«Jańa zakon» Abaidyń qazaq halqyna jańa zakon (arabsha — nizam) ákelgen zardaptar týraly kólemdi óleńi (34 shýmaq). Eshbir Abai jinaǵynda jariialanbaǵan. Alǵash ret «Jalyn» jýrnaly (1971, №4) betinde úsh shýmaqqa qysqartylyp basylǵan. Óleńdi 1970-jyldardyń basynda taýyp alǵan, alǵashqy pikirdi aitqan da — akademik Álkei Marǵulan. Birinshi betinde «Djanga zakon» dep aty jazylǵan óleń Semei qalasynan Ombydaǵy G. N. Potaninge «Qozy Kórpesh — Baian sulý» jyrymen birge jiberilgen. Ǵalymnyń uzaq óleń Abaidiki ekenine senimi kámil bolǵan. Áitse de, shyǵarma basqa bireýdiki degen kúdikpen Abai jinaǵyna kirgizilmei qalǵan. Umyt bolǵany sodan. Shyndyǵynda, eshbir kinási joq, shúbási men kúdigi joq naǵyz Abai óleńi.
Aldymen aitary, 1878 jyly Abai isti bolyp, bolystyq qyzmetten bosady. Uly ómirge túbegeili burylys ákelgen tap osy oqiǵa. Ony «Ólsem ornym qara jer syz bolmai ma?» óleńindegi:
Jasymda albyrt óstim, oidan jyraq,
Ailaǵa, ashýǵa da jaqtym shyraq.
Erte oiandym, oilandym, jete almadym,
Etekbasty kóp kórdim elden biraq, —
degen shýmaq anyq ańǵartady. Aldyńǵy eki jolda aqyn 1878 jylǵa deiingi, sońǵy eki jolda onan keiingi ómirin pash etken. Bul jerde «erte oiandym, oilandym» degeni týǵan halqyn aldyńǵy elderdiń qataryna shyǵarmaq missiiasyn iyǵyna alǵanyn, biraq oǵan «jete almaǵanyn» aitqany.
Mine «Jańa zakon» óleńi jańaǵy «erte oiandym» deýiniń kýási. El úshin eńbek qylǵan alǵashqy qadamy. Oǵan dáleldi óleńniń ózinen alaiyq.
Uzaq óleń bylaisha bastalǵan:
Orysqa qaraǵaly kóp jyl bolǵan,
Bir de erkek joq el úshin eńbek qylǵan.
Patshaǵa baryp júrgen jaqsylary,
Shekpen úshin, shen úshin bosqa umtylǵan.
Habar jetip patshaǵa bizdiń jaqtan,
Jany ashyp oishyldarǵa oi oilatqan.
Qazaqqa osy jaqsy, paidaly dep,
Oishyldar jańa zakon — nizam tapqan.
Shyǵarǵan bir zakondy qazaqqa dep,
Burynǵydai qalmasyn azapqa dep.
Qazy, maior, tilmash pen kazak-orys,
Eldi ittei talamasyn mazaqqa dep.
Túzetemin dese de qazaq halqyn,
Ishtegiler kóp bilmes eldiń parqyn.
«Abai bulai jazbasa kerek edi» dep kúdik týdyrǵan osy 14 jol. Búgingi ýaqyt biiginen aq patsha qazaqtyń qamyn jedi, «jany ashyp» jańa zakon jazýǵa «oi oilatqan» degen sózder paradoks bolyp kórinýi múmkin. Biraq tań qalarlyq ia bolmasa úrke qaraityn jáit pe osy?
Patshany madaqtaý kórshimiz Resei memleketinde ¬ǵasyrdan ǵasyrǵa asqan daǵdyly dástúr. Óitkeni, dara bilik tek patshanyń ǵana ýysynda (mundai bilik júiesin – «monarhiia» deidi) edi. Zań, ereje, qaýly-qarardyń kúllisi, olardyń qabyldanýy ia ózgertilýi tek patshanyń yqtiiarynda edi. Sol sebepten orystyń aqyn-jazýshylary (Krylov, Gogol, Tolstoi, Saltykov-Shedrin jáne t.b.) da, barlyq oqyǵandary da patsha aǵzamǵa sendi. Jamandyq, kiná patshanyń ózinen emes, tómendegi kóp sheneýnikten dep bildi. Patsha qalyń orys sharýalary hálinen habarsyz, eger oǵan shyndyq jetse, jaǵdai túzeler dep úmit artty.
