatyn «bogemalyq áýeiilikke» áýes emes-ti. Birde qala syrtynda páter jaldap qatar turdyq. Úide Jumeken otyrǵan-dy. Ústine taǵy bir tanysym kele qaldy. Úirenshikti minezine basyp, asyp-tasyp sóilei jóneldi. Talailardy jyrtyq terige alǵysyz qyp tastady. Jumeken ún-túnsiz qulaq tikken. Anaý aitqany unap otyr dese kerek, odan saiyn elire túsedi. Maqtana-maqtana qumarynan shyqqan sabazdy avtobýsyna shyǵaryp saldyq. Qaityp kele jatyp, shylymyn sorǵyshtap, basyn shaiqaýmen boldy. «Osyndai da adam bolady eken ǵoi» dep anaǵan, «Qasyńa qaidaǵyny qaidan jolatasyń?» dep maǵan yzalanyp kele jatqany edi. Taǵy birde tap álgindei masairaǵan bireý elge maza bermegen soń, basqamyzdy shyǵaryp jiberip, ózi birge qalyp qoidy. Erteńine álgi sabaz júndelgen tailaqtai jup-jýas. Dastarqan basynda Jumekenniń qasyndaǵy oryndy nusqasaq: «Qurysyn, ol dúleidiń saýsaǵyn kórmeisiń be, soiaýdai ǵoi», — dep zyr-zyr qashady.
Soǵan qaraǵanda, Jumeken qoi aýyzynan shóp almaityn bozymbailardyń soiynan emes siiaqty. Ásirese, qit etse, «biz aqynbyz, jazýshymyz, bizdiń qasymyzda ózgeleriń kim bolypsyńdar» dep bósetin snobizmdi jek kóretin. Al ónerdi erikkenniń ermegi sanap, onymen ainalysatyndardy mensinbei, esirkep ne keketip otyratyndardy álgilerden de beter jek kóretin. Kúi tartyp, óleń oqyǵandaǵy álgi bir kidiligi de sodan órbitin. Ónerdegi etekbastylyqqa aza boiy qaza bolatyn.
Shyn ónerpazdyń ózgelerge quldyq urǵandy jaqtyrmaityny kim-kimge de túsinikti. Al ózgelerge qul bolýdy jaqtyrmaityndardyń da ózgelerdiń elbeń qaǵyp turýyn talap etpeýi tiis ekenin sol óner adamdarynyń ózderi túsine bermeitin. Jumeken — bul eki qaǵidanyń ekeýin de jiti qadaǵalaityn, sýretker qaýymda da sirek kezdesetin rýhani bekzattardyń biri edi. Ol aqyn retinde oqyrmanyn, mýzykant retinde tyńdarmanyn ózinen joǵary ne kem tur dep eseptemeitin. Ol óleńin joǵary turǵan taqsyrǵa qoshemet-qolpash, tómen turǵan paqyrǵa ósiet, kóldeneń kók atty men jalpaq jamaǵatqa aityla salǵan jaramazan ne ýaǵyz dep uqpai, dál ózimdei oilanyp-tolǵanyp júrgen beitanys bastastarǵa aqtaryla aitylar júrekjardy suhbat dep uǵatyn. Eger oqyrman ne tyńdaýshysy oǵan selqostyq kórsetse, onyń ne aityp, ne qoiyp otyrǵandyǵynda esh sharýasy joq aqpa qulaq ne aidaladaǵy atykeldi bireý bolǵany. Ondaiǵa óner shyǵyndap ne álek?! Syryńdy shashyp ne áýre?!
