ابايدىڭ جاڭا ٶلەڭٸ حاقىندا

«جاڭا زاكون» ابايدىڭ قازاق حالقىنا جاڭا زاكون (ارابشا — نيزام) ەكەلگەن زارداپتار تۋرالى كٶلەمدٸ ٶلەڭٸ (34 شۋماق). ەشبٸر اباي جيناعىندا جارييالانباعان. العاش رەت «جالىن» جۋرنالى (1971, №4) بەتٸندە ٷش شۋماققا قىسقارتىلىپ باسىلعان. ٶلەڭدٸ 1970-جىلداردىڭ باسىندا تاۋىپ العان, العاشقى پٸكٸردٸ ايتقان دا — اكادەميك ەلكەي مارعۇلان. بٸرٸنشٸ بەتٸندە «دجانگا زاكون» دەپ اتى جازىلعان ٶلەڭ سەمەي قالاسىنان ومبىداعى گ. ن. پوتانينگە «قوزى كٶرپەش — بايان سۇلۋ» جىرىمەن بٸرگە جٸبەرٸلگەن. عالىمنىڭ ۇزاق ٶلەڭ ابايدٸكٸ ەكەنٸنە سەنٸمٸ كەمٸل بولعان. ەيتسە دە, شىعارما باسقا بٸرەۋدٸكٸ دەگەن كٷدٸكپەن اباي جيناعىنا كٸرگٸزٸلمەي قالعان. ۇمىت بولعانى سودان. شىندىعىندا, ەشبٸر كٸنەسٸ جوق, شٷبەسٸ مەن كٷدٸگٸ جوق ناعىز اباي ٶلەڭٸ.

الدىمەن ايتارى, 1878 جىلى اباي ٸستٸ بولىپ, بولىستىق قىزمەتتەن بوسادى. ۇلى ٶمٸرگە تٷبەگەيلٸ بۇرىلىس ەكەلگەن تاپ وسى وقيعا. ونى «ٶلسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما?» ٶلەڭٸندەگٸ:

جاسىمدا البىرت ٶستٸم, ويدان جىراق,
ايلاعا, اشۋعا دا جاقتىم شىراق.
ەرتە وياندىم, ويلاندىم, جەتە المادىم,
ەتەكباستى كٶپ كٶردٸم ەلدەن بٸراق, —
دەگەن شۋماق انىق اڭعارتادى. الدىڭعى ەكٸ جولدا اقىن 1878 جىلعا دەيٸنگٸ, سوڭعى ەكٸ جولدا ونان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸن پاش ەتكەن. بۇل جەردە «ەرتە وياندىم, ويلاندىم» دەگەنٸ تۋعان حالقىن الدىڭعى ەلدەردٸڭ قاتارىنا شىعارماق ميسسيياسىن يىعىنا العانىن, بٸراق وعان «جەتە الماعانىن» ايتقانى.

مٸنە «جاڭا زاكون» ٶلەڭٸ جاڭاعى «ەرتە وياندىم» دەۋٸنٸڭ كۋەسٸ. ەل ٷشٸن ەڭبەك قىلعان العاشقى قادامى. وعان دەلەلدٸ ٶلەڭنٸڭ ٶزٸنەن الايىق.

ۇزاق ٶلەڭ بىلايشا باستالعان:
ورىسقا قاراعالى كٶپ جىل بولعان,
بٸر دە ەركەك جوق ەل ٷشٸن ەڭبەك قىلعان.
پاتشاعا بارىپ جٷرگەن جاقسىلارى,
شەكپەن ٷشٸن, شەن ٷشٸن بوسقا ۇمتىلعان.
حابار جەتٸپ پاتشاعا بٸزدٸڭ جاقتان,
جانى اشىپ ويشىلدارعا وي ويلاتقان.
قازاققا وسى جاقسى, پايدالى دەپ,
ويشىلدار جاڭا زاكون — نيزام تاپقان.
شىعارعان بٸر زاكوندى قازاققا دەپ,
بۇرىنعىداي قالماسىن ازاپقا دەپ.
قازى, مايور, تٸلماش پەن كازاك-ورىس,
ەلدٸ يتتەي تالاماسىن مازاققا دەپ.
تٷزەتەمٸن دەسە دە قازاق حالقىن,
ٸشتەگٸلەر كٶپ بٸلمەس ەلدٸڭ پارقىن.

«اباي بۇلاي جازباسا كەرەك ەدٸ» دەپ كٷدٸك تۋدىرعان وسى 14 جول. بٷگٸنگٸ ۋاقىت بيٸگٸنەن اق پاتشا قازاقتىڭ قامىن جەدٸ, «جانى اشىپ» جاڭا زاكون جازۋعا «وي ويلاتقان» دەگەن سٶزدەر پارادوكس بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق تاڭ قالارلىق يا بولماسا ٷركە قارايتىن جەيت پە وسى?

