تەڭٸردەن باسقا سۇراماي, ۇل سۇراعان ۇرپاقجاندى جۇرتپىز عوي. جاسىندا ەرٸنٸمٸز تۇششىپ سٷيگەنٸمٸزدٸڭ, ەسەيگەندە ەل قاتارىنان كٶرگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸنە مەز بولامىز. ال ەندٸ كٶپتەن وزىپ كٶش باستاپ, جۇرتتى توقتاتىپ, سٶز باستاپ جاتاتىن سٷلەيلەرٸمٸزدٸڭ جولىندا قۇربان بولىپ كەتۋگە پەيٸلمٸز. ەربٸر تۇششىمدى ٸسٸن, تۇتىمدى سٶزٸن ەستٸگەن سايىن تٶبەمٸز كٶككە بٸر-اق ەلٸ جەتپەي قالىپ وتىرادى. "قۇدايدان ازاماتتى نەگە سۇرايدى دەيسٸڭ!” – دەپ قارالاي اينالىپ-تولعانىپ بٸتەمٸز.
جاراتقان يە دە جورالى جۇرتىمىزدىڭ وسى بٸر پەيٸلٸن ۇدايى ەلەپ-ەسكەرٸپ كەلە جاتقانداي. ساراڭ تاعدىر مەن سارابدال تاريح قانداي ٶتكەلەگٸنٸڭ تۇسىندا دا از بولعانىمەن بار ەكەنٸنە, دارا بولعانىمەن نار ەكەنٸنە كٷنٸنە مىڭ شٷكٸرلٸك ايتقىزاتىنداي العاداي ازاماتتاردان قۇر الاقان قالدىرىپ كٶرمەپتٸ.
قازٸرگٸ قازاق قاۋىمىنىڭ تاپ سونداي ماڭدايىنا ۇستاپ, زامانىمىزعا تاپ كەلگەن دۋلىعالى نارىمىزعا بالاپ, قوعاداي جاپىرىلا قوشەمەت كٶرسەتٸپ جٷرگەن بٸرەگەي تۇلعاسى – شەر-اعاڭ, كەدٸمگٸ شەرحان مۇرتازا ەكەندٸگٸ داۋسىز.
قۇدايعا شٷكٸر, ول مىناۋ تٸرشٸلٸك دەپ اتالاتىن نۋ جىقپىلدى جەتپٸس جىل بويى شارشاماي كەزٸپ, تالاي ٶردە ٶكپەسٸ ٶشٸپ, تالاي ەڭٸستە ٶكشەسٸ قاناپ, تالاي جەردە قاۋٸپ پەن قاتەرگە جاناپ, جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ ٶتسە دە, تايسالماستان العا تارتىپ, قادامى قايىرلى, قانجىعاسى مايلى, جولبارىستىڭ جوتاسىن وپىرعان باتىرداي ەكٸ مۇرتى ەدٸرەيٸپ, جەلكە تۇسى كٷدٸرەيٸپ, تالتاڭ باسىپ ورتامىزدا جٷر.
تەڭٸر ونىڭ كٶزٸنە وتتى, كٶكٸرەگٸنە شوقتى, قورامساعىنا وقتى مول سالىپ جاراتىپتى. تەك اتىن ەستٸگەننٸڭ ٶزٸندە ەت-جٷرەگٸڭ شىمىرلاپ, ساي-سٷيەگٸڭ سىرقىراپ قويا بەرەتٸندەي.
ۇلدارىنا بۇلاي دەپ ات قويىپ جٷرگەن قاۋىم شالعىنى, قىستا ايىرتتان قارى مەن ايۋداي اقىرعان ايازى ەنتەك مول بولاتىن جۋالى مەن مىڭبۇلاقتىڭ جون ارقاسىنا قونجيعان ازعانتاي اۋىل قۇلي شٸلمەنبەت اراسىنا ەكٸ دٷركٸن ات باسىن بۇرعانىم بار. سٶيتسەم, ول دا كەدٸمگٸ قارا بورباي قازەكەمنٸڭ ٸرگەسٸ قوڭىرسىعان قاراپايىم اۋىلى ەكەن. مالمەن قوسا جەردٸ كٷيتتەپ, كٶبٸرەك بەينەت كەشٸپ ٶسكەندٸكتەرٸنەن شىعار, ادامدارى ٶڭكەي قايىڭ قاپتال, قاپساعاي, مىعىم سٸڭٸر, شىمىر ەت, قايىس, تارامىس, سىپتىعىر, كٷنەس قارا تورى بولىپ كەلەدٸ ەكەن. ومىراۋلارىنان ساقالى تٶگٸلگەن, كٶمەيلەرٸنەن ماقالى تٶگٸلگەن تىعىرىق تاقييا سىرباز تاقۋا قارييالارى بولادى ەكەن. كەستەلٸ كيمەشەكتٸ باستىرا تالاستىڭ الاتاۋىنداعى قارلى شىڭدارداي قاقىرا جاۋلىق وراعان اق كٶكٸرەك ەجەيلەرٸ بولادى ەكەن. ەمٸرەنە امانداسىپ, تەبٸرەنە تٸلدەسەدٸ ەكەن. ميزام شۋاقتاي مايسا كٷلٸپ, مايدا سٶيلەيتٸن مەيٸربان ەل ەكەن. باعزى يراننىڭ دٷلدٷل اقىندارى جارىسا جىرلاعان تارازدىڭ تال شىبىقتاي يٸلگەن تانا كٶز قىزدارى مەن ارشىن جٸگٸتتەرٸنٸڭ دە تۇقىمى اۋىپ كەتە قويماعان ەكەن. بار ەكەن. ۇيالا كٷلٸپ, يمەنە ٸزەت قىلادى ەكەن. قۇلاعىن تٸكٸرەيتكەن يتتەرٸ بولماسا, ادامىنان كەكٸرەيٸپ نە تىمىرايىپ تۇرعان ەشكٸمدٸ كٶرمەدٸم. ەشقايسىسىنىڭ ٶرەكپٸپ تۇرعان ەشتەڭەسٸن بايقامادىم.