Bul — ózin buldaǵan astamshylyq emes, ónerdi buldaǵan jaýapkershilik. Qarabaiyr kirpiiazdyq emes, rýhani tákapparlyq. Toǵyshar ortada qurysqan-tyrysqan minez kórsetip jatpai, ózimen-ózi bolyp ketetin Jumeken ádebi ortada, ásirese, onyń talantty tobynda qadirli edi. Sol tustaǵy patriarhtardyń biri Ábdilda Tájibaev bir baiandamasynda ol jaiynda tebirene aitty. Ekinshi bir patriarh Ábý Sársenbaev balasyndai Jumekendi ákesindei qadir tutty. Tek qurdastary ǵana emes, Ǵafý Qaiyrbekovtei talantty aǵalary tek qabiriniń basynda ǵana emes, kózi tirisinde qasynda júrip-aq bizdiń «Jumash — uly aqyn» degen lebizinen bir tanǵan emes. Jastarǵa belgilengen syilyqty Ánýar, Oljas, Qadyr, Erkeǵali, Ǵazizalarmen birge alǵashqylardyń biri bolyp aldy. Baspada kishi qyzmette kóp júrip qaldy dep, jastar gazetine bólim basshylyǵyna shaqyryldy. Jastar túgili jasamystar abailap jýysatyn azý tisi balǵadai Tahaýi Ahtanovpen shahmat oinap: «Saǵan shyqty aq jaǵy, qapy qalsań da oinap qal, kúshti meniń logikam, óitkeni atam qoi baqqan; nemeresi qoishynyń qomaǵailaý keledi, jei turaiyn peshkińdi, peshki degen boidaq mal… «qurbandyǵyń» dámdi eken, talabym joq al bóten, tek bir jaman ádetim: toiyp alsam — ándetem!.. «G» jasaityn shabýyl taqtada emes, tek qana: atpen sheber oinaityn dostaryńdy maqta, aǵa, biraq ondai qýlardy shaqyrmaý jón taqtaǵa!» dep qaǵytý kim kóringennen etekbastylyq kórip júrgen bozymbaidyń qolynan kele me? Qalyńdyǵy bir eli bas basylymnyń bas redaktory qoljazbasyn oqyp: «Mine, naǵyz prozaik! Osy zamannyń prozasy osyndai bolýy kerek!» dep maqtap, bir romanynan soń bir romanyn qýana jariialaǵan, qalǵandardy «Qojaiyn-ai!» dep qyzyqtyrǵan marǵasqa qalamgerlerdiń ǵana qolynan keletin shyǵar.
Biraq budan Jumeken bul dúnieden ylǵi osylai aidarynan jel esip, shalqyp ótti degen qorytyndy shyqpaidy. Ondai jaǵdaida Jaratqannyń ózine me, álde soǵan elikteitin ádebiet shonjarlarynyń birine me, áiteýir «pendelerge syrt qarap, bylaiǵy usaq, bireý boldyń bir óziń qudaiǵa usap, aiǵa usatyp jiberdi jurt ta seni, jambasyna kórpe emes, bult tósedi, bilik bitse — qudai da qyrt desedi, — bul, árine, kóp jurttyń syrtqy ósegi; baryńdy alyp qashatyn, barymtanyń zamany emes, al — esir, qaǵyn-qaǵyn!; bir jat kórseń — toiady bir qaryn taǵy; bir jymisań — jyndy da jarylqandy; jádigóiden basqanyń janbai baǵy, tamyrynda talaidyń qan qainady… adam bolsań — adamdy jai adamsha uq, kónbis bolsań — ketti dep anyq toiyp, tuiaǵyna esektiń salyp qoiyp, aspan jaqtan qarama aiaǵansyp. Pendeń — emen, qartaisa — qulaidy emen, men qartaisam qudaisyz, bylai da ólem; buqqan saiyn buraisyń buttan alyp, munsha uialshaq bolar ma qudai degen! Jubatpa, dos, júrgem joq men eńirep, qartaidym tek túbi sen beredi dep… Bir perishtem bar edi: qaida, qaida? O da qýyp ketti me maida paida?! Áielge uqsap ókpe aitý — jumysy erdiń; osy da erlik; tek alda biliser kún; seni de aiap arqańnan qaǵarmyn bir, senimen de, qudiret, bir ishermin!» deitin dárejege deiin nalyp-nazyrqar ma edi.