پاتشانى ماداقتاۋ كٶرشٸمٸز رەسەي مەملەكەتٸندە ¬عاسىردان عاسىرعا اسقان داعدىلى دەستٷر. ٶيتكەنٸ, دارا بيلٸك تەك پاتشانىڭ عانا ۋىسىندا (مۇنداي بيلٸك جٷيەسٸن – «مونارحييا» دەيدٸ) ەدٸ. زاڭ, ەرەجە, قاۋلى-قاراردىڭ كٷللٸسٸ, ولاردىڭ قابىلدانۋى يا ٶزگەرتٸلۋٸ تەك پاتشانىڭ ىقتييارىندا ەدٸ. سول سەبەپتەن ورىستىڭ اقىن-جازۋشىلارى (كرىلوۆ, گوگول, تولستوي, سالتىكوۆ-ششەدرين جەنە ت.ب.) دا, بارلىق وقىعاندارى دا پاتشا اعزامعا سەندٸ. جاماندىق, كٸنە پاتشانىڭ ٶزٸنەن ەمەس, تٶمەندەگٸ كٶپ شەنەۋنٸكتەن دەپ بٸلدٸ. پاتشا قالىڭ ورىس شارۋالارى حەلٸنەن حابارسىز, ەگەر وعان شىندىق جەتسە, جاعداي تٷزەلەر دەپ ٷمٸت ارتتى.

وسى ەسكٸ سٷرلەۋدٸ بۇزۋ ابايعا دا كەرەك ەمەس, ون ەكٸ جىل ۇدايى بولىس, ياعني پاتشالىق ەكٸمشٸلٸك قىزمەتكەرٸ بولدى. اق پاتشا «قازى, مايور, تٸلماش پەن كازاك-ورىس» قازاقتى يتتەي تالاپ جاتقانىنان حابارسىز دەپ ويلاعان, بۇل ورىس-تٷرٸك سوعىسى كەزٸندە (1877-78) پاتشا ەسكەرٸن قولداپ جازعان حاتىنان دا بٸلٸنەدٸ. نەگٸزٸ, قازاقتا حان, ورىستا پاتشا – ەجەلدەن ەدٸلەتتٸلٸك كەپٸلٸ, حالىق قامقورى عوي.

ەندٸ «ٸشتەگٸلەر كٶپ بٸلمەس ەلدٸڭ پارقىن» دەگەن سوڭعى جولعا كەلەيٸك. ونىڭ مەنٸسٸ: قازاق اراسى پاتشالىق رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ تەرريتوريياسىن «ٸشكٸ جاق», ال ەل-جۇرتىن «ٸشتەگٸلەر» دەيتٸن. ٶلەڭدە «ٸشتەگٸلەر» دەپ اباي قازاق حالقىنا قاتىستى جاڭا زاڭدى دايارلاعان ارنايى كوميسسييا مٷشەلەرٸن ايتقان. ۇلىقتار مەن ويشىلدار قاتىسقان كوميسسييا مٷشەلەرٸ ەكٸ توپقا بٶلٸنٸپ (پروگرەسسشٸل جەنە رەاكتسيياشىل), تالاس-تارتىستىڭ كٶرٸگٸ قىزعان. وسىعان قانىق بولۋى ابايدىڭ زاڭعا قاتىستى گازەت, جۋرنالدا باسىلعان ماتەريالداردى قالت ەتكٸزبەي قاداعالاپ وتىرعانىنىڭ بەلگٸسٸ.

سٶز تيياناعى, «جاڭا زاكون» ٶلەڭٸنەن پاتشاعا كٸنە ارتىپ, ونى اششى تٸلمەن تٷيرەگەن اباي بەينەسٸن ٸزدەۋ — قييالعا ۇرىنۋ ەسەپتٸ. 35 جاستاعى قىر قازاعى اباي پاتشاعا ايتقان ماداق تا, ەگەر ٸشتەگٸلەر كٶشپەلٸ جۇرتتىڭ جاعدايىن جاقسى بٸلسە, قورعاپ, اراشا تٷسەر دەگەن سەنٸم دە قالىپتى جەيت (ايتا ٶتەرٸ, بۇل سەنٸم-نانىمنان تەك 90-جىلدارى تولىق ارىلعان. 1894 جىلعى «ەسكەندٸر» پوەماسى وسىنىڭ ايعاعى. وندا قويىلعان ماقسات – اڭىزداعى تۇلعا ەمەس, كٷندە كٶرٸپ وتىرعان رەسەي يمپەريياسىنىڭ كٶزٸ تويمايتىن بوداندىق ەرەكەتٸن ەشكەرەلەۋ, بۇل ۇققان كٸسٸگە بەسەنەدەن بەلگٸلٸ).