شاماسى, بۇدان جەتپٸس جىل بۇرىن ٶتكەن شٸلدەحانادا اينالانى اشتىق جايپاپ, تٸرشٸلٸك نۋىن بۇرشاق ۇرىپ, جان بٸتكەن جاپىرىلا كٷيرەپ, اسپان الاقانداي, جەر تەبٸنگٸدەي قۋىرىلىپ جاتقان قۋ زاماندا دٷنيەگە كەلگەن قىزىل شاقا نەرەستەگە ەلگٸندەي ەۋپٸرٸم ەسٸمدٸ تاستارى ٶرگە دومالاپ تاسىپ جٷرگەندٸكتەن ەمەس, تاۋلارى جىعىلىپ جاسىپ جٷرگەندٸكتەن قويعان سيياقتى. بٸر اۋىلدىڭ نەمەسە بٸر رۋلى ەلدٸڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ۇيىتقىلى ۇلتتىڭ باسىنا قىرىق قىرسىقتىڭ قارا بۇلتى قاتار تٶنٸپ, قاراداي كٷدەر ٷزٸلٸپ وتىرعان تۇستا ارتتاعى ۇرپاق شەتٸنەن ارشىلان, شەتٸنەن شەرٸ بولىپ ٶسپەسە, ەندٸگٸ ەلدٸڭ ەسٸ تٷگەندەلٸپ, ەتەگٸ جابىلا قويۋى ەكٸتالاي ەكەندٸگٸن ەرتە ەسكەرگەندٸكتەن قويسا كەرەك.
قالاي بولسا دا, قاي اقساقال ايتسا دا, ازان شاقىرىلعاندا اۋىزىنا وسىنداي ارۋاق شامىرىقتىرار ارلان ەسٸم تٷسكەن جارىقتىقتىڭ جاتقان جەرٸ جەننات بولعاي!
ەسٸلٸندە, شەر-اعاڭ ەس بٸلٸپ, ەتەك جاپقالى سول بٸر سيرەك ەسٸمگە لايىق بولۋدى جادىنان بٸر شىعارىپ كٶرمەگەندەي. قالىڭنىڭ تٷكپٸرٸندەگٸ تٷگٸ تٸكٸرەيگەن قابىلانداي قاھارلى مٸنەز تانىتىپ, قايسار تاعدىر كەشٸپ كەلەدٸ. كٶزٸن اشپاي جاتىپ, ەكەسٸ سٸبٸر ايدالدى. بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ, ٸشتەگٸ اپاتقا سىرتتاعى الاپات ۇلاستى. قابىرعاسى قاتپاي جاتىپ, جوقتىق, جەتٸمدٸك, تٸپتٸ قورلىق پەن زورلىق كٶردٸ. جۇدىرىعى بارلار جەلكەدەن نۇقىدى. ساۋساعى بارلار كٶزٸنە شۇقىدى. كٶكٸرەگٸندەگٸ زاردى بايقاتپاي, كٶزٸندەگٸ جاستى كٶرسەتپەي, قاسارىسا جٷرٸپ قايرات, الىسا جٷرٸپ اقىل جيىپ ٶستٸ. اۋىزدىعا ازۋىن, تىرناقتىعا تٸسٸن, قيياناتقا كٷشٸن كٶرسەتە جٷرٸپ ەرجەتتٸ. كٶرٸنگەن بٸر تٷرتٸپ باققان “حالىق جاۋىنىڭ” بالاسىنان كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸ قۇلاپ, حالىقتىڭ ٶزٸ قالاپ سٷيگەن داناسىنا دەيٸن قيىن-قىستاۋ جول كەشتٸ. تالاي تەسكەن تاۋدان ٶتٸپ, تالاي شىرقاۋ شىڭعا شىقتى.
ول تٷسكەن ەڭٸس قانداي تۇڭعيىق بولسا, ول جەتكەن جەڭٸس سونداي تىم بيٸك.
ول بەرٸمٸزدٸڭ قولىمىزدان كەلە بەرمەيتٸن ٸستەردٸ تىندىردى. بەرٸمٸز تەۋەكەل ەتە بەرمەيتٸن ٸستەرگە تەۋەكەل ەتتٸ. سوندىقتان دا بەرٸمٸز جەتە بەرمەيتٸن ابىرويعا جەتتٸ.