Osy eski súrleýdi buzý Abaiǵa da kerek emes, on eki jyl udaiy bolys, iaǵni patshalyq ákimshilik qyzmetkeri boldy. Aq patsha «Qazy, maior, tilmash pen kazak-orys» qazaqty ittei talap jatqanynan habarsyz dep oilaǵan, bul orys-túrik soǵysy kezinde (1877-78) patsha áskerin qoldap jazǵan hatynan da bilinedi. Negizi, qazaqta han, orysta patsha – ejelden ádilettilik kepili, halyq qamqory ǵoi.
Endi «Ishtegiler kóp bilmes eldiń parqyn» degen sońǵy jolǵa keleiik. Onyń mánisi: qazaq arasy patshalyq Resei memleketiniń territoriiasyn «ishki jaq», al el-jurtyn «ishtegiler» deitin. Óleńde «ishtegiler» dep Abai qazaq halqyna qatysty jańa zańdy daiarlaǵan arnaiy komissiia múshelerin aitqan. Ulyqtar men oishyldar qatysqan komissiia músheleri eki topqa bólinip (progressshil jáne reaktsiiashyl), talas-tartystyń kórigi qyzǵan. Osyǵan qanyq bolýy Abaidyń zańǵa qatysty gazet, jýrnalda basylǵan materialdardy qalt etkizbei qadaǵalap otyrǵanynyń belgisi.
Sóz tiianaǵy, «Jańa zakon» óleńinen patshaǵa kiná artyp, ony ashy tilmen túiregen Abai beinesin izdeý — qiialǵa uryný esepti. 35 jastaǵy qyr qazaǵy Abai patshaǵa aitqan madaq ta, eger ishtegiler kóshpeli jurttyń jaǵdaiyn jaqsy bilse, qorǵap, arasha túser degen senim de qalypty jáit (aita óteri, bul senim-nanymnan tek 90-jyldary tolyq arylǵan. 1894 jylǵy «Eskendir» poemasy osynyń aiǵaǵy. Onda qoiylǵan maqsat – ańyzdaǵy tulǵa emes, kúnde kórip otyrǵan Resei imperiiasynyń kózi toimaityn bodandyq áreketin áshkereleý, bul uqqan kisige beseneden belgili).
Biraq aldyńǵy úsh shýmaqtaǵy ashýy joq, maida til – aldamshy kórinis. Ári qarai kileń kektengen, shiyrshyq atqan óleń joldary tógiledi.
… Sovetnik, aǵa sultan, qazylyqqa,
Jaratpaidy qazaqty nadan ǵoi dep.
… Keńesten de qalyppyz jańa taǵy,
Qazaqqa qoiylypty shen bermegi.
… Oiaznoi men sýdia – endigi ulyq,
Olardyń jalýanasy tym-aq tolyq.
Erki joq el, ien mal kez bolǵan soń,
Olar da qylmai qala ma astamshylyq? –
degen siiaqty sózderden ýly siia, ashy tildi Abai qalamy kózimizge ottai basylýǵa tiis. Teksereiik. Burynǵy eski zań (1868 jylǵy deiingi) boiynsha qazaqtan aǵa sultan, qazy (sýdia) hám gýbernatorǵa sovetnik sailanǵan, túrli shen (maior, polkovnikke shekti) berilgen hám solar ult máselesin sheshetin Keńeske múshe bolǵan. Óleń avtory osy quqyqtardy eske salyp otyr.
Qazir she?
Keńeste bir kisiń joq seniń myqty,
Jón bilmes nadandyqqa atyń shyqty.
Kúzeti joq qoi qoradai aralaýǵa,
Burynǵydan endi artyq bolar tipti, —
dei kele, Abai bylaisha túiin túiedi:
Búitip tursa qazaqta jan qalar ma,
Onyń jaiyn kisi joq ańǵararǵa.
Qatynyńnyń ózinde erki bar ma,
Onyń da erki oiaz ben jandaralda!
Bul jerde keleshek uly aqynnyń saiasi erkindik máselesin kóterip otyrǵany taiǵa tańba basqandai anyq. Ony bes jyl keiingi áigili óleńinde «Ózderińdi túzeler dei almaimyn, Óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» dep qaitalap aitqany barshaǵa aian. Bul eń basty másele! Ózgesi – aldap-arbaý. «Onyń (qazaqtyń) erki oiaz ben jandaralda!». Abaidyń jetkizbek janaiǵaiy mine osy. Erki (yrqy) joq elge ulyqtyń «óz zańyńmen tur» deýi qur kólgirsý:
Qazaqqa «óz zańyńmen tur» dese de,
Erkiń túgili, kóp isiń ózińde emes.