بٸراق الدىڭعى ٷش شۋماقتاعى اشۋى جوق, مايدا تٸل – الدامشى كٶرٸنٸس. ەرٸ قاراي كٸلەڭ كەكتەنگەن, شيىرشىق اتقان ٶلەڭ جولدارى تٶگٸلەدٸ.

… سوۆەتنيك, اعا سۇلتان, قازىلىققا,
جاراتپايدى قازاقتى نادان عوي دەپ.
… كەڭەستەن دە قالىپپىز جاڭا تاعى,
قازاققا قويىلىپتى شەن بەرمەگٸ.
… ويازنوي مەن سۋديا – ەندٸگٸ ۇلىق,
ولاردىڭ جالۋاناسى تىم-اق تولىق.
ەركٸ جوق ەل, يەن مال كەز بولعان سوڭ,
ولار دا قىلماي قالا ما استامشىلىق? –
دەگەن سيياقتى سٶزدەردەن ۋلى سييا, اششى تٸلدٸ اباي قالامى كٶزٸمٸزگە وتتاي باسىلۋعا تيٸس. تەكسەرەيٸك. بۇرىنعى ەسكٸ زاڭ (1868 جىلعى دەيٸنگٸ) بويىنشا قازاقتان اعا سۇلتان, قازى (سۋديا) ھەم گۋبەرناتورعا سوۆەتنيك سايلانعان, تٷرلٸ شەن (مايور, پولكوۆنيككە شەكتٸ) بەرٸلگەن ھەم سولار ۇلت مەسەلەسٸن شەشەتٸن كەڭەسكە مٷشە بولعان. ٶلەڭ اۆتورى وسى قۇقىقتاردى ەسكە سالىپ وتىر.

قازٸر شە?

كەڭەستە بٸر كٸسٸڭ جوق سەنٸڭ مىقتى,
جٶن بٸلمەس ناداندىققا اتىڭ شىقتى.
كٷزەتٸ جوق قوي قوراداي ارالاۋعا,
بۇرىنعىدان ەندٸ ارتىق بولار تٸپتٸ, —
دەي كەلە, اباي بىلايشا تٷيٸن تٷيەدٸ:
بٷيتٸپ تۇرسا قازاقتا جان قالار ما,
ونىڭ جايىن كٸسٸ جوق اڭعارارعا.
قاتىنىڭنىڭ ٶزٸندە ەركٸ بار ما,
ونىڭ دا ەركٸ وياز بەن جاندارالدا!

بۇل جەردە كەلەشەك ۇلى اقىننىڭ ساياسي ەركٸندٸك مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ وتىرعانى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق. ونى بەس جىل كەيٸنگٸ ەيگٸلٸ ٶلەڭٸندە «ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن, ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ» دەپ قايتالاپ ايتقانى بارشاعا ايان. بۇل ەڭ باستى مەسەلە! ٶزگەسٸ – الداپ-ارباۋ. «ونىڭ (قازاقتىڭ) ەركٸ وياز بەن جاندارالدا!». ابايدىڭ جەتكٸزبەك جانايعايى مٸنە وسى. ەركٸ (ىرقى) جوق ەلگە ۇلىقتىڭ «ٶز زاڭىڭمەن تۇر» دەۋٸ قۇر كٶلگٸرسۋ:

قازاققا «ٶز زاڭىڭمەن تۇر» دەسە دە,
ەركٸڭ تٷگٸلٸ, كٶپ ٸسٸڭ ٶزٸڭدە ەمەس.

ەلدٸڭ ەركٸن العانى ازداي, ورتا ازييا مەن باتىس سٸبٸر جاندارالدارى (چەرنياەۆ, گاسفورت جەنە ت.ب. گەنەرال-گۋبەرناتورلار), ەندٸ دٸنٸنە اۋىز سالعان. وسىعان كٷيٸنگەن اقىن:

ەر, قاتىن جانجال بولسا اندا-ساندا,
بٸتٸرۋشٸ ەدٸ كٸتابىمەن ۋكاز مولدا.
مۋفتيدەن بٸزدٸ ايىردى, ۋكاز قالدى,
ەندٸگٸ ەرٸك وياز بەن جاندارالدا, —
دەپ تاعى دا قايتالاپ, قاداپ ايتادى.