Bul, árine, sonaý 1983 jyldyń kúzinde: «Infarkt ótti, ornynda zaqym qaldy, jarylǵannyń zamany-ai, atylǵannyń; atom bomba jarylsa, o da, bálkim, infargi shyǵar-aý atomdardyń; qashan shanshyp, bilmeisiń, tyz eterin, ajalyńnyń ne jaz, ne kúz ekenin boljaý qiyn, bombylar qoimasyndai kókiregimdi kúni-tún kúzetemin», — dep aýrýhanada ajal aýzynda jatyp jazylǵan óleń. Árine, sol infarkke tek talai jylǵy eńbegin kúlparshalaǵan redaktorlyq óktemdik, ómir baqi aýrý sheshesi, áieli, balalary, ózine bir jańa baspana buiyrmai qoiǵanyna nalyǵandyq, tarlan basymen tailaq arasyna qosaqtalǵanyna namystanǵandyq esh áser etpedi dep aita almaimyz. Alaida álgindei enjarlyq kórsetken áriptes zamandasynyń betiniń uiatyn bes tóktiretin yzaly óleń ashtan ólip, kóshten qalǵandyqtan emes, adamnyń básin bes tiyn qylǵan sol kezde qańtardai qaqap turǵan totalitarlyq astamshyldyqqa atylǵan oq edi. Ol tek tózip-tózip kelip, ómir men ólim mejesine jetken soń, bul bolmasa, kúl bolsyn dep, alǵash ret atylyp otyrǵan joq edi.
Bul Jumekenniń tuńǵysh óleńiniń ózi-aq sol kezde qaiýaq basty da qapysyz jailap alǵan totalitarlyq sana men turpaiy áleýmetshildiktiń kóbesin sóge kelgenin joǵaryda aittyq. «Balaýsa» atty tuńǵysh kitaby shyqqanda ádebietimizge qosylǵan sony qubylys retinde ataǵandardy sol kezdegi syn kúpiniń bitindei talap, mańdaiy jarqyrap turǵan jańa talantty jai ásheiin kóptiń biri retinde kórsetýge tyrysqan-dy. Endi, mine, sol avtordyń 1996-1997 jyldary jaryq kórgen úsh tom jyrlaryn saraptap kórińizshi. Álgi aitylǵan antitotalitaristik baǵyt eń alǵashqy kitabynan, kóz jumǵanda ústelinde qalǵan jariialanbaǵan jyrlarynan qurastyrylǵan, ózi kóre almai ketken sońǵy kitabyna deiin jelisin úzbei jalǵasyp jatqanyn baiqaisyz. 1961 jyly shyqqan «Balaýsany» búgin aqtaryńyzshy: qaisysynan balǵyndyq pen olpy-solpy qarabaiyrlyqty taba alar ekensiz?! Al sol kezde shyqqan basqa kitaptarǵa kóz salyńyz: Jumekenge tán atymen sonylyq, atymen tosyndyqpen qosa, paiymdyq tutastyq, qapysyz kórkemdik, sýretkerlik daralyq qanshalyqty kózge uryp turar eken?! Tuńǵysh kitabynyń ózinde bir falsh joq. «Anaý kelgen kim boldy eken, bilip kelshi, kim eken? Batyrlyq pa? Óz tórimde kútip alam, túnetem. Bailyq bolsa, qýlaý bolar, týra qara kózine, kim bolsa da, aldamasyn, aldanbasyn ózi de; qaiǵy bolsa, artynda onyń qýanyshy bar shyǵar, biri kirlep, biri jýyp, keýdem meniń arshylar; baqyt bolsa, denem álsiz kótere almai (óz oiym), arman bolsa ómir baqi arqalaiyn, tózeiin… armanym bop arnap kelse — barym ázir, kóńil qosh, túsir jyldam atyn baila, qyraýyn qaq, tonyn shesh; shyndyq bolsa, kilem tóse, dastarqanym jaiamyn, jalǵandyq pa — týlaq tasta, súrtip shyqsyn aiaǵyn!»