ول بٷگٸن “ارشىلانىم-اي!” – دەپ ارداق تۇتساڭ دا, “شەرٸم-اي!” – دەپ ماردامسىساڭ دا, “قابىلانىم-اي!” – دەپ قايمىقساڭ دا, اۋىزىڭ قيسايىپ كەتپەيتٸن ۇلتتىق رۋحانيياتىمىزدىڭ اسا ايبىندى تۇلعاسى. كەسەك سۋرەتكەر. كەمەل قايراتكەر. اسقاق ازامات.
دەيٸم, جەلدٸڭ ٶتٸندە, جاۋدىڭ بەتٸندە, ۇشار شىڭدى جايلاپ, ۇشان دالانى قىستاپ, كٷندٸز ايقايدان, تٷندە “ايتاقتان” اۋىزدارى بوساماي, ٸرگەدەن جاۋ, تٶبەدەن جۇت تٶنٸپ, استىنداعى اتى ىلعي اۋىزدىعىن شايناپ, ٷستٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ ىلعي ىزا-نامىسى قايناپ, تٸسٸن قايراپ, بەس قارۋىن بەلٸنەن بٸر تٷسٸرمەي ٶتەتٸن بٸربەتكەي بەزەرٸمدٸ نويانداردان باسقانى ادامعا ساناماي, الىس-جۇلىستا, ايتىس-تارتىستا, ايقاس-سايىستا عۇمىر كەشكەن جاۋجٷرەك قاۋىم قاستەر تۇتاتىن بار مٸنەز, بار قاسيەتتٸڭ بەرٸنە يە بۇل ادام ەدەبيەتكە دە, ساياساتقا دا سول قالىڭ كٶپتٸڭ اراسىنان, ولار شەگٸپ باققان قييامەت-قايىم قيىندىقتاردىڭ ورتاسىنان كەلدٸ. سودان دا شىعار, ونىڭ جازعانى دا, ايتقانى دا, تٸپتٸ قالىڭ جيىندا تٶڭٸرەگٸندەگٸلەردٸ ەدٸرەيە تىڭداپ, ەجٸرەيە سٶيلەيتٸنٸ دە ەنتەلەگەن كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸن دٶپ باسىپ وتىرادى. قاي تاراپقا, قاي اۋىل, قاي قاۋىمعا بارسا دا, ونى ورتاسىنان ويىپ الىپ, وقشاۋ قوشەمەتتەپ جاتادى. جالپىنىڭ اراسىندا جٷرۋگە قيمايتىن جالعىزىنداي الابٶتەن ايمالاپ باعادى.
بۇل حالىققا دا جاراسادى. حالقى استى-ٷستٸنە تٷسٸپ جاتقان ارىسقا دا جاراسادى.
ٶيتكەنٸ, شەرحان قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكٸگەلٸ حالىقتان بٸر ەلٸ ٸرگە اجىراماي كەلەدٸ. قولىنا قالام العالى حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەپ كەلەدٸ. قاتارداعى تٸلشٸ كەزٸندە حالىق بٸتٸرٸپ جاتقان ەرەن ٸستەرمەن قوسا, حالىق كٶرٸپ وتىرعان ەرەسەن تاۋقىمەتتەردٸ دە جاسىرماي جازا بٸلدٸ.
قالامىمەن بٸرگە قاناتى دا قاتايىپ, اقپارات تٶرٸنە شىققاندا دا سول ۇستانىمىنان بٸر سەت اينىپ كٶرگەن ەمەس. اينالاسىنا حالىق سۋساپ وتىرعان ەڭگٸمەنٸ ايتا الاتىندار مەن ولاردىڭ اۋىزىنا قاقپاق بولمايتىنداردى جينادى. الپىسىنشى جىلدارعى ازعانتاي جىلىمىقتىڭ تۇسىندا سٸرەسكەن توڭ جٸبٸپ, استىنان قاۋلاي كٶتەرٸلگەن ەلسٸز كٶكتٸ قايتادان اياز جالاپ, سۋىق ٷرٸپ كەتپەۋٸنە قولىنان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسادى. ۇلتسىزدىق پەن ۇياتسىزدىق بٸردەي مەڭدەپ “قازاقى مال مال ەمەس, قازاقى بالا بالا ەمەس” دەيتٸن قاعيدا مەملەكەتتٸك ساياساتقا اينالعان تۇستا ۇلتتىڭ تٸلٸ كەسٸلمەۋٸ, حالىقتىڭ رۋحى ٶشپەۋٸ, ارتتاعى ۇرپاقتىڭ الجاسىپ كەتپەۋٸ جولىندا ارىستانداي ارپالىسىپ, جولبارىستاي جاعالاسا العان جالعىز رەداكتور شەرحان