وسى تۇستا ٶلەڭنٸڭ شٷۋ باسىنداعى: «ورىسقا قاراعالى كٶپ جىل بولعان», — دەگەن سٶزگە قايتىپ ورالايىق. راسى, 1868 جىلعا دەيٸن كٶشپەلٸ قازاق ٶزٸن بودان (ورىستىڭ «پوداننىي» سٶزٸ) دەپ سەزٸنبەگەن. ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە ەلمٸز, تەك قانا «ورىسقا قارادىق» دەپ ساناعان. بوداندىق قامىتىن تولىق كيگەندٸك – وسى «جاڭا نيزام» ارقىلى ٸسكە استى. سەبەبٸ, ول بويىنشا رۋلىق باسقارۋ تەرريتورييالىق جٷيەگە الماستى. دالا دەموكراتيياسىنا سەيكەس بيلٸككە ٶز قابٸلەتٸ ارقاسىندا كەلەتٸن رۋباسى, بيلەردٸ سايلاۋ (شار سالۋ) ارقىلى سايلانعان بولىس, بيلەر اۋىستىردى. بٸرلٸك كەتٸپ, ەل بۇزىلا باستادى. وسىمەن, قازاق دالاسىنا «بٶلٸپ ال دا, بيلەي بەر» جٷيەسٸ ەندٸ. بيلەپ تٶستەۋشٸلەرگە ەمٸن-ەركٸن قاناۋعا جول اشتى.

رەتٸ كەلگەن سوڭ ايتايىق, «ورىسقا قاراۋ» جەنە وعان «بودان بولۋ» ەستە بٸر ۇعىم ەمەس. بٸرٸنشٸسٸ – ەرٸكتٸ, ەكٸنشٸسٸ – ەرٸكسٸز. پرينتسيپتٸك ايىرىم وسى ارادا. دەمەك, رەسەي پاتشالىعىنا «300 جىل بودان بولدىق» دەپ جار سالۋعا اسىقپايىق. تاريح عىلىمىندا, اباي كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, تەۋەلدٸلٸك «جاڭا نيزام» كٷشٸنە ەنگەن كەزدەن دەپ مويىندالۋعا تيٸستٸ دەگٸمٸز كەلەدٸ.

ەرٸ قارايعى ورتاڭعى شۋماقتاردا:
… ارتىندا – پوموشنيك پەن كٶپ شەنەۋنٸك,
بٶلتٸرٸك قاسقىرداي-اق جابىلماي ما?
… قاراسام وسى كٷنٸ ەل تٷرٸنە,
قازاقتان دوستىق كەتتٸ بٸر -بٸرٸنە.
… قالاعا شاۋىپ جاتىر اتىن بۇلاپ,
اقىل ايتار اقساقال قالدى جىلاپ, —
دەگەن سيياقتى ٶلەڭ جولدارى ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناقتا «حالىق تۋرالى» دەلٸنگەن (1884-86 ج.ج.) ٶلەڭدەر تسيكلٸن ەسكە سالادى. ٶلەڭنٸڭ ورتا بٶلٸگٸن زەيٸن قويا وقىساق, ەر شۋماقتان تانىس سارىن ەسەدٸ. مىسالعا اتقامٸنەر توپ — «ونباسى, ەلۋباسى ٶڭكەي زالىم». بولىس پەن «قۇر ماسىل» بيلەر جالتاق. ولار كٶپ تەنتەككە جاعىنىپ ەۋرە – «ورىسقا كٶپتٸڭ سٶزٸ الىنعان سوڭ, كٶپ جامان تەۋبەسٸنەن جاڭىلعان سوڭ» (بۇل جەردە «كٶپتٸڭ سٶزٸ» — ارىزقويلار قول قويعان «پروتوكول» دەگەن ماعىنادا). بي كٶبەيدٸ دەگەنشە, داۋ كٶبەيدٸ دە. جاڭا ەرەجە بويىنشا – «بٸر بولىستان شىعادى دەل سەگٸز بي» جەنە «جامانعا جاقسىنى ۇلىق بەردٸ جىعىپ». وياز بەن سۋديانىڭ جالاقىسى (جالۋاناسى) «تىم-اق تولىق». ونىڭ «ارتىندا پوموششنيك پەن كٶپ شەنەۋنٸك». ولاردىڭ دا ۇپايى تٷگەل — پارا الادى, قازاق داۋىنىڭ «ولجالاسى». مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ بٸزگە كەيٸنگٸ اباي پوەزيياسىندا بٸر-بٸر بٶلەك تاقىرىپ رەتٸندە بەلگٸلٸ.

ٶلەڭنٸڭ سوڭعى بٶلٸگٸنە كەلەيٸك.
شەنەۋنٸك دوزنانيياعا اقشا الادى,
تەرگەۋشٸ «كۋە ايتتى» دەپ باس سالادى.
اق, قاراڭ تابىلمايدى «كٶپ» ايتقان سوڭ,
كٶزٸڭنەن اققان جالعىز جاس قالادى.
… «ۇردى, سوقتى, تالادى, پارا الدى» دەپ,
قور بولارسىڭ, ٶتٸرٸككە ەسٸڭ شىعىپ.
… قۇر بوسقا كٷندە تەرگەۋ كٶبەيگەن سوڭ,
تىنىش جاتىپ ۇيىقتاۋىڭا تٶسەك بولماس.
… ار كەتتٸ, ۇيات كەتتٸ, نامىس كەتتٸ,
زاكونشٸلەر تارتتىردى-اۋ كٶپ بەينەتتٸ.
ەڭ بولماسا قورىقپايدى قۇدايدان دا,
جالعان انت كٷندە ٸشەدٸ, كٶزٸم جەتتٸ.