J.Nájimedenovtiń aqyndyq, azamattyq kredosy. Sodan beri jaryq kórgen shyǵarmasynda, álgi turǵydan, «aiaǵyn súrtip shyqpaǵan» birde-bir shýmaq joq.
Ol — shyǵarmashylyq jolyn sonaý alpysynshy jyldary bastaǵandar túgili demokratiialyq úrdis álemdik dárejede óristep jatqan qazirgi zamannyń ózinde jappai táýekel ete almai turǵan rýhani maksimalizm edi. Dúniedeginiń bárin bir etikke tyǵatyn saiasi totalitarizm dáýren quryp turǵanda tyrnaqtai falsh jibermeitin shynshyldyqty talap etý ózińdi-óziń sirat kópirge súireleýge barabar jankeshtilik edi. Jumeken búkil ómirin sýretker retinde ózinen-ózi almaq álgindei qatań synaqtan súrinbei ótýge arnady. Ol úshin tek óz zamany men óz ultynyń ǵana emes, solar arqyly barsha adami qaýymnyń bolmysyn jan-jaqty zerdeleýdi kózdedi. Munshalyqty aýqymdy maqsatqa jetý úshin onsyz da ailapat dúnieni odan saiyn ailapattandyra túskisi kelmedi. Qaita kúlli adami bolmysty molekýliarlyq, tipti mikromolekýliarlyq deńgeide zertteýdi quptady. Ol ustanǵan poetikada globaldyq emes, molekýliarlyq ústem tústi. Bul dúnieni burynnan bar filologiialyq rakýrstar men ólshemder arqyly qarastyrmai, ár dybysty notanyń on altydan bir bólshegine deiin usatyp, ekshep, ejiktep qarastyratyn mýzykadan kelgen Jumekendei sirek aqyndardyń ǵana qolynan kelýi múmkin is edi.
Ol bul maqsatyn qalai júzege asyrdy? Onyń kitaptary «Balaýsa», «Sybyzǵy syry», «Óz kózimmen», «Jaryq pen jylý», «Kúi kitaby», «Mezgil áýenderi», «Ulym, saǵan aitam», «Qyzǵaldaq jaily ballada», «Jeti boiaý», «Shýaq», «Ashyq aspan», «Qyran qiia», «Meniń topyraǵym», al lirikalyq-filosofiialyq dastandary «Qyran qiia», «Aq kógershin», «Tamyr men japyraq», «Jańǵyryq», «Aldar Kóse nemese dialogtar», «Kishkentai», «Án bulaǵy», «Kelin», «Kózsiz batyr», «Qandy sút», «Sońǵy mahabbat» atalypty. Tek osy ataýlardyń ózderinen-aq onyń búrge taǵalaǵan sheberdei, shyńyraý qazǵan qudyqshydai, basqa galaktikalardy zertteitin sýperteleskoptar jasaǵan optikterdei mikronmen ólshener dáldikpen, ólip ketkenshe istep otyrǵan isinen basyn kótermegen qaisarlyqpen eńbek etkendigin ańǵarý qiyn emes. Ol jiyrmasynshy ǵasyrda burynǵydan beter bytysyp, adamnyń miyn talqandardai bop kúrdelenip ketken adami bolmysty estetikalyq, filosofiialyq, moraldyq-etikalyq, saiasi, tarihi, áleýmettik rikýrstardan qarastyrýdy mise tutpai, osy zamanǵy fizikalyq, astronomiialyq, stereometriialyq rakýrstardan qarastyryp, molekýlalyq jáne mikromolekýlalyq ólshemdermen saraptap-salmaqtaidy. Bir qyzyǵy, osy dáldik, osy jitilik, osy muqiiattylyq onyń jyrlarynda júre paida bolmaǵan. Áý bastan bar. «Qyzǵanýdy uqpaýshy edim buryn men, kórshi