Eldiń erkin alǵany azdai, Orta Aziia men Batys Sibir jandaraldary (Cherniaev, Gasfort jáne t.b. general-gýbernatorlar), endi dinine aýyz salǵan. Osyǵan kúiingen aqyn:
Er, qatyn janjal bolsa anda-sanda,
Bitirýshi edi kitabymen ýkaz molda.
Mýftiden bizdi aiyrdy, ýkaz qaldy,
Endigi erik oiaz ben jandaralda, —
dep taǵy da qaitalap, qadap aitady.
Osy tusta óleńniń shúý basyndaǵy: «Orysqa qaraǵaly kóp jyl bolǵan», — degen sózge qaityp oralaiyq. Rasy, 1868 jylǵa deiin kóshpeli qazaq ózin bodan (orystyń «podannyi» sózi) dep sezinbegen. Óz biligi ózinde elmiz, tek qana «orysqa qaradyq» dep sanaǵan. Bodandyq qamytyn tolyq kigendik – osy «Jańa nizam» arqyly iske asty. Sebebi, ol boiynsha rýlyq basqarý territoriialyq júiege almasty. Dala demokratiiasyna sáikes bilikke óz qabileti arqasynda keletin rýbasy, bilerdi sailaý (shar salý) arqyly sailanǵan bolys, biler aýystyrdy. Birlik ketip, el buzyla bastady. Osymen, qazaq dalasyna «bólip al da, bilei ber» júiesi endi. Bilep tósteýshilerge emin-erkin qanaýǵa jol ashty.
Reti kelgen soń aitaiyq, «orysqa qaraý» jáne oǵan «bodan bolý» áste bir uǵym emes. Birinshisi – erikti, ekinshisi – eriksiz. Printsiptik aiyrym osy arada. Demek, Resei patshalyǵyna «300 jyl bodan boldyq» dep jar salýǵa asyqpaiyq. Tarih ǵylymynda, Abai kórsetip otyrǵandai, táýeldilik «Jańa nizam» kúshine engen kezden dep moiyndalýǵa tiisti degimiz keledi.
Ári qaraiǵy ortańǵy shýmaqtarda:
… Artynda – pomoshnik pen kóp sheneýnik,
Bóltirik qasqyrdai-aq jabylmai ma?
… Qarasam osy kúni el túrine,
Qazaqtan dostyq ketti bir -birine.
… Qalaǵa shaýyp jatyr atyn bulap,
Aqyl aitar aqsaqal qaldy jylap, —
degen siiaqty óleń joldary Abaidyń 1909 jylǵy tuńǵysh jinaqta «Halyq týraly» delingen (1884-86 j.j.) óleńder tsiklin eske salady. Óleńniń orta bóligin zeiin qoia oqysaq, ár shýmaqtan tanys saryn esedi. Mysalǵa atqaminer top — «onbasy, elýbasy óńkei zalym». Bolys pen «qur masyl» biler jaltaq. Olar kóp tentekke jaǵynyp áýre – «Orysqa kóptiń sózi alynǵan soń, Kóp jaman táýbesinen jańylǵan soń» (bul jerde «kóptiń sózi» — aryzqoilar qol qoiǵan «protokol» degen maǵynada). Bi kóbeidi degenshe, daý kóbeidi de. Jańa ereje boiynsha – «Bir bolystan shyǵady dál segiz bi» jáne «Jamanǵa jaqsyny ulyq berdi jyǵyp». Oiaz ben sýdianyń jalaqysy (jalýanasy) «tym-aq tolyq». Onyń «artynda pomoshnik pen kóp sheneýnik». Olardyń da upaiy túgel — para alady, qazaq daýynyń «oljalasy». Mine, osynyń bári bizge keiingi Abai poeziiasynda bir-bir bólek taqyryp retinde belgili.
Óleńniń sońǵy bóligine keleiik.
Sheneýnik doznaniiaǵa aqsha alady,
Tergeýshi «kýá aitty» dep bas salady.
Aq, qarań tabylmaidy «kóp» aitqan soń,
Kózińnen aqqan jalǵyz jas qalady.
… «Urdy, soqty, talady, para aldy» dep,
Qor bolarsyń, ótirikke esiń shyǵyp.
… Qur bosqa kúnde tergeý kóbeigen soń,
Tynysh jatyp uiyqtaýyńa tósek bolmas.