مۇرتازا بولعاندىعىن ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶرگەنبٸز. بەرٸن جوعالتىپ, بەرٸن توناتىپ, بەرٸنەن ايىرىلعان ادىرا قاۋىمىمىزدىڭ وڭ جاعىندا اتا-بابادان قالعان جالعىز كٶز كٶنە ەبدٸرەدەي تٶل ەدەبيەتٸمٸزدەن ايىرىلىپ قالماۋ ٷشٸن جاس تالاپكەرلەرٸمٸزدٸڭ قالامىنان شىققان جٸلٸگٸ تاتيتىن ەر سٶيلەم, ەر شۋماقتى جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي “لەنينشٸل جاستىڭ” بەتٸنە سٷيرەلەدٸك. كٷن سايىن گازەت بەتٸن بەرمەيتٸن ن.س.حرۋششەۆتٸڭ قۇلاش-قۇلاش باياندامالارى مەن سٶيلەگەن سٶزدەرٸمەن جارىستىرىپ, ول كەزدە ەلٸ بٸر كٸتابى دا شىقپاعان مۇقاعالي, قادىر, جۇمەكەندەردٸڭ قۇلاش-قۇلاش جىرلارى مەن داستاندارى باسىلدى. ساحنادا بٸر-ەكٸ سەتتٸ رٶل ويناعان جاس اكتەرلەرٸمٸز بەن بٸر-ەكٸ شىعارماسى كٶرمەگە قويىلعان جاس سۋرەتشٸلەرٸمٸز جايىندا ەتەكتەي-ەتەكتەي ماقالالار جارييالاندى. تٷكپٸر-تٷكپٸردەگٸ تالاعىنىڭ بيتٸ بار جاستارعا ەدەيٸ ٸزدەۋ سالىندى. سارىاعاش پەن اتىراۋداعى مۇعالٸمدەر تٶلەگەن مەن فاريزا, قاتىنقاراعاي مەن لەنگٸردەگٸ تراكتورشىلار ورالحان مەن مۇحتارلار ەدەبيەت تابالدىرىعىنان سولاي اتتادى. بۇرىن بوساعادان ورىن تيمەيتٸن “لەنينشٸل جاس” ەندٸ ۇلتتىق رۋحانيياتىمىزدىڭ تٶردەگٸ شارايناسىنا اينالدى. قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ ٶرەسٸن اسىرىپ, ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ جٷرگەن ٶرەن جٷيرٸكتەردٸڭ بەرٸنٸڭ دەرلٸك تۇساۋى “لەنينشٸل جاستا” كەسٸلدٸ. قاناتتارى “جالىندا” قاتايىپ, “جۇلدىزدىڭ” بەتٸندە قابىرعالى شىعارمالارى جارييالاندى. “قازاق ەدەبيەتٸ” مەن “ەگەمەندٸ قازاقستان” بەتٸندە ەدٸل باعالارىن الىپ, ەسٸمدەرٸ ەلگە تانىلدى. بەرٸنٸڭ دە رۋحاني ەكەسٸ باسقا ەشكٸم ەمەس, شەرحان مۇرتازا بولدى. ونىڭ جازۋشىلىق پەن جۋرنالشىلىقتاعى, قوعامدىق وي-ساناداعى مۇنداي “ٶكٸل بالالارى” جٷزدەپ ەمەس, مىڭداپ سانالادى. ٶيتكەنٸ, ول باسقارعان تۇستا, قاي باسىلىم دا ەل اراسىن ەلدەنەشە جٷز مىڭداپ تاراپ جٷردٸ. ول قانداي اقپارات قۇرالىن باسقارسا دا, قازاقتىڭ مۇڭ-مٷددەسٸنە دەگەندە كٶزٸ كٸرەۋكە, قۇلاعى توساڭ, تٸلٸ شٷلجٸڭ تارتىپ كٶرگەن جوق. قازاقتىڭ الپىسىنشى جىلداردان باستاپ ٶزگەرە باستاعان قوعامدىق مٸنەز-قۇلقىنىڭ جاقسىلىق پەن جاڭالىققا قاراي بەت بۇرۋىنا رەداكتور شەرحان مۇرتازانىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ وراسان زور. قازاقتىڭ اقىل-ويى مەن ەرەكەت-امالىن جەلتوقسانعا قاراي جەتەلەۋدە ول باسقارعان ەدەبي باسىلىمداردىڭ, تەۋەلسٸزدٸككە قاراي جەتەلەۋدە ول باسقارعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ەلەۋلٸ قىزمەت ەتكەندٸگٸن ايتپاي كەتۋ اقيقاتتىڭ الا جٸبٸن اتتاعاندىق بولار ەدٸ.