وسى سٶزدەر ٶلەڭ ابايدٸكٸ مە دەگەن كٷدٸكتٸ قويا تۇر, كٶزٸڭە جاس كەلتٸرەدٸ. ٶيتكەنٸ, تورعا تٷسكەن قۇستاي, كٷندە تەرگەۋشٸ الدىندا وتىرعان شاراسىز ابايدى كٶزگە ەلەستەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ٶتٸرٸك ارىز جاۋدىرىپ, كٷندە جالعان انت ٸشكەن پىسىقايلارمەن بەتپە-بەت كەلسەڭ, قايتٸپ نالىماسسىڭ? اقىندى تەرگەۋ (دوزنانييا مەن دوپروس) جەتٸ جىلعا سوزىلىپ (1878-1885 ج.ج.), سونىڭ باستاپقى ٷش جىلىندا اباي تەرگەۋ تاراپىنان قاتتى قىسىم كٶرگەن ەدٸ. سول بەينەت, اۋىرتپالىق سۋرەتتەلگەن ٶلەڭنٸڭ جازىلۋ مەزگٸلٸ – 1879-80 جىلدار ەكەنٸن شامالاۋعا ەبدەن بولادى.

ەندٸ بٸرەر سىرتقى دەلەلدٸ كەلتٸرە كەتەيٸك. 1884 جىلى مارت ايىندا پوتانينگە تارتۋ («قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ» جىرى مەن سٶز بولىپ وتىرعان «جاڭا زاكون» ٶلەڭٸ) جٸبەرٸلگەن كونۆەرتتە: «سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا, چينگيزسكوي ۆولوستي, ا.ك.» دەگەن ادرەس جازىلعان. بۇل جەردە نەگە «ا.ك», نەگە «ي.ك» ەمەس دەپ ويلاۋشىلار دا بولۋى مٷمكٸن. ولارعا ايتارىمىز, اباي رەسمي قۇجاتتاردا عانا «يبراگيم قۇنانبايۇلى» دەپ قول قويىپ كەلگەن. وسى جولى ەدەتتەگٸدەن بٶلەك ا.ك. دەپ جازۋىنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ, قازاق فولكلورىن جيناۋشى پوتانين تۋرالى اباي ٸنٸسٸ حاليوللا ارقىلى بٸلگەندٸكتەن سولاي قولدانعان. ەكٸنشٸدەن, پاتشالىق تسەنزۋرانى ەسكەرگەن ساقتىق شاراسى دا بولۋى ىقتىيمال.

بەرٸنەن بۇرىن, ول كٷندە شىڭعىس بولىسىندا تەرەڭ بٸلٸمدٸ, ورىس تٸلٸنە جٷيرٸك جالعىز ازامات اباي ەكەنٸنە كٷمەن كەلتٸرۋگە بولماس. سونىمەن بٸرگە, ٶلەڭنٸڭ 1880 جىلعى دەپ بەرٸلۋٸنە تاعى بٸر دەلەل – كرىلوۆتان العاش اۋدارىلعان «جارلى باي» اتتى مىسال 1880 جىل. ەكٸ ۇزاق ٶلەڭدٸ («جاڭا زاكون» — 34, «جارلى باي» — 24 شۋماق) سالىستىرا قاراساق, ەكەۋٸ بٸر مەزگٸلدٸكٸ ەكەنٸ اڭدالماق. ٶيتكەنٸ, ەكەۋٸ دە قاراپايىم قارا ٶلەڭ ۇيقاسىمەن جازىلعان. اۋىزشا جىرلايتىن ەل اقىندارىنىڭ ٷلگٸسٸنە جاقىن. بۇل اباي اقىندىققا «ٷلكەن ٶرٸستٸ, ەلەۋمەتتٸك ەڭبەك دەپ» (ەۋەزوۆ) ەلٸ كٸرٸسپەگەن دەگەن سٶز. مۇنى «ٶلەڭنٸڭ كٶركەمدٸك جاعى ناشار, ابايدىڭ بٸزگە مەلٸم شىعارمالارىنان كٶش تٶمەن» دەگەن كەشەگٸ كٷنگٸ پايىمدارعا بولا ايتىپ وتىرمىز.

