بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولادى. حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتٸنٸڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ٶتۋ ٷشٸن ارنايى قۇرىلعان كوميسسييا دايىندىق جۇمىستارىن باستاپ كەتتٸ. مەملەكەت كٶلەمٸندە جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋقىمدى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بٸراق مۇنىڭ بەرٸ توي تويلاۋ ٷشٸن ەمەس, وي-ٶرٸسٸمٸزدٸ كەڭەيتٸپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋىمىز ٷشٸن ٶتكٸزٸلمەك.
اباي قۇنانبايۇلى عۇلاما, ويشىل, اقىن, اعارتۋشى, ۇلتتىڭ جاڭا ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, اۋدارماشى, كومپوزيتور رەتٸندە ەل تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعانى سٶزسٸز. ونىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸندە ۇلت بولمىسى, بٸتٸمٸ, تۇرمىسى, تٸرشٸلٸگٸ, دٷنيەتانىمى, مٸنەزٸ, جانى, دٸنٸ, دٸلٸ, تٸلٸ, رۋحى كٶرٸنٸس تاۋىپ, كەيٸن اباي ەلەمٸ دەگەن بٸرەگەي قۇبىلىس رەتٸندە باعالاندى.
ٶتكەن جىلى ابايدىڭ شىعارمالارىنان ٷزٸندٸ وقۋ ەستافەتاسى ٶتتٸ. لەيلٸم اتتى وقۋشى قىز ۇسىنعان بۇل ەلدٸك شاراعا مەن دە قاتىسىپ, قولداۋ كٶرسەتتٸم. مەكتەپ وقۋشىلارىنان ەل ازاماتتارىنا, تٸپتٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ تانىمال تۇلعالارعا دەيٸن زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, لەزدە ٸلٸپ ەكەتكەن بۇل باستاما بٸرنەشە ايعا ۇلاستى.
سونىڭ ارقاسىندا بٷكٸل قازاقستان اباي مۇراسىن تاعى بٸر زەردەلەپ شىقتى. بۇل – ابايعا دەگەن قۇرمەت ەرٸ ۇرپاقتى تەربيەلەۋدٸڭ تيٸمدٸ تەسٸلٸ. اباي جىرلارىن وقۋ چەللەندجٸ بيىل, اقىن مەرەيتويى تۇسىندا جاڭاشا جاندانادى دەپ سەنەمٸن.
ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا قوعامدىق سانانى قايتا تٷلەتۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتتى. ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جەنە ونى زامان تالابىنا بەيٸمدەۋ مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مەسەلەگە اينالدى. ٶيتكەنٸ سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى ححٸ عاسىردا ەلٸمٸزدٸڭ تىڭ سەرپٸنمەن دامۋىنا جول اشامىز.
وسى ورايدا اباي مۇراسىنىڭ تيگٸزەر پايداسى زور دەپ ەسەپتەيمٸن. ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارى بٷگٸن دە ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان جوق. ابايدىڭ وي-تۇجىرىمدارى بارشامىزعا قاشاندا رۋحاني ازىق بولا الادى.
سوندىقتان ۇلتىمىزدى جاڭعىرتۋ ٸسٸندە ونىڭ ەڭبەكتەرٸن باسشىلىققا الىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ جايىن تاعى بٸر مەرتە وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن جٶن.
مەن بۇل ماقالادا اباي سٶزٸنٸڭ بٷگٸنگٸ زامانىمىز ٷشٸن كٶكەيكەستٸلٸگٸ, اقىن شىعارمالارىنان حالقىمىز قانداي تاعىلىم الۋعا تيٸس ەكەندٸگٸ جٶنٸندە جۇرتشىلىقپەن وي بٶلٸسكٸم كەلەدٸ.
ۇلتتىق بولمىستىڭ ٷلگٸسٸ
جاڭعىرۋ – ٶتكەننەن قول ٷزٸپ, تەك جاڭا قۇندىلىقتارعا جول اشۋ دەگەن سٶز ەمەس.
شىن مەنٸندە, بۇل – ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى بٷگٸنگٸ وڭ ٷردٸستەرمەن ٷيلەستٸرە دامىتۋدى كٶزدەيتٸن قۇبىلىس. بۇل رەتتە, بٸز ابايدى اينالىپ ٶتە المايمىز. سەبەبٸ ۇلى ويشىل وسىدان بٸر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ۇلتتى جاڭعىرۋعا, جاڭارۋعا, جاڭا ٶمٸرگە بەيٸم بولۋعا شاقىرعان.
ەلباسىمىزدىڭ: «زامانالار اۋىسىپ, دٷنيە ديدارى ٶزگەرسە دە, حالقىمىزدىڭ ابايعا كٶڭٸلٸ اينىمايدى, قايتا ۋاقىت ٶتكەن سايىن ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ تىڭ قىرلارىن اشىپ, جاڭا سىرلارىنا قانىعا تٷسەدٸ.
اباي ٶزٸنٸڭ تۋعان حالقىمەن مەڭگٸ-باقي بٸرگە جاسايدى, عاسىرلار بويى قازاق ەلٸن, قازاعىن بيٸكتەرگە, اسقار اسۋلارعا شاقىرا بەرەدٸ», – دەگەن ٶنەگەلٸ سٶزٸ اقىن مۇراسىنىڭ مەڭگٸلٸك ٶسيەت رەتٸندە باعالاناتىنىن ايقىن اڭعارتادى.
ابايدىڭ شىعارمالارىنا زەر سالساق, ونىڭ ٷنەمٸ ەلدٸڭ العا جىلجۋىنا, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە شىن نيەتٸمەن تٸلەۋلەس بولعانىن, وسى يدەيانى بارىنشا دەرٸپتەگەنٸن بايقايمىز. ال ٸلگەرٸلەۋدٸڭ نەگٸزٸ بٸلٸم مەن عىلىمدا ەكەنٸن انىق بٸلەمٸز. اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ٷيرەنگەنٸن بار جان-تەنٸمەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ, بٸلٸمدٸ يگەرمەيٸنشە, بيٸكتەردٸڭ باعىنا قويمايتىنىن ايتتى. ول «بٸز عىلىمدى ساتىپ مال ٸزدەمەك ەمەسپٸز», – دەپ تۇجىرىمداپ, كەرٸسٸنشە, ەل دەۋلەتتٸ بولۋى ٷشٸن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكتٸگٸنە نازار اۋداردى. ۇلى ابايدىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بٸلۋگە» دەگەن ٶنەگەلٸ ٶسيەتٸن دە وسى تۇرعىدان ۇعىنۋىمىز قاجەت.