ونى ەدەبيەتكە دە الىپ كەلٸپ جٷرگەن وسىنداي ەلجاندىلىعى دەپ ويلايمىن. جاسىراتىن نەسٸ بار, جۋرناليستيكادا شىن ساردارلىعىن كٶرسەتكەن التىن باستى ازاماتىمىز كەنەت ەڭگٸمە-پوۆەستەر جارييالاتا باستاعاندا قولدا تۇرعاندا قارماپ قالايىق دەپ رومانيستيكاعا بٸردەن اۋىسقان ٶزگە دە رەداكتورلارىمىز بەن باسپا ديرەكتورلارى سيياقتى ەدەبيەتكە كٶپتٸڭ بٸرٸ بولىپ قالىپ, قادٸرٸن جوعالتىپ الماس پا ەكەن دەپ قاۋٸپتەنگەندەردٸڭ بٸرەۋٸ بٸز ەدٸك. كٶپ ۇزاماي ول كٷدٸكتەن ارىلىپ, كەيبٸر شىعارمالارى شىققاندا ىقىلاستانا وقىعانبىز. سوڭعى ايلاردا 1994 جىلى شىققان تٶرت تومدىعى مەن “اي مەن ايشادان” باستاپ كەيٸنگٸ كەزدە جارىق كٶرگەن شىعارمالارىن قايتادان سٷزٸپ شىققاندا, ەۋەلگٸ كٷدٸگٸمٸزدٸڭ ەبەستٸك ەكەندٸگٸنە كٶزٸمٸز ەبدەن جەتتٸ.
ول ەدەبيەتكە دە حالىقتىڭ قابىرعاسىنا نە باتىپ وتىرعاندىعىن انىق بٸلگەندٸكتەن كەلٸپتٸ. ونىڭ اقپارات قۇرالدارىنا قاراعاندا ٶمٸرلٸك شىندىقتى جان-جاقتى قامتۋعا, قانشا دەگەنمەن, امال-ايلاسى كٶبٸرەك ەكەندٸگٸن سەزگەسٸن كەلٸپتٸ. سول كەزەڭدە كٷللٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتتە دە ەلگٸ سەبەپتەن تۋىنداعان ‘جۋرناليزم” اعىمى باس كٶتەرٸپتٸ. ناقتى دەرەكتەمەلٸك ەدەبيەت پەن بەللەتريستيكانىڭ ستيلدٸك سيمبيوزى كٶركەم ويلاۋدىڭ يكەمدٸلٸگٸن ودان ەرمەن ارتتىرا تٷسٸپتٸ. شەرحان مۇرتازا دا جازۋشىلىققا ٶمٸردەن كٶرٸپ بٸلگەن ٶز تاقىرىبى بولعاندىقتان كەلٸپتٸ. ول از دەسەڭٸز, ٶزٸنەن باسقا ەشكٸم ايتىپ جەتكٸزە المايتىن ٶزٸندٸك تاعدىر-تالايى بولعاندىقتان كەلٸپتٸ. ونىڭ تۇڭعيىعىنا تەك ەدەبيەت قانا بويلاپ, ونىڭ تىلسىم سىرلارى تەك سۋرەتكەر عانا ساراپتاي الاتىنىن تٷسٸنگەندٸكتەن كەلٸپتٸ.
بٸراق, اقيقاتقا جٷگٸنسەك, شەرحان مۇرتازانىڭ مۇنداي مول ٶمٸرلٸك قورى مەن سۋرەتكەرلٸك شەبەرلٸگٸ ەپ دەگەننەن اي قۇشاق قاۋىپ قابىسا قالماپتى. ونىڭ بٷگٸنگٸ داۋسىز مويىندالىپ وتىرعان ٷلكەن تالانتى ەدەبيەت ايدىنىندا بٸردەن اسقار تاۋداي ايبىن تانىتىپ, اسقاقتاپ شىعا كەلمەپتٸ. ەۋەلٸ مۇحيت تٷبٸنەن ەندٸ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان ايسبەرگتەي ەر جەر, ەر جەردەن شوقتىق كٶرسەتٸپ, بٸرتە-بٸرتە ٶركەشتەنٸپ, بٸرتٸندەپ بيٸكتەي تٷسٸپتٸ. ونىڭ مۇنداي بٸرتٸندەپ كەمەلدەنۋٸنە ەكٸ سەنٸمدٸ سواۆتورى مىقتاپ كٶمەكتەسٸپتٸ. جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ بٸر سواۆتورى – شىرىلداعان شىندىق. ەكٸنشٸ سواۆتورى – شىجعىرىلا شىرقىراعان ار-نامىس. ونىڭ باستى تاقىرىبى – تابانعا تاپتالعان ار-نامىستىڭ ويانۋى, اپشۋى, ايقاسقا شىعۋى.