qyzdy qyzǵanbasqa bolmady; eki ishektei qatar túsken burymmen meniń sezim-saýsaqtarym oinady; men qyzǵansam kórshini, meni qyzǵandy áielim — qos kúiikti kóterip júr boi áreń. Eger meniń qyzǵanyshym — it bolsa, eki esikti kúzettirip qoiar em». Bul — árine, metafora, mikropsihologiia «Júregimde bir tamshy qan bolsa eger, bar deneńdi ainalyp ol jol sheger; men de osynaý tamshy qanǵa barabar, týǵan jerdiń tula boiyn aralar, meniń demim baiaý ǵana bir alǵan — kúrsiný men súisinýden quralǵan; arman-arman alǵa burdy betimdi, neni qýsam — súiem soǵan jetýdi; men kidirsem, terim súrtip bir sátke, búkil dúnie júrekke uqsap toqtap qalar sekildi». Bul — ári bir adamnyń jan syry, ári búkil tirshiliktiń jiyntyq maǵynasy. «Kitap syndy, qalyń-qalyń túbimen tóńkerilip, kúnder jatyr alda kóp: eki kózdi jaǵyp alyp úńilem, oqityny bar ma dep; ashyp qalyp abaisyzda keibirin, japqanymsha asyǵamyn taǵy da; jaqsy kitap — kóktem bolyp, meiirimin tóger meniń endi kókter baǵyma; kóp kitapty oqyǵanym joq áli, kóp kúnderdi kóre almaspyn dep kestim; jaman kitapty oqymaýǵa bolady, jaman kúndi qalai ǵana keshpessiń!» Bul — búkil tirshiliktiń taýqymetin anyqtaityn basty aqiqat. Adamǵa tán eń ózekti drama. Osynyń bárin otyzǵa endi-endi tolar-tolmastaǵy jas aqyn aitqan. Aqiqat orasan bolsa ony árkim-aq kórer edi. Joq, ol tonnalap tabylatyn qara kómir emes, gramdap suryptalǵan ýran. Mysqaldap jinalatyn asyl. Túiirlep dámin tatatyn miýa. Jumeken sol mysqaldap jinalatyn aqiqattan kúlli adami tirshiliktiń qyr-syryn túgel ashatyn keń qarymdy panorama — óziniń «Adamzattyq panoramasyn», durysy óziniń «Adamnamasyn» somdap úlgergen aqyn. Miniatiýralardan jymdastyrylǵan monýment somdaǵan sirek músinshi. Bálkim, bizdegi bar shyǵarmasyn bireýin alyp tastasań, bári ydyrap qalatyndai, lirikalyq injýler tizbegin birtutas shedevrge ainaldyryp kete alǵan birden-bir sýretker. Qolyna dombyra ustaǵan Jumekenniń poeziia men mýzykany sheber toǵystyra alǵanynan árkim-aq habardar. «Kúi kitabyn» oqyǵan ár adam munyń shyndyq ekenine kóz jetkize alady. Búkil úsh tomdyqty oqyǵan adam Jumeken mýzykalizminiń ol jazǵan óleńderdiń taqyryptary men ár shýmaǵynyń evfoniialyq bailyǵymen shektelmeitinin birden tanyr edi. Onyń poetikalyq shyǵarmashylyq túrleri mýzykalyq shyǵarmashylyq túrlerimen áýendes. «Balaýsadaǵy» Motsartqa tán rondolyq, odan keiingi biraz kitaptardaǵy Shopen men Shýbertke tán sonatalyq, keiingi kitaptardaǵy Bethovenge tán qaharmandyq dramatizmge toly simfoniialyq, tipten keiingi kitaptaryndaǵy Vagnerge tán surapyl disgarmoniialyq jáne dissonanstyq rok-simfoniiaǵa laiyq pishimderge ulasady.