بۇل تۇجىرىمدار قازٸر دە اسا ٶزەكتٸ. تٸپتٸ بۇرىنعىدان دا زور ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سەبەبٸ ححٸ عاسىرداعى عىلىمنىڭ ماقساتى بيٸككە ۇمتىلۋ, الىسقا قۇلاش سەرمەۋ ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز.
ال بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – وسى ٸلگەرٸ كٶشكە ٸلەسٸپ قانا قويماي, الدىڭعى قاتاردان ورىن الۋ.
ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن, بٸلٸم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامىتۋىمىز كەرەك. سول ماقساتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعانىمەن, وتاندىق بٸلٸم بەرۋ ٸسٸندە ەلٸ دە ولقى تۇستار بار. ونى جەتٸلدٸرۋ جولدارىن سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامامدا جەنە ٶتكەن جىلعى تامىز كونفەرەنتسيياسىندا ناقتى اتاپ كٶرسەتتٸم.
«پەداگوگ مەرتەبەسٸ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى – وسى باعىتتاعى يگٸ باستامالاردىڭ بٸرٸ. بۇل – ساپالى بٸلٸم بەرۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان قادام. جالپى كەز كەلگەن قوعامدا ۇستازدىڭ ورنى بٶلەك. مۇعالٸمدەر بٸلٸمدٸ ەرٸ سانالى ۇرپاق تەربيەلەۋ ٸسٸندە اسا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ۇستازعا قۇرمەت كٶرسەتٸپ, قادٸرلەۋ – بەرٸمٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز. سوندىقتان مەملەكەت مۇعالٸم ماماندىعىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, الاڭسىز جۇمىس ٸستەۋٸنە جاعداي جاساۋى كەرەك.
اباي ايرىقشا دەرٸپتەگەن يگٸلٸكتٸ ٸستٸڭ بٸرٸ – تٸل ٷيرەنۋ. اقىن جيىرما بەسٸنشٸ قارا سٶزٸندە ٶزگە تٸلدٸڭ ادامعا نە بەرەتٸنٸنە توقتالىپ: «ەربٸرەۋدٸڭ تٸلٸن, ٶنەرٸن بٸلگەن كٸسٸ ونىمەنەن بٸردەيلٸك داعۋاسىنا كٸرەدٸ, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى», – دەيدٸ.
دەمەك, ٶزٸمٸزدەن وزىق تۇرعان جۇرتپەن دەڭگەيلەس بولۋ ٷشٸن دە ونىڭ تٸلٸن مەڭگەرۋدٸڭ ماڭىزى زور.
ال قازٸرگٸدەي جاڭا تاريحي جاعدايدا بەرٸمٸز انا تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋى مەن دەرٸپتەلۋٸنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋگە دە باسىمدىق بەرۋ قاجەت. جاستارىمىز نەعۇرلىم كٶپ تٸلدٸ مەڭگەرسە, سوعۇرلىم مٷمكٸندٸگٸ كەڭەيەدٸ. بٸراق ولاردىڭ انا تٸلٸن بٸلۋٸنە باسا مەن بەرگەن جٶن. ٶسكەلەڭ ۇرپاق, اباي ايتقانداي, عىلىمدى تولىق يگەرسە, ٶز تٸلٸن قۇرمەتتەسە ەرٸ شىن مەنٸندە پوليگلوت بولسا, ۇلتىمىزعا تەك يگٸلٸك ەكەلەرٸ سٶزسٸز.
قازٸر ەلەم كٷن سايىن ەمەس, ساعات سايىن ٶزگەرۋدە. بارلىق سالادا جاڭا مٸندەتتەر مەن تىڭ تالاپتار قويىلۋدا. عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدٸ. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدٸ. زامان كٶشٸنە ٸلەسٸپ, ٸلگەرٸ جىلجۋ ٷشٸن بٸز سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك. بۇل قادام ٶركەنيەتتٸڭ وزىق تۇستارىن ۇلتتىق مٷددەمەن ٷيلەستٸرە بٸلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. مۇنداي كەزدە ٶزٸمٸزدٸڭ تاپتاۋرىن, جاداعاي ەدەتتەرٸمٸزدەن باس تارتۋىمىز قاجەت.
ابايدىڭ كەيبٸر قارەكەتتەرگە كٶڭٸلٸ تولماي, «تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ٸزدەمەيدٸ, ٶتٸرٸك پەن ٶسەكتٸ جٷندەي ساباپ» دەپ ٷنەمٸ سىني كٶزبەن قاراۋىنىڭ سەبەبٸ وسىندا.
اقىن ەل-جۇرتىن تٷرلٸ ٶنەردٸ يگەرۋگە ٷگٸتتەدٸ. سونىڭ بەرٸ ۋاقىتتىڭ تالابى ەكەنٸن ول انىق اڭعارىپ, ۇلتىنا ەرتەرەك ٷن قاتتى. تٸپتٸ قازٸر ايتىپ جٷرگەن ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ يدەياسى ابايدان باستاۋ الدى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل ەر سٶزٸمەن ۇلتتىڭ ٶرەسٸن ٶسٸرۋدٸ كٶزدەدٸ.
سوندىقتان ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا مەن بەرگەنٸمٸز جٶن. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋى. ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋى جەنە ٷنەمٸ دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بٸلٸمگە باسىمدىق بەرۋٸ – كەمەلدٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنٸمٸز دە – وسى. وسىعان وراي, اباي سٶزٸ ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمٸرقازىعىنا اينالۋى قاجەت.