باسقالارىن بىلاي قويعاندا, باستاپقى شىعارمالارىنىڭ ٶزٸندە وسى پافوس شاقپاقتىڭ جەلٸ كٶتەرگەن قيىرشىق تاستارداي بەتٸڭە ۇرىپ, كٶزٸڭدٸ وسقىلايدى. كٶرٸپ جٷرگەن “دەۋرەنٸڭە” ىزاڭدى كەلتٸرەدٸ. باسىمىزدان ٶتكەن سۇراپىلدار مەن سۇمدىقتار جايىندا ويعا باتىرادى. يت سٸلٸكپەمەن جٷرٸپ, قاڭقاسىنىڭ قايدا قالعانى بەلگٸسٸز قايران ەكەلەرٸمٸزدٸڭ, جەسٸرلٸكتەن جەركٷيٸك بوپ كەتە جازداعان اينالايىن انالارىمىزدىڭ, جەتٸمدٸكتەن كٶزكٷيٸك بولىپ ٶسكەن ٶزدەرٸمٸزدٸڭ, جاۋىر تٷيەدەي جۇتاڭدىقتان بٸر ارىلا الماي ٶتكەن اۋىلىمىز بەن اجداھانىڭ اۋىزىندا كٷن كەشكەن قاۋقارسىز قاۋىمىمىزدىڭ قان قاقساتار شىندىعىن قاز-قالپىندا كٶز الدىمىزعا ەكەلەدٸ. مىلتىقتى مايدان ٶتكەنمەن, مىلتىقسىز مايداننىڭ ەشقاشان بٸتپەيتٸنٸن ۇعىندىرىپ, كٶرٸنگەن كٶكٸمەگە بٸر سەنگەن ەلەۋمەتتٸك ەسالاڭدىقتان ەسٸڭدٸ جيعىزادى. ٶتكەنگە دەگەن ٶكٸنٸش پەن كەلەشەككە دەگەن ٷمٸتتٸ تالشىق ەتكەن جانسەبٸل تٸرشٸلٸكتٸڭ قاي تىرتىعىنىڭ دا قاستەرلٸ ەكەندٸگٸنە قاپىسىز قانىقتىرادى. ٶز كٶكٸرەگٸڭدەگٸ ىزا مەن نامىستان, جٸگەر مەن سەنٸمنەن, ارمان مەن ماقساتتان باسقا كٶكتە دە, جەردە دە ەشقانداي تٸرەك-تايانىش جوق ەكەندٸگٸنە كٶزٸڭدٸ جەتكٸزەدٸ. وعان دەيەك پەن ايعاقتى ٶزٸ كەشكەن كەلەڭسٸز تاعدىردان تابادى. بارشامىز باستان ٶتكەرٸپ كەلگەن كٷلدٸ-كٶمەش كٷيكٸ تٸرلٸكتٸڭ باسقامىز اڭعارا بەرمەگەن اششى اقيقاتتارىن اڭعارتادى.
كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن قاراپايىم جانداردىڭ ەلگٸنٸڭ بەرٸنە اقىرىنا دەيٸن شىداپ باققان قايسارلىعىن جىرلاي وتىرىپ, قاجىماس قايراتكەرلٸك پەن قاھارماندىق تاقىرىبىنا بويلايدى. تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى بەس كٸتاپتان تۇراتىن سوقتالى ەپوپەيا سولاي دٷنيەگە كەلٸپتٸ. دەيٸم قاپى كەتٸپ كەلگەن ەكەگە ۇل بولۋ مەن دەيٸم قاپى سوعىپ قالا بەرەتٸن حالىققا كٶسەم بولۋدىڭ اششىسى مول, تۇششىسى تاپشى تاقسٸرەتتٸ تاعدىرىنىڭ تاعىلىمى دەل بٷگٸنگٸ بٸزدەرگە كەرەك. شەرحاننىڭ تۇرارى باتىلدىعى مەن باتىرلىعى جاعىنان باعزىداعى بابالارىمىزدان, كٷيٸنٸشتٸ شىرعالاڭ تاعدىرى مەن كٷيٸكتٸ شىتىرمان ويلارى جاعىنان ارماندارى ٸشٸندە, بارماقتارى تٸسٸندە كەتٸپ, كٶز الدىمىزدا كٷيرەپ جوعالا بەرگەن كٷنٸ كەشەگٸ اعالارىمىزعا, تٸپتٸ كٶپ جاعدايدا الاساپىران زاماندا الماعايىپ حال كەشٸپ كەلە جاتقان بٷگٸنگٸ ٶزدەرٸمٸزگە اۋماي ۇقسايدى. ارمانىنا زامانى, اقىلىنا قوعامى دەر كەزٸندە قۇلاق اسپاي, دەيٸم كٸجٸنۋمەن ٶتكەن پۇشايمان تۇلعالاردىڭ تۇساۋلى تاعدىرىن شەرحان مۇرتازا ٶز كٶزٸمەن كٶرە جٷرٸپ, ٶز باسىنان ٶتكەرە جٷرٸپ بەينەلەگەندەي. جالقىڭ تٷسٸنگەن اقيقاتقا جالپىڭ دەس بەرٸپ, جاپپاي ۇمتىلىس تۋماعان جەردە قاي قاۋىمنىڭ باعى جانعان?! حالقىنىڭ باعى جانباعان جەردە قاي جالقىنىڭ ٸلگەرٸ باسقان قادامى كەر كەتپەگەن?! تۇراردىڭ كەشكەنٸ دە تاپ سول كەر تاعدىر ەدٸ. ونىڭ جانىن جەگٸدەي جەپ بٸتكەن دە تەك كٶپتٸڭ ەپەرگەن جەڭٸسٸن قانجىعاسىنا بٸر ٶزٸ بٶكتەرٸپ, ٶزگەنٸڭ بەرٸنە ٶكتەمسٸپ باققان ستاليننٸڭ زۇلىمدىعى دا, باقتالاستارىنىڭ باقايدان قاققان زالىمدىعى دا ەمەس ەدٸ. يمانداي سەنگەن اقيقاتىنىڭ الدامشى, اڭساپ جەتكەن ارمانىنىڭ اققاپتال تاريحتىڭ كەزەكتٸ بٸر قىلجاعى, جاي ەنشەيٸن جالعانشىلىق بولىپ شىققاندىعى ەدٸ. بەرٸنٸڭ دە مەڭگٸنٸڭ قييالى ەكەندٸگٸن مويىنداۋدىڭ اۋىرلىعى ەدٸ. ول بۇل جولعا بٸر باسىنىڭ باعىن ويلاپ تٷسپەپ ەدٸ, ەسەسٸ كەتٸپ, ەڭسەسٸ جىعىلىپ كەلگەن ەلٸن ويلاپ تٷسٸپ ەدٸ. ساۋابىن الام با دەپ جٷرگەندە, وبالىنا قالعانىنا كٷيٸنە كٷيزەلدٸ.