ٶلەڭنٸڭ سوڭىندا جٸگٸت اعاسى اباي:
ەلدەن بٶلەك تٷسكەن جوق ماعان ازاپ,
قور بولدىڭ بٸرٸڭ قالماي بەرٸڭ قازاق, —
دەيدٸ. ٶزٸنٸڭ باسى ازاپقا تٷسكەنٸنە ەمەس, بٷكٸل قازاق ادامدىقتان الىستادى («قالمادى ەلدە ادامشىلىق»), ياعني قور بولدى دەپ كٷڭٸرەنگەن. ٶلەڭنٸڭ يدەيالىق ٶزەگٸ دە, جانىنا قاتتى باتقان جەيت تە وسى. ەڭ سوڭعى شۋماق:

پاتشا تٸپتٸ قاس ەمەس, بٸزدەرگە دوس,
اقىلداس, بايعۇس قازاق باسىڭدى قوس.
بۇل زاكون بٸزگە تىنىشسىز بولدى عوي دەپ,
ٶزٸنە جەتكٸزسەڭشٸ جٷرگەنشە بوس.

بۇل دا كەلەشەك ۇلى اقىننىڭ جاناشىرلىق ٷنٸ ەمەس پە.

سۇڭعىلا اباي 12 ايىپپەن تەرگەۋگە جٷرگەن حەلدە, ساياسي ەركٸندٸكتٸ اڭساپ جازعان «جاڭا زاكون» ٶلەڭٸ ۇزاعىنان سٷيٸندٸرسٸن, الاش جۇرتى! «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشٸ, عىلىمي اينالىمعا العاش رەت تٷسٸپ وتىر. جارتى عاسىرداي تاسادا قالىپ, ۇمىت بولعان جىرعا كەڭٸرەك تٷسٸندٸرمە بەرگەن جايىمىز سول.

سٷبەلٸ ولجامىز قاي قىرىنان بولماسىن اباي مۇراسىن بايىتا تٷستٸ. تۋىندى, ەسٸرەسە, بولىس اباي (1878 جىل) مەن وقىمىستى اباي (1882 جىلى) ارالىعىنىڭ ويسىراپ تۇرعان ولقى تۇسىن تولتىرىپ, ٷزٸلگەن جٸبٸن جالعاعانىمەن قۇندى. كٶپشٸلٸك قاۋىم دا وسىلاي قابىلدار دەگەن سەنٸمدەمٸز.

اسان وماروۆ —
ابايتانۋشى عالىم,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. سەمەي.

جاڭا زاكون

ورىسقا قاراعالى كٶپ جىل بولعان,
بٸر دە ەركەك جوق ەل ٷشٸن ەڭبەك قىلعان.
پاتشاعا بارىپ جٷرگەن جاقسىلارى,
شەكپەن ٷشٸن, شەن ٷشٸن بوسقا ۇمتىلعان.

حابار جەتٸپ پاتشاعا بٸزدٸڭ جاقتان,
جانى اشىپ ويشىلارعا وي ويلاتقان.
قازاققا وسى جاقسى, پايدالى دەپ,
ويشىلار جاڭا زاكون — نيزام تاپقان.

شىعارعان بٸر زاكوندى قازاققا دەپ,
بۇرىنعىداي قالماسىن ازاپقا دەپ.
قازى, مايور, تٸلماش پەن كازاك-ورىس,
ەلدٸ يتتەي تالاماسىن مازاققا دەپ.

تٷزەتەمٸن دەسە دە قازاق حالقىن,
ٸشتەگٸلەر كٶپ بٸلمەس ەلدٸڭ پارقىن.
نيەتٸ ادال بولسا دا, پايدا قىلماق,
ٶزٸم پايدا دەمەيمٸن مۇنىڭ ارتىن.

بولىستىق قىلسا داعى ادام عوي دەپ,
ەسكٸ زاكون بۇلارعا جامان عوي دەپ.
سوۆەتنيك, اعا سۇلتان, قازىلىققا,
جاراتپايدى قازاقتى نادان عوي دەپ.

وسى-اق جەرٸ بٸزدەردٸ كەم كٶرگەنٸ,
جامان مەن جاقسىمىزدى تەڭ كٶرگەنٸ.
كەڭەستەن دە قالىپپىز جاڭا تاعى,
قازاققا قويىلىپتى شەن بەرمەگٸ.

راس, قازاق – نادان ەل, جٶن بٸلمەيدٸ,
ەر اقىلدى, ورىسپەن تەڭ بٸلمەيدٸ.
ٶزگە تاعلىم, ٶنەرمەن جوق بولسا دا,
ٶز پايداسىن ٶزگەدەن كەم بٸلمەيدٸ.

ويازنوي مەن سۋدييا – ەندٸگٸ ۇلىق,
ولاردىڭ جالۋاناسى تىم-اق تولىق.
ەركٸ جوق ەل, يەن مال كەز بولعان سوڭ,
ولار قىلماي قالا ما استامشىلىق?