اباي قازاقتىڭ ەر بالاسىن ۇلتجاندى ازامات ەتٸپ تەربيەلەۋگە شاقىردى. ونىڭ مۇراسى – پاراساتتى پاتريوتيزمنٸڭ مەكتەبٸ, ەلدٸكتٸ قادٸرلەۋدٸڭ نەگٸزٸ. سوندىقتان ازاماتتارىمىزدىڭ كٶزٸ اشىق بولسىن دەسەك, ابايدى وقۋدان, اقىن ٶلەڭٸن جاتتاۋدان جالىقپاعان جٶن.
بٸز ەلدٸ, ۇلتتى ابايشا سٷيۋدٸ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. ۇلى اقىن ۇلتىنىڭ كەمشٸلٸگٸن قاتتى سىناسا دا, تەك بٸر عانا ويدى – قازاعىن, حالقىن تٶرگە جەتەلەۋدٸ ماقسات تۇتتى.
ابايدىڭ مول مۇراسى قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدٸ. ونىڭ شىعارمالارىنداعى وي-تۇجىرىمدار ەربٸر جاستىڭ بويىندا حالقىنا, ەلٸ مەن جەرٸنە دەگەن پاتريوتتىق سەزٸمدٸ ورنىقتىرادى. سوندىقتان حاكٸم اباي ەڭبەكتەرٸنٸڭ نەرٸن ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ جەنە ٶمٸرلٸك ازىعىنا اينالدىرۋ – ۇلتتى جاڭعىرتۋعا جول اشاتىن ماڭىزدى قادامنىڭ بٸرٸ.
مەملەكەت ٸسٸنٸڭ مٷددەلەسٸ
بٸز ەگەمەن ەل رەتٸندە ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸمٸز ٷشٸن مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋىمىز كەرەك.
زاڭ ٷستەمدٸگٸن جەنە قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋ بارشاعا ورتاق مٸندەت ەكەنٸن ۇعىنعان جٶن. حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن قۇرمەتٸ بولماسا – ەلدٸگٸمٸزگە سىن. سوندىقتان ازاماتتارعا, ەسٸرەسە, جاستارعا مەملەكەتتٸ سىيلاۋدىڭ مەن-ماڭىزىن تٷسٸندٸرۋ قاجەت. وسى رەتتە تاعى دا ابايدىڭ مۇراسىنا زەيٸن قويعان ابزال.
ۇلى اقىن ٶزٸنٸڭ شىعارمالارىندا ەلدٸك مۇراتتى اسقاقتاتىپ, ۇلت بٸرلٸگٸن بيٸكتەتتٸ.
ول ەدٸلەتتٸ قوعام قۇرۋ يدەياسىن كٶتەرگەن. دەمەك, ابايدىڭ كٶزقاراستارى ححٸ عاسىرداعى قازاقستان قوعامى جەنە ونىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸ ٷشٸن اسا قۇندى. حاكٸم ابايدىڭ ۇستانىمدارى ٶركەنيەتتٸ مەملەكەت قاعيدالارىمەن ٷندەسەدٸ. زاڭ ٷستەمدٸگٸ, بيلٸكتٸڭ اشىقتىعى مەن حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋٸ جوعارى دەڭگەيدە بولىپ, مەملەكەت ٸسٸنە ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸ بەلسەنە ارالاسقان جاعدايدا عانا ەدٸلەتتٸلٸك بەرٸك ورنىعادى.
مەنٸڭ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» اتتى تۇجىرىمدامام دەل وسى ەدٸلەتتٸ قوعام يدەياسىن دامىتۋ ماقساتىمەن ۇسىنىلدى. بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى سىندارلى ديالوگ مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتا تٷسەدٸ. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە مينيسترلەر مەن ەكٸمدەر مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق ماڭىزى بار مەسەلەلەرگە قاتىستى شەشٸم قابىلداعان كەزدە ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارى مەن تٸلەكتەرٸن ەسكەرۋٸ كەرەك. مۇنى اباي مەڭزەگەن ەدٸلەتتٸ قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ بٸردەن-بٸر شارتى دەپ بٸلەمٸن.
ۇلى اقىن «كەلەلٸ كەڭەس جوعالدى, ەل سىبىردى قولعا الدى» دەگەندٸ بەكەر ايتقان جوق. ەلگە بيلٸك جٷرگٸزەتٸندەرگە جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن دا اڭعارتادى.
«سىبىردان باسقا سىرى جوق, شارۋاعا قىرى جوق» زامانداستارىمىز كٶبەيمەس ٷشٸن بيلٸك حالىققا ەردايىم قۇلاق تٷرٸپ وتىرعانى جٶن. مەملەكەت پەن قوعام ٶكٸلدەرٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ بٸرگە تالقىلاپ, شەشٸمٸن تابۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸن قۇردىق. كەڭەس فورمالدى سيپات الىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن ونىڭ مٷشەلەرٸمەن ارنايى كەزدەسٸپ, جۇمىسىن جٸتٸ قاداعالاپ وتىرمىن.
اباي شىعارمالارىندا مەريتوكراتييا مەسەلەسٸنە دە ايرىقشا مەن بەرٸلگەن. ول ادامدى مەرتەبەسٸنە قاراي ەمەس, تالابى مەن ەڭبەگٸنە قاراپ باعالاعان. ۇلى اقىن قازاق جاستارىنا جٶن-جوبا كٶرسەتٸپ, باعىت-باعدار بەرگەن.
قازٸر قازاقستاندا ساياسي جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸ جٷرٸپ جاتىر. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن بيلٸككە باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنى كەلە باستادى. سوعان قاراماستان, ەلٸمٸزدە تٷبەگەيلٸ ساياسي ٶزگەرٸس كەرەك دەگەن ويلار دا جيٸ ايتىلىپ جاتادى. بٸراق بۇل مەسەلە بويىنشا ۇلتتىق مەمٸلەگە كەلۋدٸڭ, مەملەكەت مٷمكٸندٸكتەرٸن شىنايى باعالاۋدىڭ جەنە جٷكتەلگەن مٸندەتكە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋدىڭ ماڭىزى زور.
ٶزگەرٸس دەپ بايبالام سالاتىندار ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن بايىپتامايدى, جاي عانا پوپۋليستٸك يدەيالارعا تابان تٸرەيدٸ.