ودان بەرٸ دە تاريح تالاي تٶڭبەكشٸدٸ. ٷمٸتسٸز سايتان دەپ, ەر جاڭا ۇرپاق جاڭا ٷمٸتپەن تۋدى. دٷنيە بۇل قالپىندا قالمايدى, ەيتەۋٸر بٸر ٶزگەرەدٸ, ٶزگەرسە, جاقسىلىققا قاراي ٶزگەرەدٸ دەگەن سەنٸمدٸ قازٸر جەر ورتاسىنا كەلٸپ وتىرعان ەستييار بۋىن دا تالشىق ەتتٸ. تاعدىر, راسىندا دا, ولاردىڭ ماڭدايىنا كەزەكتٸ تاريحي تاڭداۋ جاساۋدى ٶزدەرٸ باستان كەشۋگە جازىپتى. بۇل جولى دا كەتەشەك قوعام كەلەشەك قوعامنىڭ اياعىنان اياماي شالىپ باقتى. وندايدا حالقىنا شىنداپ جانى اشيتىنداردىڭ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المايتىندىعى تٷسٸنٸكتٸ. قاي-قايسىسى دا حال-قادەرٸنشە قايرات ەتٸپ باقتى. بۇل تۇستا دا شەرحان ەرەكشە كٶزگە تٷستٸ. اتىشۋلى تۇرار تۋرالى حامساسىنىڭ سيياسى كەپپەي جاتىپ, “قايتا قۇرىلۋ” نەمەسە “قايتا قىرىلۋ” ەكەندٸگٸ ەلٸ نەعايبٸل, ەيتەۋٸر “قايتا قۇرۋ” دەپ اتالاتىن تٷسٸنٸكسٸز كەزەڭدە “ستالينگە حات” “بەسەۋدٸڭ حاتى” سىندى ۇلتتىق سانامىزدى ايتا قالارلىقتاي شايقالتا بٸلگەن شامىرىقتى تراگەدييالاردى دٷنيەگە ەكەلدٸ. حالىقتىق بولمىسىمىزدى قايتا قاۋساتىپ كەتۋٸ ىقتيمال جاڭا رۋحاني كەسەلدەرٸمٸزدٸ ەشكەرەلەيتٸن “جالعىز ٷيلٸك زٸلزالا”, “ەسەك ساۋداسى” اتتى تراگيكومەدييالىق تۋىندىلار مەن ەڭگٸمە-نوۆەللالار جازدى.
بۇنىڭ بەرٸ تاۋقىمەتتەن كٶزٸ اشىلىپ كٶرمەگەن كەمتالاي حالقىمىزدىڭ اۋىسپالى كەزەڭ دەپ اتالاتىن اۋسار تۇستا تاعى دا سازعا وتىرىپ قالماۋىنا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنٸندەي قالامگەرلٸك جاناشىرلىعى ەدٸ.
شەرحان مۇرتازا – ەلگٸندەي ۇلتتىق تاعدىرىمىز تٷبەگەيلٸ شەشٸلەر كەزەڭدە بۇنىڭ بەرٸ ازدىق ەتەتٸنٸن ەلدٸڭ ەڭ الدىمەن سەزٸنگەن قالامگەرٸمٸز. شىن ايتىس پەن شىن تارتىسقا بەلدٸ بەكەم بۋىپ شىقپاي بولمايتىنىن قاپىسىز العاندا بٶرٸ ەتەكتەن دەگەندەي, قاي ٶزگەرٸستەردٸڭ تۇسىندا دا ىسسىلاي سۇعىنىپ باعاتىن ساياسي سولاقايلار مەن ەكونوميكالىق قوماعايلار بۇل جولى دا تٶبە كٶرسەتپەي قالعان جوق. ونىڭ بەرٸ ەندٸ-ەندٸ تٸرسەگٸن تٸكتەپ كەلە جاتقان ەلدٸگٸمٸزدٸڭ سوڭىنا سٶز ەرٸتكٸزٸپ, تەي-تەي تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ تەلكەكتەۋشٸلٸكتٸڭ ٶرتٸنە ماي قۇيىپ باعارى تٷسٸنٸكتٸ. مۇندايدا ٶز ايىلىمىزدى ٶزٸمٸز جيىپ, ٶز ەبەستٸگٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تىيىپ ساقتانباساق, بٸزدٸ سىرتتان تۇرىپ جاقتاپ نە اقتاپ الاتىندار تابىلا بەرمەيدٸ. وسىعان شاقىراتىن پەتۋالى سٶز, پاراساتتى پٸكٸر كەرەگٸپ تۇرعاندا دا, الدىمەن شەرحان مۇرتازا تەۋەكەل ەتتٸ. ەجەلگٸ قالامداسى كامال سمايىلوۆقا حات جازىپ, كٶپتٸڭ ٶزەگٸن ٶرتەپ جٷرگەن كٷيٸكتٸ مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸر تارتتى. ولاردىڭ ٶزارا الماسقان بۇل حاتتارى بٸز ٷشٸن دە وڭايعا تٷسپەگەن ٶتپەلٸ كەزەڭٸمٸزدٸڭ قالاي ٶتكەندٸگٸنە رۋحاني ايعاق بولىپ قالارى سٶزسٸز.