… Ar ketti, uiat ketti, namys ketti,
Zakonshiler tarttyrdy-aý kóp beinetti.
Eń bolmasa qoryqpaidy Qudaidan da,
Jalǵan ant kúnde ishedi, kózim jetti.
Osy sózder óleń Abaidiki me degen kúdikti qoia tur, kózińe jas keltiredi. Óitkeni, torǵa túsken qustai, kúnde tergeýshi aldynda otyrǵan sharasyz Abaidy kózge elestetedi. Onyń ústine, ótirik aryz jaýdyryp, kúnde jalǵan ant ishken pysyqailarmen betpe-bet kelseń, qaitip nalymassyń? Aqyndy tergeý (doznaniia men dopros) jeti jylǵa sozylyp (1878-1885 j.j.), sonyń bastapqy úsh jylynda Abai tergeý tarapynan qatty qysym kórgen edi. Sol beinet, aýyrtpalyq sýrettelgen óleńniń jazylý mezgili – 1879-80 jyldar ekenin shamalaýǵa ábden bolady.
Endi birer syrtqy dáleldi keltire keteiik. 1884 jyly mart aiynda Potaninge tartý («Qozy Kórpesh-Baian sulý» jyry men sóz bolyp otyrǵan «Jańa zakon» óleńi) jiberilgen konvertte: «Semipalatinskogo ýezda, Chingizskoi volosti, A.K.» degen adres jazylǵan. Bul jerde nege «A.K», nege «I.K» emes dep oilaýshylar da bolýy múmkin. Olarǵa aitarymyz, Abai resmi qujattarda ǵana «Ibragim Qunanbaiuly» dep qol qoiyp kelgen. Osy joly ádettegiden bólek A.K. dep jazýynyń birneshe sebebi bar. birinshisi, qazaq folkloryn jinaýshy Potanin týraly Abai inisi Haliolla arqyly bilgendikten solai qoldanǵan. Ekinshiden, patshalyq tsenzýrany eskergen saqtyq sharasy da bolýy yqtyimal.
Bárinen buryn, ol kúnde Shyńǵys bolysynda tereń bilimdi, orys tiline júirik jalǵyz azamat Abai ekenine kúmán keltirýge bolmas. Sonymen birge, óleńniń 1880 jylǵy dep berilýine taǵy bir dálel – Krylovtan alǵash aýdarylǵan «Jarly bai» atty mysal 1880 jyl. Eki uzaq óleńdi («Jańa zakon» — 34, «Jarly bai» — 24 shýmaq) salystyra qarasaq, ekeýi bir mezgildiki ekeni ańdalmaq. Óitkeni, ekeýi de qarapaiym qara óleń uiqasymen jazylǵan. Aýyzsha jyrlaityn el aqyndarynyń úlgisine jaqyn. Bul Abai aqyndyqqa «úlken óristi, áleýmettik eńbek dep» (Áýezov) áli kirispegen degen sóz. Muny «Óleńniń kórkemdik jaǵy nashar, Abaidyń bizge málim shyǵarmalarynan kósh tómen» degen keshegi kúngi paiymdarǵa bola aityp otyrmyz.
Óleńniń sońynda jigit aǵasy Abai:
Elden bólek túsken joq maǵan azap,
Qor boldyń biriń qalmai báriń qazaq, —
deidi. Óziniń basy azapqa túskenine emes, búkil qazaq adamdyqtan alystady («qalmady elde adamshylyq»), iaǵni qor boldy dep kúńirengen. Óleńniń ideialyq ózegi de, janyna qatty batqan jáit te osy. Eń sońǵy shýmaq:
Patsha tipti qas emes, bizderge dos,
Aqyldas, baiǵus qazaq basyńdy qos.
Bul zakon bizge tynyshsyz boldy ǵoi dep,
Ózine jetkizseńshi júrgenshe bos.
Bul da keleshek uly aqynnyń janashyrlyq úni emes pe.
Suńǵyla Abai 12 aiyppen tergeýge júrgen hálde, saiasi erkindikti ańsap jazǵan «Jańa zakon» óleńi uzaǵynan súiindirsin, alash jurty! «Eshten kesh jaqsy» demekshi, ǵylymi ainalymǵa alǵash ret túsip otyr. Jarty ǵasyrdai tasada qalyp, umyt bolǵan jyrǵa keńirek túsindirme bergen jaiymyz sol.