ولار داعى تەۋبەسٸنەن جاڭىلماي ما?
قيسىنى اقشا الۋدىڭ تابىلماي ما?
ارتىندا – پوموشنيك پەن كٶپ شەنەۋنٸك,
بٶلتٸرٸك قاسقىرداي-اق جابىلماي ما?

كەڭەستە بٸر كٸسٸڭ جوق سەنٸڭ مىقتى,
جٶن بٸلمەس ناداندىققا اتىڭ شىقتى.
كٷزەتٸ جوق قوي قوراداي ارالاۋعا,
بۇرىنعىدان ەندٸ ارتىق بولار تٸپتٸ.

بٷيتٸپ تۇرسا قازاقتا جان قالار ما,
ونىڭ جايىن كٸسٸ جوق اڭعارارعا.
قاتىنىڭنىڭ ٶزٸندە ەركٸ بار ما,
ونىڭ دا ەركٸ وياز بەن جاندارالدا!

قىلمايدى مۇنى ويلانىپ قازاق كەڭەس,
الىستان وي ويلانىپ ۋايىم جەمەس.
قازاققا «ٶز زاڭىڭمەن تۇر» دەسە دە,
ەركٸڭ تٷگٸلٸ, كٶپ ٸسٸڭ ٶزٸڭدە ەمەس.

ەر, قاتىن جانجال بولسا اندا-ساندا,
بٸتٸرۋشٸ ەدٸ كٸتابىمەن ۋكاز مولدا.
مۋفتيدەن بٸزدٸ ايىردى, ۋكاز قالدى,
ەندٸگٸ ەرٸك وياز بەن جاندارالدا.

Opىس بٸزدٸڭ قاراماس تٶتەمٸزگە,
شاريعاتسىز, بيلٸكسٸز كەتەمٸز بە.
بٸزدەردەن زاڭى بٶلەك, دٸنٸ بٶلەك.
ولار نەگە كٸرٸستٸ نەكەمٸزگە.

جاقپاسا «نادان» بٸزدٸڭ قىلىعىمىز,
كەلٸسپەسە «قازاقشا» جٷرۋٸمٸز.
دٸنٸمٸزگە تيٸسپەسٸن, ٶزگەمٸزدٸ,
ٶز زاڭىنا سالسىنشى ۇلىعىمىز.

ونباسى, ەلۋباسى ٶڭكەي زالىم,
بٸلەرٸ از, بٸلمەسٸ كٶپ, جۇرتقا مەلٸم.
جەر بٶلمەك, اقشا بٶلمەك ولاردا ەكەن,
شىعىپتى نادان ەلدەن بەك كٶپ الىم.

سٷيگەنٸڭە (شار) سالاتىن زامان كەتتٸ,
بولىسناي سيياز دەگەن تاعى جەتتٸ.
بٸر بولىستان شىعادى دەل سەگٸز بي,
ولاردىڭ بٸرەۋٸ اراز, بٸرٸ كەكتٸ.

بي ەكەۋ بولسا, داۋى تٶرتەۋ دەيمٸن,
بي كٶبەيٸپ, ەلٸڭدٸ ٶرتەر دەيمٸن.
ساناعاندا جاقسىدان جامانىڭ كٶپ,
كٶپ جامانىڭ جاقسىڭدى قۇرتار دەيمٸن.

ەل بۇزىلار ەسٸرٸك, ماس كٶبەيٸپ,
ەدەپ كەتەر اياق پەن باس تەڭەلٸپ.
ۇلىققا كٶپتٸڭ سٶزٸ بولدى ەكەن دەپ,
كٶپ جامانعا جالىنار باس شٶمەيٸپ.

ورىسقا كٶپتٸڭ سٶزٸ الىنعان سوڭ,
كٶپ جامان تەۋبەسٸنەن جاڭىلعان سوڭ.
جاقسىڭ دا ادامدىق جوق يت بولادى,
ەرٸكسٸز كٶپ جامانعا جالىنعان سوڭ.

بولىستار تٷزۋ بيلٸك ايتا الا ما?
بيلٸگٸن بيلەر تۋرا تارتا الا ما?
«سەندەردٸ بٸزدەر سايلاپ قويماپ پا ەدٸك?»
دەگەن سوڭ ونىڭ سٶزٸن قايتارا ما?

بىت-بىت بوپ ەندٸ قازاق ارازداسار,
ۇلىققا شاۋىپ بارىپ قاعازداسار.
ٶزٸ زالىم جاقسىنى قورقىتپاققا,
قىلماعانىن «قىلدى» دەپ جامانداسار.

شەنەۋنٸك دوزنانيياعا اقشا الادى,
تەرگەۋشٸ «كۋە ايتتى» دەپ باس سالادى.
اق, قاراڭ تابىلمايدى «كٶپ» ايتقان سوڭ,
كٶزٸڭنەن اققان جالعىز جاس قالادى.