ۋايىمدى ٷمٸت جەڭٸپ كەلە جاتقان قازٸرگٸدەي تۇستا بارلاردى قاناعاتقا, جوقتاردى سابىرعا, جالپى ەلەۋمەتتٸ ىجداھاتتى ەڭبەكپەن تٷسٸنگەن زييالى ازاماتىمىز. ەۋەلٸ ول باسقارعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” بەتٸندە باستالعان كٶزقاراستار سايىسى جاڭا سايلانعان جوعارعى كەڭەستٸڭ مەجٸلٸستەرٸندە جالعاستى. ول – راسىندا دا, كٸمنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن ايقىنداعان ايلار مەن جىلدار بولدى. ەگەمەندٸگٸمٸز بەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تاعدىرى دا سول بٸر كەسكٸلەسە وي شارپىسقان, پٸكٸر سايىسقان كەسكەكتٸ كەزەڭدە شەشٸلدٸ. سول بٸر ساياسي سالعىلاستاردا الداسپانداي جارقىلداعان سايىپقىران شەشەندەردٸڭ بٸرٸ شەرحان مۇرتازا بولدى.
تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتٸپ, ەگەمەن ەل بولعان سوڭ دا ساياسات مايدانى سايابىرسىعان ەمەس. كەشەگٸ قاپى قالعاندار ەندٸ بالاڭ تەۋەلسٸزدٸك پەن بالاۋسا مەملەكەتتٸڭ ەر ادىمىن اڭدىپ, ەر جاڭساق قادامىن ينەگە شانشىپ باقتى. كەتكەن قاتەلٸكتەرٸ مەن جويا الماي كەلە جاتقان كەمشٸندەرٸن جٸپكە تٸزٸپ وتىراتىن كٸرپيياز سىنامپازدار كٶبەيدٸ. ولار سىرتتان ايتىلعان سىبىر مەن سىبىستى قاعىپ الىپ, ٸشتەن دٷركٸرەتە, دٷرٸلدەتە جٶنەلۋگە تىرىستى. وعان اۋىسپالى كەزەڭنٸڭ, بولماي قويمايتىن ەتتەگەنايلارى مەن اعاتتىقتارى دا از جەلەۋ بولعان جوق. ونىڭ ٷستٸنە, جاۋ جاعادان ىنتىماقتى تٸرلٸككە شاقىرىپ قانا كٶپ قىرسىقتى ازايتىپ, از بەرەكەنٸ كٶبەيتە الامىز.
جالپى, ەلدٸككە ەندٸ قولى جەتٸپ, ەڭسەسٸن ەندٸ تٸكتەي باستاعان قاۋىمداردىڭ بايلىق پەن بيلٸك جولىنداعى تايتالاستاردان بويلارىن اۋلاق ۇستاپ, بەرەكە-بٸرلٸككە جۇمىلعانى دۇرىس ەكەندٸگٸن تارلان تاريح تالاي رەت دەلەلدەگەن. بۇل ٷشٸن دە اۋىزى دۋالى ازاماتتار كەرەك. بٸز ونداي ازاماتتار جوقتىقتان ەمەس, سولاردىڭ اراسىنداعى شوقتىعى بولعاندىعىنان دا شەرحان مۇرتازانىڭ ارعى-بەرگٸدەگٸ ەڭبەگٸ مەن اق-ادال ٶمٸر جولى تۋرالى ويىمىزدى اعىمىزدان جارىلا ورتاعا سالعاندى جٶن كٶردٸك.
شەر-اعانىڭ ٶزٸ: “الپىس – تال تٷس” – دەپ جيٸ ايتاتىن. تال تٷستەن كەيٸن سارى بەسٸن كەلمەۋشٸ مە ەدٸ. ەندەشە, جەتپٸس جەردٸڭ تٷبٸ ەمەس, سول ايتقان سارى بەسٸن. الىس جولداعى جولاۋشىنىڭ از-ماز ات شالدىرىپ الىپ, قايتادان اتقا قوناتىن كەزەكتٸ ايالداماسى.
جولىڭىز ۇزاق, ساپارىڭىز سەتتٸ بولعاي, ارداقتى اعا!
ەبٸش كەكٸلباەۆ