پوپۋليزم تەرٸس تەندەنتسييا رەتٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك سيپات الدى. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ناقتى ستراتەگيياسى جوق, تەك جالاڭ ۇراندار ارقىلى بيلٸككە جەتكٸسٸ كەلەتٸن توپتاردىڭ داۋىسى جيٸ ەستٸلۋدە. وسىنداي داڭعازاعا قۇمار ادامدار تۋرالى اباي: «قۋ تٸلمەنەن قۇتىرتىپ, كەتەر بٸر كٷن وتىرتىپ», – دەيدٸ. راسىندا, بۇل – كەز كەلگەن ەلدٸڭ دامۋىن كەنجە قالدىراتىن, ۇلتتىڭ بٸرەگەيلٸگٸن ەلسٸرەتەتٸن قاۋٸپتٸ ٷردٸس.
بٸزگە, اباي ايتقانداي, ارتىق ماقتانعا سالىنۋ, ٶزگەنٸ قور, ٶزٸمٸزدٸ زور ساناۋ, داۋ قۋۋ ەستە جاراسپايدى. ەر قادامىمىزدى انىق باسىپ, ەلەمدە جەنە ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى بايىپپەن ساراپتاي بٸلۋٸمٸز قاجەت. تۇراقتىلىق پەن دامۋىمىزدىڭ كەپٸلٸ بولعان تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸ بەرٸنەن جوعارى قويعان ابزال. مەملەكەت مٷددەسٸن كٶزدەسەك, ەۋەلٸ ساباقتاستىق ساقتالىپ, تٶگٸلگەن تەر مەن اتقارعان ەڭبەكتٸڭ دالاعا كەتپەۋٸن ويلايىق.
وسىنداي ساياسات جٷرگٸزگەن كەزدە عانا بارلىق ستراتەگييالىق ماقساتتارىمىزعا قول جەتكٸزٸپ, قازاقستاندى وزىق دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا قوسا الامىز.
جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى
جاڭا قازاقستاننىڭ ٶزەگٸن جاڭا قوعام قۇرايتىنى انىق. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, ۇلتىمىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ارتتىرىپ, حالقىمىزدىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋگە باسا مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. سونداي-اق قوعامنىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن, بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزگە ٸرٸتكٸ سالاتىن جاعىمسىز قاسيەتتەردەن ارىلۋ قاجەت.
بٷگٸندە دٷنيە جٷزٸنٸڭ بٸرقاتار ينتەللەكتۋالدارى كلاسسيكالىق كاپيتاليزم داعدارىسقا تاپ بولعانىن ەسكەرتٸپ, ونىڭ بولاشاعىنا كٷمەنمەن قارايدى.
سەبەبٸ ەلەمدە باي مەن كەدەيدٸڭ, بٸلٸمدٸ مەن بٸلٸمسٸزدٸڭ, قالا مەن اۋىلدىڭ اراسى الشاقتاپ كەتتٸ. بۇل ٷدەرٸستٸڭ قارقىنى بارعان سايىن كٷشەيٸپ كەلەدٸ. بيزنەس تەك پايدا كٶزدەسە, بٸلٸمدٸلەر بٶلەك ورتا قالىپتاستىردى, ەرقايسىسى ٶزدەرٸ ٷشٸن عانا جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالايتىن بولدى.
قالالار تەز ٶسٸپ-ٶركەندەپ, شاعىن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ دامۋى تۇرالادى.
عالىمدار مۇنىڭ بارلىعى ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ەلسٸرەگەنٸنەن دەپ ەسەپتەيدٸ.
ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك قايتكەندە ورنىنا كەلەدٸ? ەرينە, بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. وسى كٷردەلٸ مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن ابايدىڭ «تولىق ادام» فورمۋلاسىنان ٸزدەگەن جٶن. «تولىق ادام» دەگەن سٶز اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «A man of integrity» تٷسٸنٸگٸنە ساي كەلەدٸ. بۇل – تەك ٶتە ٸلكٸمدٸ, ٶزٸنە سەنٸمدٸ, ٸزگٸلٸك پەن جاقسىلىققا ۇمتىلاتىن ادامدارعا عانا تەن سيپاتتاما. قازٸر تاراپ جاتقان وسى ۇعىمدى اباي سوناۋ ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ٶزٸندە-اق تٷسٸندٸرٸپ ايتتى.
ادام ٶمٸرٸ تۇتاسىمەن تٷرلٸ قارىم-قاتىناستاردان قۇرالادى. ونسىز ادام قوعامنان بٶلٸنٸپ قالماق. ال قارىم-قاتىناس مٸندەتتٸ تٷردە ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تۋعىزادى. بۇل جاۋاپكەرشٸلٸك قارا باسىنىڭ قامىن بيٸك قوياتىن ٶزٸمشٸلدٸك ارالاسقان كەزدە بۇزىلادى. سوندىقتان اباي: «اقىل, قايرات, جٷرەكتٸ بٸردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بٶلەك», دەپ ادامعا نۇرلى اقىل مەن ىستىق قايراتتان بٶلەك, جىلى جٷرەك كەرەك ەكەنٸن ايتادى.
وسى ٷش ۇعىمدى ول ٷنەمٸ بٸرلٸكتە قاراستىرادى, بٸراق الدىڭعى ەكەۋٸ جٷرەككە باعىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ٶمٸرلٸك فيلوسوفيياسى.
وسىنداي تانىم-تٷسٸنٸكپەن ٶمٸر سٷرگەن حالقىمىز ٶزٸ قيىن جاعدايدا وتىرىپ, ٶزگە ۇلتتاردى باۋىرىنا باسقان. ٶزٸ اسقا جارىماي قينالسا دا, بٸر تٸلٸم نانىن بٶلٸسٸپ جەۋدٸ پارىز ساناعان. ٷنەمٸ ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتٸپ, سٷرٸنگەنگە سٷيەۋ, جىعىلعانعا دەمەۋ بولا بٸلگەن. وسى قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەپ, بٷگٸنگە جەتكٸزۋ ارقىلى حالقىمىز ٶزٸنٸڭ ۇلت رەتٸندە ساقتالۋى ٷشٸن بارىن سالعان.