جامانعا جاقسىنى ۇلىق بەردٸ جىعىپ,
كٶپ تەنتەككە «ماقۇلدى» قويدى تىعىپ.
«ۇردى, سوقتى, تالادى, پارا الدى» دەپ,
قور بولارسىڭ, ٶتٸرٸككە ەسٸڭ شىعىپ.

ٶتٸرٸك, ارىز-شاعىمعا ەسەپ بولماس,
ايتىلماعان قازاقتا ٶسەك بولماس.
قۇر بوسقا كٷندە تەرگەۋ كٶبەيگەن سوڭ,
تىنىش جاتىپ ۇيىقتاۋىڭا تٶسەك بولماس.

تالاۋ, توناۋ, بارىمتا, كٸسٸ ٶلتٸرۋ,
يە, بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸنە ٶرت جٸبەرۋ.
پارا الماق سونداي ٸستەر ولاردا دەپ,
قازاقتا سونان شىقتى يتتەي ٷرۋ.

قاراسام وسى كٷنٸ ەل تٷرٸنە,
قازاقتان دوستىق كەتتٸ بٸر-بٸرٸنە.
قىلماعاندى قىلدى دەپ جالا جاۋىپ,
جالعان كۋە سالادى جاۋ جەمٸنە.

قالاعا شاۋىپ جاتىر اتىن بۇلاپ,
اقىل ايتار اقساقال قالدى جىلاپ.
ارى جوق, ۇياتى جوق بٸر زاكونشٸك,
ورىستان تاۋىپ الار ٶزٸ سىناپ.

ار كەتتٸ, ۇيات كەتتٸ, نامىس كەتتٸ,
زاكونشٸلەر تارتتىردى-اۋ كٶپ بەينەتتٸ.
ەڭ بولماسا قورىقپايدى قۇدايدان دا,
جالعان انت كٷندە ٸشەدٸ, كٶزٸم جەتتٸ.

ەلگە ورىس كەلۋشٸ ەدٸ باياعىدا,
پارا تٷگٸل, ەم ەكەن تاياعى دا.
اقساقالدى جيىپ اپ, سۇراپ بٸلٸپ,
اقىلمەن قىلۋشى ەدٸ اياعىندا.

قالمادى قازٸر ەلدە ادامشىلىق,
ادام تٷگٸل, يت قىلماس مۇنداي قىلىق.
شىن مەن ٶتٸرٸكتٸ ايىرا الماي,
كٶرگٸسٸز قىپ كەتەدٸ ەندٸگٸ ۇلىق.

قىلماعان بۇرىن قازاق مۇنداي ٸستٸ,
مۇنداي قىلىق مٸنەكي باسقا تٷستٸ.
جٷز ارىزدان بٸرەۋٸ راس ەمەس,
قايتا ارسىز, ۇياتسىزدىڭ سٶزٸ كٷشتٸ.

ەلدەن بٶلەك تٷسكەن جوق ماعان ازاپ,
قور بولدىڭ بٸرٸڭ قالماي بەرٸڭ قازاق.
جانى اشىماس زاكونشٸك شەنەۋنٸكتەر,
تٸلٸمەنەن بولدىڭدار جۇرتقا مازاق.

پاتشا تٸپتٸ قاس ەمەس, بٸزدەرگە دوس,
اقىلداس, بايعۇس قازاق, باسىڭدى قوس.
بۇل زاكون بٸزگە تىنىشسىز بولدى عوي دەپ,
ٶزٸنە جەتكٸزسەڭشٸ جٷرگەنشە بوس.

نيزام (ارابشا) – زاڭ, زاكون.
وياز – ورىستىڭ «ۋەزنوي» دەگەن سٶزٸ. ەر وبلىس ۋەزدەرگە بٶلٸنگەن, سول ۋەزدٸ باسقارۋشى ادام.
ۇلىق – گەنەرال-گۋبەرناتور (جاندارال), وياز, سۋديا سيياقتى پاتشالىق بيلٸكتٸڭ يەلەرٸ.
كەڭەس – بۇل جەردە پاتشا بيلٸگٸ جانىنداعى ۇلت مەسەلەسٸن تالقىلايتىن ورىن.
ٸشتەگٸلەر – بۇل جەردە رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ زاڭ شىعارۋشى ۇلىقتارى مەن ويشىلدارىن ايتقان.
مۋفتي – مۇسىلمان ەلٸندە دٸن باسشىسى.
كٶپتٸڭ سٶزٸ – بۇل جەردە «پروتوكول» دەگەن ماعىنادا.
جالۋاناسى – ول زاماندا ورىستا زرپالاتا سٶزٸ بولماعان, ونى «جالوۆانيە» دەگەن, اقىن سونى سايتىپ وتىر.