Al qolyna buryn qylqalam alyp kórmegen Nájimedenovtiń bolmysqa naǵyz sýretshilerge tán qyraǵy janarmen úńiletindigin ol qaldyrǵan murany tutas zerdelegen adam birden ańǵaryp, Amerika ashqandai qýanady. Onyń sózben salǵan sýretteri birde frantsýz impressionisterine tán turmystyq lirizmdi, birde Chiýrleniske tán filosofiialyq poetizmdi, birde Salvador Dalige tán filosofiialyq siýrrealizmdi eske salady. S.Dali siýrrealizm tabiǵatyndaǵy filosofiiaǵa júginse, J.Nájimedenov filosofiia tabiǵatyndaǵy týa bitken siýrrealizmge kóbirek den qoiady.
Jumeken qaldyrǵan tekstiń maǵynalyq-túrlik tabiǵatyn, janrlyq-stildik sipattamalaryn saraptaý áli qolǵa da alynǵan joq. Oǵan tán miniatiýralyq shyǵarmalar kristaldardai ár qaraǵanda ártúrli qubylyp turady. Onda epostyq kósheliliktiń júgin arqalaityn lirikalyq miniatiýralar men lirikaǵa tán emotsiialyq kerneý men lokalizmge qurylǵan epikalyq tolǵaýlar qoi qosaqtalyp, qatar órbidi. Lirikalyq sipat alǵan ýyt pen ironiialyq sipat alǵan náziktik sheber qiiýlasyp jatady. Fantasmogoriialyq qiturqylyqtar men turmystyq natýralizmdi sintezdeý arqyly bir teksti, kóp maǵynaly kerkemdik jinaqtaýlarǵa umtylý Jumeken poeziiasynyń bizdiń topyraqtaǵy biregeiligin ańǵartqandai.
Qysqasy, Nájimedenov — jiyrmasynshy ǵasyrdyń sońǵy qyryq jylyndaǵy óz moinyna alǵan sýretkerlik mindettemesin tolyq oryndap, qazaq ádebi keńistigindegi poeziia syndy qozy jamyratqan aýyldai mazasyz alqapty aiaq-qoly túgel, basy-kózi bútin, qapysyz somdalyp, muqiiat músindelgen kesek eńbek tastap ketken adam. Ony yjdaǵattap oqyp, muqiiat túsinip, ádil baǵalaýǵa arsy-kúrsi áleýmettik qushtarlyqtar men iiý-qiiý tanymdyq daý-sharlarǵa toly beimaza ýaqyt áli qalyptasyp bitpegen jańa qoǵamǵa áli jetkilikti mursha bermei jatyr. Áli túgel túsinikti bolyp úlgermegen sýretker ádil baǵasyn alyp ta úlgermeidi. Sondyqtan da, tirisinde: «Jaqsylaryn kúndegen jurt jabyla, jamandardy mensinbeidi taǵy da, qanaǵat joq, qaiyrym da joq ári — sonda kim bop kún kórýge bolady?» — dep kúizelip ótken aqyn rýhy: «Qajasyp tur qart shyńdar, kekesip tur; birinde bet, birinde sheke isip tur; órmeleimin biikke, taǵdyrym-aý, myna meni aldymda ne tosyp tur?!» — dep áli alańdaýly. Ázir kóp jurt onyń esimi men «Meniń Qazaqstanym» degen ánin jaqsy biledi. Barsha jurt onyń barsha óleńin oqyp, búkil murasyn jappai qasterleitin kún de alys emes bolar. Onyń Qazaqstany endi ornap keledi. Onyń juldyzy onyń jyrlaryn tereń uqqandar kóbeie túsken saiyn biiktei beredi. Eń shyrqaý biikterden artynda júzege asqan abzal maqsaty men adal eńbegin qaldyrǵan, rýhani bekzattyq pen sýretkerlik qaisarlyqtyń úlgisindei ǵumyr keshken Jumekenniń juldyzy janbaǵanda, kimniń juldyzy janady?!
Janady. Janǵanda qandai!
Ábish KEKILBAEV,
2005 jyl.