بٸز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋٸمٸز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردٸ قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسيياسى, شىنداپ كەلگەندە, ٶمٸرٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتٸ باسقارۋ مەن بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگٸزگٸ تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
اباي شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولعان تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – ماسىلدىقپەن كٷرەس. اقىن ٷنەمٸ ۋايىمسىز سالعىرتتىققا, ويىن-كٷلكٸگە سالىنباي, سەرگەك بولۋعا ٷندەيدٸ. ونى ۇدايى ەڭبەك ارقىلى شىڭداپ وتىرۋدى قۇپ كٶرەدٸ. سونىمەن قاتار ورىندى ەرەكەتتٸڭ ۋايىم-قايعىنى جەڭەتٸنٸن دەلەلدەپ, ماسىلدىقپەن كٷرەستٸڭ پسيحولوگييالىق قىرلارىنا تەرەڭ بويلايدى. قازٸر بٸز كٶپ ايتىپ جٷرگەن ەموتسيونالدى ينتەللەكتٸگە دە سول تۇستا نازار اۋداردى. ماقتان مەن ماسىلدىق پسيحولوگييادان ارىلىپ, قايراتتانىپ ەڭبەك ەتۋدٸ, تالاپتانىپ بٸلٸم ٸزدەۋدٸ ناسيحاتتاعان.
اباي ٶلەڭدەرٸندەگٸ «ەڭبەك ەتسەڭ ەرٸنبەي, تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي», «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن», «ٶزٸڭە سەن, ٶزٸڭدٸ الىپ شىعار, ەڭبەگٸڭ مەن اقىلىڭ ەكٸ جاقتاپ» – دەگەن قازىنالى ويلار بەرٸمٸزگە جاقسى تانىس. ەر ادام وسى تٷيٸندٸ تۇجىرىمداردى ساناسىنا بەرٸك توقىپ, ٶزٸنٸڭ تىنىمسىز, ادال ەڭبەگٸمەن اينالاسىنا ٷلگٸ بولۋى كەرەك.
حالقىمىز ەڭبەكتٸڭ قادٸرٸن بٸلەدٸ. بٸز اتا-انالارىمىزدىڭ تىلداعى اۋىر ەڭبەگٸ جەڭٸسكە جەتەلەگەن وراسان كٷشكە اينالعانىن ۇمىتقان جوقپىز. قازٸر دە قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ٷلگٸلٸ ٸستەرٸ جەتەرلٸك. جاقىندا سولاردىڭ بٸرازى مەملەكەتتٸك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى.
ەڭ باستىسى, بٷگٸنگٸدەي بەيبٸت كەزەڭدە ەر ازامات ٶزٸنٸڭ ەسەلٸ ەڭبەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىن ٸلگەرٸلەتۋگە تٸكەلەي ىقپال ەتەتٸنٸن تٷسٸنۋٸ قاجەت.
ابايدى ٶز زامانىنداعى ٸسكەرلٸكتٸڭ ۇيىتقىسى, ەڭبەكقورلىقتىڭ موتيۆاتورى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل شىعارمالارىندا كەسٸپتەن نەسٸپ تاپقانداردى, شارۋاقورلىققا ٷيرەنۋ داعدىلارىن ٷلگٸ ەتەدٸ. ول تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ٷشٸن ەڭبەك ەتۋدٸڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن مەڭگەرۋگە شاقىرادى. سونىمەن قاتار اقىن باستاماشىلدىقتى, كەسٸپتەگٸ ادالدىقتى جوعارى قويادى. مىسالى, ٶزٸنٸڭ ونىنشى قارا سٶزٸندە «ەرٸنبەي ەڭبەك قىلسا, تٷڭٸلمەي ٸزدەسە, ورنىن تاۋىپ ٸستەسە, كٸم باي بولمايدى?», دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
ابايدىڭ ويىنشا, تابىس تابۋ ٷشٸن قولٶنەر ٷيرەنۋ كەرەك. سەبەبٸ «مال جۇتايدى, ٶنەر جۇتامايدى» (وتىز ٷشٸنشٸ قارا سٶز). ۇلى اقىننىڭ بۇل ويلارى بٷگٸنگٸ قازاقستان قوعامى ٷشٸن دە ٶزەكتٸ دەپ سانايمىن. سوندىقتان بٸز بٷگٸنگٸ تاڭدا شيكٸزاتقا تەۋەلدٸلٸك پسيحولوگيياسىنان ارىلۋدى, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ بارىنشا ٶركەندەتۋدٸ نەگٸزگٸ باسىمدىقتىڭ بٸرٸ رەتٸندە بەلگٸلەپ وتىرمىز.
ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ تۇلعاسى
قازٸرگٸ ٶركەنيەتتٸ مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك شوقتىعى بيٸك تاريحي تۇلعالارىمەن ماقتانا الادى. ولاردىڭ قاتارىندا ساياساتكەرلەر, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, قولباسشىلار, اقىن-جازۋشىلار, ٶنەر جەنە مەدەنيەت مايتالماندارى بار. قازاق جۇرتى دا بٸرتۋار پەرزەنتتەردەن كەندە ەمەس. سولاردىڭ ٸشٸندە ابايدىڭ ورنى ەرەكشە. بٸراق بٸز ۇلى ويشىلىمىزدى جاھان جۇرتىنا لايىقتى دەڭگەيدە تانىتا الماي كەلەمٸز.
مەن كٶپ جىلعى ديپلوماتييالىق قىزمەتٸمدە باسقا ەلدەردٸڭ ساياساتكەرلەرٸمەن, تٷرلٸ سالا ماماندارىمەن جيٸ كەزدەستٸم. شەتەلدٸكتەرمەن ادامزاتقا ورتاق كٶپتەگەن تٷيتكٸلدٸ مەسەلە تۋرالى پٸكٸر الماسىپ, وي بٶلٸستٸم. جالپى, ولار قازاقستاننىڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جەتٸستٸكتەرٸ جٶنٸندە جاقسى بٸلەدٸ. ال رۋحاني جەنە مەدەني قۇندىلىقتارىمىزبەن جەتە تانىس ەمەس. وسى ورايدا «نەگە قازاقتىڭ بٸتٸم-بولمىسىن, مەدەنيەتٸن اباي ارقىلى تانىتپايمىز?», دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
عۇلاما اباي – قازاق توپىراعىنان شىققان ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كەمەڭگەر. ول كٷللٸ ادامزات بالاسىنا اقىل-ويدىڭ جەمٸسٸن سىيلادى.