Súbeli oljamyz qai qyrynan bolmasyn Abai murasyn baiyta tústi. Týyndy, ásirese, bolys Abai (1878 jyl) men oqymysty Abai (1882 jyly) aralyǵynyń oisyrap turǵan olqy tusyn toltyryp, úzilgen jibin jalǵaǵanymen qundy. Kópshilik qaýym da osylai qabyldar degen senimdemiz.
Asan Omarov —
abaitanýshy ǵalym,
filosofiia ǵylymdarynyń kandidaty. Semei.
JAŃA ZAKON
Orysqa qaraǵaly kóp jyl bolǵan,
Bir de erkek joq el úshin eńbek qylǵan.
Patshaǵa baryp júrgen jaqsylary,
Shekpen úshin, shen úshin bosqa umtylǵan.
Habar jetip patshaǵa bizdiń jaqtan,
Jany ashyp oishylarǵa oi oilatqan.
Qazaqqa osy jaqsy, paidaly dep,
Oishylar jańa zakon — nizam tapqan.
Shyǵarǵan bir zakondy qazaqqa dep,
Burynǵydai qalmasyn azapqa dep.
Qazy, maior, tilmash pen kazak-orys,
Eldi ittei talamasyn mazaqqa dep.
Túzetemin dese de qazaq halqyn,
Ishtegiler kóp bilmes eldiń parqyn.
Nieti adal bolsa da, paida qylmaq,
Ózim paida demeimin munyń artyn.
Bolystyq qylsa daǵy adam ǵoi dep,
Eski zakon bularǵa jaman ǵoi dep.
Sovetnik, aǵa sultan, qazylyqqa,
Jaratpaidy qazaqty nadan ǵoi dep.
Osy-aq jeri bizderdi kem kórgeni,
Jaman men jaqsymyzdy teń kórgeni.
Keńesten de qalyppyz jańa taǵy,
Qazaqqa qoiylypty shen bermegi.
Ras, qazaq – nadan el, jón bilmeidi,
Ár aqyldy, oryspen teń bilmeidi.
Ózge taǵlym, ónermen joq bolsa da,
Óz paidasyn ózgeden kem bilmeidi.
Oiaznoi men sýdiia – endigi ulyq,
Olardyń jalýanasy tym-aq tolyq.
Erki joq el, ien mal kez bolǵan soń,
Olar qylmai qala ma astamshylyq?
Olar daǵy táýbesinen jańylmai ma?
Qisyny aqsha alýdyń tabylmai ma?
Artynda – pomoshnik pen kóp sheneýnik,
Bóltirik qasqyrdai-aq jabylmai ma?
Keńeste bir kisiń joq seniń myqty,
Jón bilmes nadandyqqa atyń shyqty.
Kúzeti joq qoi qoradai aralaýǵa,
Burynǵydan endi artyq bolar tipti.
Búitip tursa qazaqta jan qalar ma,
Onyń jaiyn kisi joq ańǵararǵa.
Qatynyńnyń ózinde erki bar ma,
Onyń da erki oiaz ben jandaralda!
Qylmaidy muny oilanyp qazaq keńes,
Alystan oi oilanyp ýaiym jemes.
Qazaqqa «óz zańyńmen tur» dese de,
Erkiń túgili, kóp isiń ózińde emes.
Er, qatyn janjal bolsa anda-sanda,
Bitirýshi edi kitabymen ýkaz molda.
Mýftiden bizdi aiyrdy, ýkaz qaldy,
Endigi erik oiaz ben jandaralda.
Opys bizdiń qaramas tótemizge,
Shariǵatsyz, biliksiz ketemiz be.
Bizderden zańy bólek, dini bólek.
Olar nege kiristi nekemizge.
Jaqpasa «nadan» bizdiń qylyǵymyz,
Kelispese «qazaqsha» júrýimiz.
Dinimizge tiispesin, ózgemizdi,
Óz zańyna salsynshy ulyǵymyz.
Onbasy, elýbasy óńkei zalym,
Bileri az, bilmesi kóp, jurtqa málim.
Jer bólmek, aqsha bólmek olarda eken,
Shyǵypty nadan elden bek kóp alym.
Súigenińe (shar) salatyn zaman ketti,
Bolysnai siiaz degen taǵy jetti.
Bir bolystan shyǵady dál segiz bi,
Olardyń bireýi araz, biri kekti.
Bi ekeý bolsa, daýy tórteý deimin,
Bi kóbeiip, elińdi órter deimin.