ابايدىڭ اقىندىق قۋاتىنىڭ تەرەڭ تامىرىنا ٷڭٸلگەن زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز ونىڭ قازاق فولكلورىنان, شىعىس پەن باتىستىڭ سٶز ٶنەرٸنەن, ورىس ەدەبيەتٸنەن, تاريحي ەڭبەكتەردەن سارقىلماس نەر العانىن ايتادى.
ابايدىڭ اسقان ويشىلدىعى ونىڭ دٸني تالعام-تانىمىنان دا ايقىن كٶرٸنەدٸ. «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس, راس سٶز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس», دەيدٸ. بۇل وي-تۇجىرىمعا شىعىس پەن باتىس فيلوسوفتارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن تەرەڭ بٸلٸپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ بارىپ جەتكەنٸ انىق. ال وتىز سەگٸزٸنشٸ قارا سٶزٸندە اللاعا دەگەن كٶزقاراسىن تولىق بٸلدٸرەدٸ.
ابايدىڭ رۋحاني ٶرەسٸنە باعا بەرگەن دٸنتانۋشى فيلوسوف عالىمدار ونىڭ «كەمٸل مۇسىلمان» ۇعىمىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «كەمٸل مۇسىلمان» ۇعىمى تەك قازاققا عانا ەمەس, بٷكٸل مۇسىلمان ەلەمٸنە قاتىستى ايتىلسا كەرەك. مٸنە, بٸزدٸڭ ويشىل اباي, حاكٸم اباي – ەلەمدٸك دەڭگەيدە وسى دٸني كٶزقاراسى ارقىلى دا بيٸكتەي بەرەتٸن تۇلعا.
ەلوردادا بارلىق دٸننٸڭ باسىن قوسىپ, دەستٷرلٸ جيىن ٶتكٸزٸپ كەلە جاتقانىمىزدى بٸلەسٸزدەر. مۇنداي ٸس-شارالاردىڭ ماقساتى مەن ۇلى اباي ۇستانىمىنىڭ اراسىندا ٶزارا ٷيلەسٸمدٸلٸك بار.
اقىننىڭ بارشا ادامزات بالاسىنىڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ تازالىعىن ساقتاۋعا دەگەن نيەتٸ بەرٸمٸزگە وي سالادى.
م.ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومانى ارقىلى اباي بەينەسٸ كٶركەم وبراز رەتٸندە ەلەم ەدەبيەتٸندە جوعارى باعالانعانى بەلگٸلٸ. بٸراق بۇل – ابايدى تانۋدىڭ بٸر قىرى عانا. ناعىز ابايدى, اقىن ابايدى تانۋ ٷشٸن ونىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸندە ايتىلعان وي-تۇجىرىمداردىڭ مەن-ماڭىزى اشىلۋى كەرەك. ول ەلەمنٸڭ كەڭ تارالعان نەگٸزگٸ تٸلدەرٸنە بارلىق بوياۋىن ساقتاي وتىرىپ اۋدارىلۋى تيٸس. بۇعان بٸز تولىق قول جەتكٸزە الدىق دەپ ايتۋ قيىن. ناعىز ۇلت اقىندارىن ٶزگە تٸلدەرگە اۋدارۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. اۋدارماشى دا سول ويشىلدىڭ دەڭگەيٸندەگٸ تالانت بولۋى كەرەك. بٸزدٸڭ ابايتانۋشى عالىمدارىمىز, تٸل ماماندارى مەن جاناشىر ازاماتتار وسى مەسەلەگە ەرەكشە مەن بەرگەنٸ جٶن.
ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ: «اباي – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان عۇلاما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول قازاق حالقىنىڭ ەل بولۋى جولىندا ۇلان-عايىر ەڭبەك ەتكەن داناگەر.
اباي – ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ويشىلداردىڭ قاتارىنداعى عاجايىپ تۇلعا», دەگەن بولاتىن. شىنىندا دا, دانا اقىن شىعارمالارى تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸن جان-جاقتى بايىتا الادى. ٶيتكەنٸ اباي تۋىندىلارىنىڭ مازمۇنى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا تولى. ونىڭ قارا سٶزدەرٸ – ەلەم حالىقتارىنىڭ ورتاق قازىناسى. بۇل – كلاسسيكالىق ٷلگٸدەگٸ ٶنەگەلٸ ويلار شوعىرى. ناقىل سٶز, عيبراتتى سٶز, عاقلييا سٶزدەر دەپ ەرقيلى اتالعانىمەن, بۇل – ەرەكشە جانر.
اباي ٶزٸنٸڭ قارا سٶزدەرٸندە ادامزات بالاسىنا ورتاق مۇرالاردى دەرٸپتەي وتىرىپ, رۋحاني بيٸككە قۇلاش سەرمەپ, الىسقا قانات قاققانىن كٶرسەتەدٸ. ونىڭ قارا سٶزدەرٸنٸڭ ارقاۋى – كٸسٸلٸك, مەدەنيەت, ٸزگٸلٸك. حاكٸم ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸنە بالاما ەڭبەك ٸزدەسەك, فرانتسۋز ويشىلى مونتەننٸڭ جازبالارى ويعا ورالادى. دەسەك تە, مونتەن ٶز بولمىسى مەن ادام تۇلعاسى جٶنٸندە كٶبٸرەك وي تولعاسا, اباي قارا سٶزدەرٸنٸڭ باستى ميسسيياسى – ويلانۋ, ٶزگەگە وي سالۋ, ماقساتتى ۇستانىمعا اينالدىرۋ. دەمەك, ۇلى ويشىلدىڭ قارا سٶزدەرٸ – اسا قۇندى ەڭبەك.
ەلەمدٸك مەدەنيەتتە ابايدى قانشالىقتى جوعارى دەرەجەدە تانىتا الساق, ۇلتىمىزدىڭ دا مەرەيٸن سونشالىقتى اسقاقتاتا تٷسەمٸز. بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار زامانىندا اباي سٶزٸ بارشاعا وي سالۋى تيٸس.
دٷنيە جٷزٸندە عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ تٷرلٸ سالالارىن دامىتۋعا زور ٷلەس قوسىپ, بٷكٸل ادامزاتقا ورتاق ويشىل رەتٸندە تانىلعان تۇلعالار بارشىلىق. مىسالى, قىتاي دەگەندە لاو-تسزى مەن كونفۋتسيي, رەسەي دەگەندە دوستوەۆسكيي مەن تولستوي, فرانتسييا دەگەندە ۆولتەر مەن رۋسسو بٸردەن ويعا كەلەدٸ. سول سيياقتى شەتەلدٸكتەردٸڭ بەرٸ بٸردەي قازاقستان دەگەندە بٸردەن ابايدىڭ ەسٸمٸن اتايتىنداي دەرەجەگە جەتۋٸمٸز كەرەك. ٶزگە جۇرت «قازاق حالقى – ابايدىڭ حالقى» دەپ بٸزگە ٸلتيپات بٸلدٸرٸپ وتىرسا, زور مەرتەبە بولارى انىق.
ابايدى قالاي دەرٸپتەسەك تە جاراسادى. ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن شىنايى شىعارماشىلىعى – قازاق حالقىنا عانا ەمەس, جاھان جۇرتىنا دا ٷلگٸ-ٶنەگە. ابايدىڭ ادام مەن قوعام, بٸلٸم مەن عىلىم, دٸن مەن دەستٷر, تابيعات پەن قورشاعان ورتا, مەملەكەت پەن بيلٸك, تٸل مەن قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتقان وي-تۇجىرىمدارى عاسىرلار ٶتسە دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. ٶيتكەنٸ اقىننىڭ مۇراسى – بٷكٸل ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني ازىعى.
قازاق ەلٸ باردا اباي ەسٸمٸ اسقاقتاي بەرەدٸ. ونىڭ اسىل سٶزدەرٸن رۋحاني بايلىعىمىز رەتٸندە جوعارى ۇستاساق, تۋعان ەلٸمٸزدٸڭ ەلەم الدىنداعى ابىرويى ارتا بەرەرٸ سٶزسٸز.
ەڭ الدىمەن ابايدى ۇلتىمىزدىڭ مەدەني كاپيتالى رەتٸندە ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. ٶركەنيەتتٸ ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن, مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸن, رۋحاني ٶرەسٸن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸنٸڭ دەرەجەسٸمەن, تانىمالدىعىمەن باعالايتىنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندٸ رەتٸندە ەلەم جۇرتشىلىعىنا كەڭٸنەن تانىستىرۋ قاجەت. بۇل – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ قاستەرلٸ بورىشى.
تورقالى تويدىڭ تاعىلىمى
بٸز ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتامىز جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت قالىپتاستىرامىز دەسەك, ابايدىڭ شىعارمالارىن مۇقييات وقۋىمىز كەرەك. ونىڭ قوعامداعى تٷرلٸ ٷدەرٸستەرگە قاتىستى كٶزقاراسى بٷگٸنگٸ قازاقستان ٷشٸن اسا پايدالى. ٶز زامانىنىڭ عانا ەمەس, قازٸرگٸ قوعامنىڭ دا بەينەسٸن تانىتقان اباي – ەلدٸك مۇراتتىڭ اينىماس تەمٸرقازىعى.
ەر قازاقتىڭ تٶرٸندە دومبىرا تۇرسىن دەگەن ۇعىم قالىپتاسقانىن بەرٸمٸز جاقسى بٸلەمٸز. سول سيياقتى ەر شاڭىراقتا ابايدىڭ كٸتابى مەن مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومانى تۇرۋى كەرەك دەپ سانايمىن.
كەلەر ۇرپاق ابايدىڭ سارا جولىن جالعاۋى تيٸس. بۇل – ۇلى اقىن ارمانىنىڭ ورىندالۋى. سوندىقتان بٸز ابايدىڭ ويىنان دا, تويىنان دا تاعىلىم الۋعا تيٸسپٸز.
بيىل ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق جەنە ايماقتىق دەڭگەيدە 500-دەن استام ٸس-شارا ۇيىمداستىرىلادى. تامىز ايىندا سەمەي قالاسىندا يۋنەسكو-مەن بٸرلەسٸپ ٶتكٸزٸلەتٸن «اباي مۇراسى جەنە ەلەمدٸك رۋحانييات» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ەڭ باستى شاراعا اينالادى. سونداي-اق قازان ايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىندا «اباي جەنە رۋحاني جاڭعىرۋ مەسەلەلەرٸ» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتەدٸ. بۇل جيىنداردا ابايدىڭ تۇلعاسى مەن مۇراسى جان-جاقتى زەردەلەنٸپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىن ححٸ عاسىرداعى جاڭا قازاقستاننىڭ يگٸلٸگٸنە پايدالانۋعا جول اشىلادى.
ماڭىزدى جوبانىڭ بٸرٸ – ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارىن ون تٸلگە اۋدارىپ, باسىپ شىعارۋ. اتاپ ايتقاندا, اباي ەڭبەكتەرٸ اعىلشىن, اراب, جاپون, يسپان, يتاليان, قىتاي, نەمٸس, ورىس, تٷرٸك, فرانتسۋز تٸلدەرٸنە تەرجٸمالانادى. اقىننىڭ ٶمٸرٸ, مۇراسى, قازاق مەدەنيەتٸن دامىتۋداعى رٶلٸ تۋرالى بٸرنەشە دەرەكتٸ فيلم جەنە «اباي» تەلەسەريالى تٷسٸرٸلەدٸ.
اقىن تويىنان ٶنەر سالاسى دا تىس قالمايدى. رەسپۋبليكالىق جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدە تەاتر جەنە مۋزىكا فەستيۆالدارى ٶتەدٸ. بيىلعى بەيگەلەر اباي شىعارماشىلىعىنا ارنالادى. ەدەبيەت جەنە ٶنەر سالاسىنداعى ٷزدٸك شىعارمالارعا بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك سىيلىق ەندٸ اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىق دەپ اتالاتىن بولادى.