Sanaǵanda jaqsydan jamanyń kóp,
Kóp jamanyń jaqsyńdy qurtar deimin.
El buzylar esirik, mas kóbeiip,
Ádep keter aiaq pen bas teńelip.
Ulyqqa kóptiń sózi boldy eken dep,
Kóp jamanǵa jalynar bas shómeiip.
Orysqa kóptiń sózi alynǵan soń,
Kóp jaman táýbesinen jańylǵan soń.
Jaqsyń da adamdyq joq it bolady,
Eriksiz kóp jamanǵa jalynǵan soń.
Bolystar túzý bilik aita ala ma?
Biligin biler týra tarta ala ma?
«Senderdi bizder sailap qoimap pa edik?»
Degen soń onyń sózin qaitara ma?
Byt-byt bop endi qazaq arazdasar,
Ulyqqa shaýyp baryp qaǵazdasar.
Ózi zalym jaqsyny qorqytpaqqa,
Qylmaǵanyn «qyldy» dep jamandasar.
Sheneýnik doznaniiaǵa aqsha alady,
Tergeýshi «kýá aitty» dep bas salady.
Aq, qarań tabylmaidy «kóp» aitqan soń,
Kózińnen aqqan jalǵyz jas qalady.
Jamanǵa jaqsyny ulyq berdi jyǵyp,
Kóp tentekke «maquldy» qoidy tyǵyp.
«Urdy, soqty, talady, para aldy» dep,
Qor bolarsyń, ótirikke esiń shyǵyp.
Ótirik, aryz-shaǵymǵa esep bolmas,
Aitylmaǵan qazaqta ósek bolmas.
Qur bosqa kúnde tergeý kóbeigen soń,
Tynysh jatyp uiyqtaýyńa tósek bolmas.
Talaý, tonaý, barymta, kisi óltirý,
Iá, bireýdiń múlkine órt jiberý.
Para almaq sondai ister olarda dep,
Qazaqta sonan shyqty ittei úrý.
Qarasam osy kúni el túrine,
Qazaqtan dostyq ketti bir-birine.
Qylmaǵandy qyldy dep jala jaýyp,
Jalǵan kýá salady jaý jemine.
Qalaǵa shaýyp jatyr atyn bulap,
Aqyl aitar aqsaqal qaldy jylap.
Ary joq, uiaty joq bir zakonshik,
Orystan taýyp alar ózi synap.
Ar ketti, uiat ketti, namys ketti,
Zakonshiler tarttyrdy-aý kóp beinetti.
Eń bolmasa qoryqpaidy Qudaidan da,
Jalǵan ant kúnde ishedi, kózim jetti.
Elge orys kelýshi edi baiaǵyda,
Para túgil, em eken taiaǵy da.
Aqsaqaldy jiyp ap, surap bilip,
Aqylmen qylýshy edi aiaǵynda.
Qalmady qazir elde adamshylyq,
Adam túgil, it qylmas mundai qylyq.
Shyn men ótirikti aiyra almai,
Kórgisiz qyp ketedi endigi ulyq.
Qylmaǵan buryn qazaq mundai isti,
Mundai qylyq mineki basqa tústi.
Júz aryzdan bireýi ras emes,
Qaita arsyz, uiatsyzdyń sózi kúshti.
Elden bólek túsken joq maǵan azap,
Qor boldyń biriń qalmai báriń qazaq.
Jany ashymas zakonshik sheneýnikter,
Tilimenen boldyńdar jurtqa mazaq.
Patsha tipti qas emes, bizderge dos,
Aqyldas, baiǵus qazaq, basyńdy qos.
Bul zakon bizge tynyshsyz boldy ǵoi dep,
Ózine jetkizseńshi júrgenshe bos.
Nizam (arabsha) – zań, zakon.
Oiaz – orystyń «ýeznoi» degen sózi. Ár oblys ýezderge bólingen, sol ýezdi basqarýshy adam.
Ulyq – general-gýbernator (jandaral), oiaz, sýdia siiaqty patshalyq biliktiń ieleri.
Keńes – bul jerde patsha biligi janyndaǵy ult máselesin talqylaityn oryn.
Ishtegiler – bul jerde Resei memleketiniń zań shyǵarýshy ulyqtary men oishyldaryn aitqan.
Mýfti – musylman elinde din basshysy.
Kóptiń sózi – bul jerde «protokol» degen maǵynada.
Jalýanasy – ol zamanda orysta zrpalata sózi bolmaǵan, ony «jalovanie» degen, aqyn sony saityp otyr.