ابايدىڭ تۇلعاسى مەن مۇراسىن ۇلىقتاۋ شەتەلدەردە دە جالعاسادى. رەسەيدەگٸ, فرانتسيياداعى, ۇلىبريتانيياداعى جەنە باسقا دا مەملەكەتتەردەگٸ قازاقستاننىڭ ەلشٸلٸكتەرٸ جانىنان «اباي ورتالىقتارىن» قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل مەدەني ٸس-شارالاردى ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەي ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقشوقى ەلدٸ مەكەنٸندەگٸ قۇنانباي ٶسكەنبايۇلى ەۋلەتٸنٸڭ قورىمى اباتتاندىرىلادى.
سونىمەن قاتار اباي تۇلعاسىن جوعارى دەرەجەدە دەرٸپتەۋ ٷشٸن ٷكٸمەت مىناداي شارالاردى قولعا الۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن:
سەمەي ٶڭٸرٸ – قازاق تاريحىنداعى كيەلٸ ٶلكەنٸڭ بٸرٸ. سوندىقتان ەلدٸڭ رۋحاني دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار سەمەي قالاسىن تاريحي ورتالىق رەتٸندە بەلگٸلەگەن جٶن. ۇلى اباي مەن شەكەرٸمنٸڭ, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كٸندٸك قانى تامعان ٶڭٸر ايرىقشا قۇرمەتكە لايىق. وسىعان وراي شاھاردى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندٸ تٷردە دامىتىپ, ونداعى تاريحي-مەدەني نىسانداردى جاڭا تالاپقا ساي جاڭعىرتامىز. ٷكٸمەتكە بۇل مەسەلەگە بايلانىستى تيٸستٸ شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن.
مەرەيتوي جىلى اياسىندا ابايدىڭ قاستەرلٸ مەكەنٸ – ەيگٸلٸ جيدەبايدى اباتتاندىرىپ, ۇلى اقىننىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە كەلەتٸن جۇرتشىلىققا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار ابايدىڭ «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني جەنە ەدەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, عىلىمي-تانىمدىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن ورتالىققا اينالدىرۋ كەرەك.
جيدەبايدا مۋزەيگە ارنايى لايىقتالعان «اباي مۇراسى» اتتى جاڭا عيمارات سالۋ قاجەت.
1918 جىلى سەمەي قالاسىندا مۇحتار ەۋەزوۆ پەن جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ نەگٸزٸن قالاعان, 1992 جىلدان بەرٸ قايتا شىعا باستاعان «اباي» جۋرنالىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك.
وسى جەنە باسقا دا اۋقىمدى شارالار ۇلى ابايدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتٸپ, ونىڭ مول مۇراسىن دەرٸپتەۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلمەك. ەندەشە, بٷكٸل قازاقستان حالقىن وسى يگٸ باستاماعا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىرامىن.
* * *
بٸز ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا قوعامدىق سانانى جاڭعىرتاتىن, بٸر ەل, تۇتاس ۇلت بولىپ دامۋىمىزعا سەرپٸن بەرەتٸن ٸس-شارا رەتٸندە زور مەن بەرٸپ وتىرمىز.
بۇل تويدىڭ تۇسىنداعى باستى ماقساتىمىز بٷكٸل حالىقتىڭ ۇلت ۇستازى الدىنداعى ٶزٸندٸك بٸر ەسەپ بەرۋٸ ٸسپەتتەس بولۋى تيٸس دەپ بٸلەمٸن. اباي سىنى – اۋىر سىن, سىندارلى سىن.
ەلباسى باستاپ, ەل قوستاپ, بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىردىق. وزىق ەلۋلٸككە كٸرەمٸز دەپ ماقسات قويدىق, ول ماقساتقا مەرزٸمٸنەن بۇرىن جەتتٸك.
وزىق وتىزدىققا قوسىلۋدى مەجەلەدٸك. ول مەجەگە دە جەتەمٸز. سول مەجەگە جەتۋگە دە بٸزگە اباي مۇراسى كٶمەك بەرە الادى. ەندٸگٸ مەسەلە – بٸز ابايدىڭ كٶمەگٸن تٷسٸنە الدىق پا, زەردەلەي الامىز با?
ۇلىلىقتىڭ تويى ۇلت الدىنداعى ۇلى مٸندەتتٸڭ ٷدەسٸنەن شىعۋدىڭ جولىن ٸزدەۋگە ۇمتىلدىرۋى تيٸس. ەر ازامات وسى تويدىڭ الدىندا ەلٸمٸز, ەلدٸگٸمٸز جٶنٸندە تەرەڭ ويلانسا دەيمٸز. اباي بٸزگە نەنٸ اماناتتادى? اباي بٸزدەن نەنٸ تالاپ ەتتٸ? اباي بٸزدەن نەنٸ كٷتٸپ ەدٸ? اباي ەلدٸڭ قاي ٸسٸنە سٷيٸنٸپ ەدٸ? سول سٷيٸنگەن ٸسٸنەن ٷيرەنە الدىق پا? اباي قازاقتىڭ قاي ٸسٸنە كٷيٸنٸپ ەدٸ? سول كٷيٸنگەن ٸسٸنەن جيرەنە الدىق پا? باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اقىن ايتقان بەس اسىل ٸستٸ جٷزەگە اسىرىپ, بەس دۇشپاندى بويدان قاشىرىپ جاتىرمىز با دەگەن ويدىڭ تٶڭٸرەگٸندە تولعانساق تا تالاي جايعا قانىعا الامىز.
اباي مۇراسى – بٸزدٸڭ ۇلت بولىپ بٸرلەسۋٸمٸزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلٸ قۇندىلىق.
جالپى, ٶمٸردٸڭ قاي سالاسىندا دا ابايدىڭ اقىلىن الساق, ايتقانىن ٸستەسەك, ەل رەتٸندە ەڭسەلەنەمٸز, مەملەكەت رەتٸندە مۇراتقا جەتەمٸز.
اباي ارمانى – حالىق ارمانى. حالىق ارمانى مەن اماناتىن ورىنداۋ جولىندا ايانباعانىمىز ابزال. ابايدىڭ ٶسيەت-ٶنەگەسٸ ححٸ عاسىرداعى جاڭا قازاقستاندى وسىنداي بيٸكتەرگە جەتەلەيدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ
