Abai jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan

Biyl Abai Qunanbaiulynyń týǵanyna 175 jyl tolady. Halqy­myzdyń uly perzentiniń mereitoiyn laiyqty atap ótý úshin ar­naiy qurylǵan komissiia daiyn­­dyq jumystaryn bastap ketti. Memleket kóleminde jáne halyq­aralyq deńgeide aýqymdy is-sharalar uiymdastyrý josparlanyp otyr. Biraq munyń bári toi toilaý úshin emes, oi-órisimizdi keńeitip, rýhani turǵydan damýy­myz úshin ótkizilmek.

Abai Qunanbaiuly ǵulama, oishyl, aqyn, aǵartýshy, ulttyń jańa ádebietiniń negizin qalaýshy, aýdarmashy, kompozitor retinde el tarihynda óshpes iz qaldyrǵany sózsiz. Onyń óleńderi men qara sózderinde ult bolmysy, bitimi, turmysy, tirshiligi, dúnietanymy, minezi, jany, dini, dili, tili, rýhy kórinis taýyp, keiin Abai álemi degen biregei qubylys retinde baǵa­landy.

Ótken jyly Abaidyń shyǵar­ma­larynan úzindi oqý estafetasy ótti. Láilim atty oqýshy qyz usynǵan bul eldik sharaǵa men de qatysyp, qoldaý kórsettim. Mektep oqýshylarynan el azamattaryna, tipti álemdik deńgeidegi tanymal tulǵalarǵa deiin zor qyzyǵýshylyq tanytyp, lezde ilip áketken bul bas­tama birneshe aiǵa ulasty.

Sonyń arqasynda búkil Qazaq­stan Abai murasyn taǵy bir zerdelep shyqty. Bul – Abaiǵa degen qurmet ári urpaqty tárbieleýdiń tiimdi tásili. Abai jyrlaryn oqý chellendji biyl, aqyn mereitoiy tusynda jańasha jandanady dep senemin.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda qoǵamdyq sanany qaita túletýdiń mańyzdylyǵy týraly aitty. Ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beiimdeý memle­kettik mańyzy bar máselege ainaldy. Óitkeni sanany jańǵyrtý arqyly HHI ǵasyrda elimizdiń tyń serpinmen damýyna jol ashamyz.

Osy oraida Abai murasynyń tigizer paidasy zor dep esepteimin. Uly aqynnyń shyǵarmalary bú­gin de ózektiligin joǵaltqan joq. Abai­dyń oi-tujyrymdary barsha­myzǵa qashanda rýhani azyq bola alady.

Sondyqtan ultymyzdy jańǵyr­tý isinde onyń eńbekterin basshy­lyqqa alyp, utymdy paidalaný jaiyn taǵy bir márte oi eleginen ótkizgen jón.

Men bul maqalada Abai sózi­niń búgingi zamanymyz úshin kókei­kestiligi, aqyn shyǵarma­lary­nan halqymyz qandai taǵylym alý­ǵa tiis ekendigi jóninde jurtshy­lyq­pen oi bóliskim keledi.

Ulttyq bolmystyń úlgisi

Jańǵyrý – ótkennen qol úzip, tek jańa qundylyqtarǵa jol ashý degen sóz emes.

Shyn máninde, bul – ulttyq mura­larymyzdy búgingi oń úrdistermen úilestire damytýdy kózdeitin quby­lys. Bul rette, biz Abaidy ainalyp óte almaimyz. Sebebi uly oishyl osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn ultty jańǵyrýǵa, jańarýǵa, jańa ómirge beiim bolýǵa shaqyrǵan.

Elbasymyzdyń: «Zamanalar aýysyp, dúnie didary ózgerse de, hal­qy­myzdyń Abaiǵa kóńili ainymaidy, qaita ýaqyt ótken saiyn onyń uly­lyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi.

Abai óziniń týǵan halqymen máńgi-baqi birge jasaidy, ǵasyrlar boiy Qazaq elin, qazaǵyn biikterge, asqar asý­larǵa shaqyra beredi», – degen ónegeli sózi aqyn murasynyń máńgilik ósiet retinde baǵalanatynyn aiqyn ańǵartady.

Abaidyń shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemi eldiń alǵa jyljýyna, ósip-órkendeýine shyn nietimen tileýles bolǵanyn, osy ideiany barynsha dáriptegenin baiqaimyz. Al ilgerileýdiń negizi bilim men ǵylymda ekenin anyq bilemiz. Abai qazaqtyń damylsyz oqyp-úirengenin bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappai maqtanba» dep, bilimdi igermeiinshe, biikterdiń baǵyna qoimaitynyn aitty. Ol «Biz ǵylymdy satyp mal izdemek emes­piz», – dep tujyrymdap, kerisinshe, el dáýletti bolýy úshin ǵylymdy igerý kerektigine nazar aýdardy. Uly Abai­dyń «Paida oilama, ar oila, Talap qyl artyq bilýge» degen ónegeli ósietin de osy turǵydan uǵynýymyz qajet.

Bul tujyrymdar qazir de asa ózekti. Tipti burynǵydan da zor mańyzǵa ie bolyp otyr. Sebebi HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty biikke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenin kórip otyrmyz.

Al bizdiń mindetimiz – osy ilgeri kóshke ilesip qana qoimai, aldyńǵy qatardan oryn alý.

Ol úshin eń aldymen, bilim berý salasyn zamanǵa sai damytýymyz kerek. Sol maqsatta aýqymdy jumystar atqa­ryl­ǵanymen, otandyq bilim berý isinde áli de olqy tustar bar. Ony jetil­dirý joldaryn sailaý aldyndaǵy baǵdar­lamamda jáne ótken jylǵy tamyz konferentsiiasynda naqty atap kórsettim.

«Pedagog mártebesi týraly» zańnyń qabyldanýy – osy baǵyttaǵy igi bas­tamalardyń biri. Bul – sapaly bilim berý isin jetildirýge arnalǵan qadam. Jalpy kez kelgen qoǵamda ustaz­dyń orny bólek. Muǵalimder bilimdi ári sanaly urpaq tárbieleý isinde asa mańyzdy ról atqarady. Ustazǵa qur­met kórsetip, qadirleý – bárimizdiń min­de­timiz. Sondyqtan memleket muǵalim mamandyǵynyń mártebesin kóterip, alańsyz jumys isteýine jaǵdai jasaýy kerek.

Abai airyqsha dáriptegen igilikti istiń biri – til úirený. Aqyn jiyrma besinshi qara sózinde ózge tildiń adamǵa ne beretinine toqtalyp: «Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymenen birdeilik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaidy», – deidi.

Demek, ózimizden ozyq turǵan jurt­pen deńgeiles bolý úshin de onyń tilin meńgerýdiń mańyzy zor.

Al qazirgidei jańa tarihi jaǵ­daida bárimiz ana tilimizdiń damýy men dáriptelýine nazar aýdaryp, onyń mártebesin arttyrýymyz kerek. Sonymen qatar aǵylshyn tilin úire­nýge de basymdyq berý qajet. Jasta­rymyz neǵurlym kóp tildi meńgerse, soǵurlym múmkindigi keńeiedi. Biraq olardyń ana tilin bilýine basa mán bergen jón. Óskeleń urpaq, Abai aitqandai, ǵylymdy tolyq igerse, óz tilin qurmettese ári shyn máninde poliglot bolsa, ultymyzǵa tek igilik ákeleri sózsiz.

Qazir álem kún saiyn emes, saǵat saiyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mindetter men tyń talaptar qoiylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleidi. Aqyl-oimen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zaman kóshine ilesip, ilgeri jyljý úshin biz sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýimiz kerek. Bul qadam órkeniettiń ozyq tustaryn ulttyq múddemen úilestire bilýdi talap etedi. Mundai kezde ózimizdiń taptaýryn, jadaǵai ádetterimizden bas tartýymyz qajet.

Abaidyń keibir qareketterge kóńili tolmai, «Tereń oi, tereń ǵylym izdemeidi, Ótirik pen ósekti júndei sabap» dep únemi syni kózben qaraýynyń sebebi osynda.

Aqyn el-jurtyn túrli ónerdi igerýge úgittedi. Sonyń bári ýaqyttyń talaby ekenin ol anyq ańǵaryp, ultyna erterek ún qatty. Tipti qazir aityp júrgen intellektýaldy ult qalyptastyrý ideiasy Abaidan bastaý aldy deýge bolady. Uly oishyl ár sózimen ulttyń óresin ósirýdi kózdedi.

Sondyqtan Abaidy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaidy taný – adamnyń ózin-ózi tanýy. Adamnyń ózin-ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy. Osyǵan orai, Abai sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temirqazyǵyna ainalýy qajet.

Abai qazaqtyń ár balasyn ult­jandy azamat etip tárbieleýge sha­qyr­dy. Onyń murasy – parasatty pat­riotizmniń mektebi, eldikti qadirleýdiń negizi. Sondyqtan azamattarymyzdyń kózi ashyq bolsyn desek, Abaidy oqý­dan, aqyn óleńin jattaýdan jalyq­paǵan jón.

Biz eldi, ultty Abaisha súiýdi úire­nýimiz kerek. Uly aqyn ultynyń kemshiligin qatty synasa da, tek bir ǵana oidy – qazaǵyn, halqyn tórge jeteleýdi maqsat tutty.

Abaidyń mol murasy qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa qyzmet etedi. Onyń shyǵarmalaryndaǵy oi-tujyrymdar árbir jastyń boiynda halqyna, eli men jerine degen patriottyq sezimdi ornyqtyrady. Sondyqtan hakim Abai eńbekteriniń nárin óskeleń urpaqtyń sanasyna sińirý jáne ómirlik azyǵyna ainaldyrý – ultty jańǵyrtýǵa jol ashatyn mańyzdy qadamnyń biri.

 Memleket isiniń múddelesi

Biz egemen el retinde ósip-órken­deýi­miz úshin memlekettiligimizdi nyǵai­týymyz kerek.

Zań ústemdigin jáne qoǵamdyq tártipti saqtaý barshaǵa ortaq mindet ekenin uǵynǵan jón. Halyqtyń bilikke degen qurmeti bolmasa – eldigimizge syn. Sondyqtan azamattarǵa, ásirese, jastarǵa memleketti syilaýdyń mán-ma­ńy­zyn túsindirý qajet. Osy rette taǵy da Abaidyń murasyna zeiin qoiǵan abzal.

Uly aqyn óziniń shyǵarmalarynda eldik muratty asqaqtatyp, ult birligin biiktetti.

Ol ádiletti qoǵam qurý ideiasyn kó­ter­gen. Demek, Abaidyń kóz­qarastary HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan qoǵamy jáne onyń bereke-birligi úshin asa qundy. Hakim Abaidyń ustanymdary órkenietti memleket qaǵidalarymen úndesedi. Zań ústemdigi, biliktiń ashyqtyǵy men halyq aldynda esep berýi joǵary deńgeide bolyp, memleket isine azamattyq qoǵam ókilderi belsene aralasqan jaǵdaida ǵana ádilettilik berik ornyǵady.

Meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» atty tujyrymdamam dál osy ádiletti qoǵam ideiasyn damytý maqsatymen usynyldy. Bilik pen qoǵam arasyndaǵy syndarly dialog memleketke degen senimdi nyǵaita túsedi. Úkimet músheleri, sonyń ishinde ministrler men ákimder memlekettik jáne qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge qatysty sheshim qabyl­daǵan kezde azamattardyń usy­nys­­tary men tilekterin eskerýi kerek. Muny Abai meńzegen ádiletti qoǵam qa­­lyp­­tas­tyrýdyń birden-bir sharty dep bilemin.

Uly aqyn «Keleli keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy» degendi beker aitqan joq. Elge bilik júrgizetinderge jurttyń kóńili tolmaitynyn da ańǵartady.

«Sybyrdan basqa syry joq, Sharýaǵa qyry joq» zamandastarymyz kóbeimes úshin bilik halyqqa árdaiym qulaq túrip otyrǵany jón. Memleket pen qoǵam ókilderi túitkildi máselelerdi birge talqylap, sheshimin tabý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurdyq. Keńes formaldy sipat alyp ketpeýi úshin onyń múshelerimen arnaiy kezdesip, jumysyn jiti qadaǵalap otyrmyn.

Abai shyǵarmalarynda meritokratiia máselesine de airyqsha mán berilgen. Ol adamdy mártebesine qa­rai emes, talaby men eńbegine qarap baǵa­laǵan. Uly aqyn qazaq jastaryna jón-joba kórsetip, baǵyt-baǵdar bergen.

Qazir Qazaqstanda saiasi jańǵyrý úderisi júrip jatyr. Elbasynyń qoldaýymen bilikke basshylardyń jańa býyny kele bastady. Soǵan qaramastan, elimizde túbegeili saiasi ózgeris kerek degen oilar da jii aitylyp jatady. Biraq bul másele boiynsha ulttyq mámilege kelýdiń, memleket múmkindikterin shynaiy baǵa­laýdyń jáne júktelgen mindetke jaýap­ker­shilikpen qaraýdyń mańyzy zor.

Ózgeris dep baibalam salatyndar elimizdiń bolashaǵyn baiyptamaidy, jai ǵana popýlistik ideialarǵa taban tireidi.

Popýlizm teris tendentsiia retinde dúniejúzilik sipat aldy. Álemniń túkpir-túkpirinde naqty strategiiasy joq, tek jalań urandar arqyly bilikke jetkisi keletin toptardyń daýysy jii estilýde. Osyndai dańǵazaǵa qumar adamdar týraly Abai: «Qý tilmenen qutyrtyp, Keter bir kún otyrtyp», – deidi. Rasynda, bul – kez kelgen eldiń damýyn kenje qaldyratyn, ulttyń biregeiligin álsiretetin qaýipti úrdis.

Bizge, Abai aitqandai, artyq maq­tanǵa salyný, ózgeni qor, ózimizdi zor sanaý, daý qýý áste jaraspaidy. Ár qadamymyzdy anyq basyp, álemde jáne elimizde bolyp jatqan oqiǵalardy baiyppen saraptai bilýimiz qajet. Turaqtylyq pen damýymyzdyń kepili bolǵan tatýlyq pen birlikti bárinen joǵary qoiǵan abzal. Memleket múddesin kózdesek, áýeli sabaqtastyq saqtalyp, tógilgen ter men atqarǵan eńbektiń dalaǵa ketpeýin oilaiyq.

Osyndai saiasat júrgizgen kezde ǵana barlyq strategiialyq maqsattarymyzǵa qol jetkizip, Qazaqstandy ozyq damy­ǵan memleketterdiń qataryna qosa alamyz.

Jańa qoǵamnyń janashyry

Jańa Qazaqstannyń ózegin jańa qoǵam quraityny anyq. Bul rette, eń aldymen, ultymyzdyń qadir-qasietin arttyryp, halqymyzdyń básekege qabilet­tiligin jetildirýge basa mán berýimiz kerek. Sondai-aq qoǵamnyń damýyna kedergi keltiretin, bereke-birligi­mizge iritki salatyn jaǵymsyz qasietterden arylý qajet.

Búginde dúnie júziniń birqatar intel­lektýaldary klassikalyq kapita­lizm daǵdarysqa tap bolǵanyn eskertip, onyń bolashaǵyna kúmánmen qaraidy.

Sebebi álemde bai men kedeidiń, bilim­di men bilimsizdiń, qala men aýyl­­dyń arasy alshaqtap ketti. Bul úde­ris­tiń qarqyny barǵan saiyn kúsheiip keledi. Biznes tek paida kóz­dese, bi­lim­diler bólek orta qalyp­tastyrdy, ár­qaisysy ózderi úshin ǵana jaýap­kershilik arqalaityn boldy.

Qalalar tez ósip-órkendep, shaǵyn eldi mekenderdiń damýy turalady.

Ǵalymdar munyń barlyǵy áleýmet­tik jaýapkershiliktiń álsiregeninen dep esepteidi.

Áleýmettik jaýapkershilik qait­kende ornyna keledi? Árine, bul – ońai sharýa emes. Osy kúrdeli máseleniń sheshimin Abaidyń «Tolyq adam» formýlasynan izdegen jón. «Tolyq adam» degen sóz aǵylshyn tilindegi «A man of integrity» túsinigine sai keledi. Bul – tek óte ilkimdi, ózine senimdi, izgilik pen jaqsylyqqa umtylatyn adamdarǵa ǵana tán sipattama. Qazir tarap jatqan osy uǵymdy Abai sonaý on toǵyzynshy ǵasyrdyń ózinde-aq túsindirip aitty.

Adam ómiri tutasymen túrli qarym-qatynastardan quralady. Onsyz adam qoǵamnan bólinip qalmaq. Al qa­rym-qatynas mindetti túrde ózara jaýap­kershilikti týǵyzady. Bul jaýapker­shilik qara basynyń qamyn biik qoiatyn ózimshildik aralasqan kezde buzylady. Sondyqtan Abai: «Aqyl, qairat, júrekti birdei usta, Sonda tolyq bo­lasyń elden bólek», dep adamǵa nurly aqyl men ystyq qairattan bólek, jyly júrek kerek ekenin aitady.

Osy úsh uǵymdy ol únemi birlikte qarastyrady, biraq aldyńǵy ekeýi júrekke baǵynýy kerek dep esepteidi. Bul – qazaq halqynyń ómirlik filosofiiasy.

Osyndai tanym-túsinikpen ómir súrgen halqymyz ózi qiyn jaǵdaida otyryp, ózge ulttardy baýyryna basqan. Ózi asqa jarymai qinalsa da, bir tilim nanyn bólisip jeýdi paryz sanaǵan. Únemi úlkenge qurmet, kishige izet kórsetip, súringenge súieý, jyǵylǵanǵa demeý bola bilgen. Osy qundylyqtardy dáriptep, búginge jetkizý arqyly halqymyz óziniń ult retinde saqtalýy úshin baryn salǵan.

Biz Abaidyń «tolyq adam» tujyry­myn qaita zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteý­lerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» kontseptsiiasy, shyndap kelgen­de, ómiri­mizdiń kez kelgen salasynyń, memle­ketti basqarý men bilim júie­siniń, biz­nes pen otbasy institýttary­nyń negiz­gi tuǵyryna ainalýy kerek dep esep­teimin.

Abai shyǵarmashylyǵyna arqaý bolǵan taqyryptyń biri – masyl­dyqpen kúres. Aqyn únemi ýaiymsyz salǵyrttyqqa, oiyn-kúlkige salyn­bai, sergek bolýǵa úndeidi. Ony udaiy eń­bek arqyly shyńdap otyrýdy qup kóre­di. Sonymen qatar oryndy áre­ket­­tiń ýaiym-qaiǵyny jeńetinin dálel­­dep, masyldyqpen kúrestiń psiho­lo­­giia­lyq qyrlaryna tereń boilaidy. Qazir biz kóp aityp júrgen emotsio­nal­dy intellektige de sol tusta nazar aý­dar­dy. Maqtan men masyldyq psiho­lo­­giia­dan arylyp, qairattanyp eńbek etýdi, talaptanyp bilim izdeýdi nasihat­taǵan.

Abai óleńderindegi «Eńbek etseń erinbei, Toiady qarnyń tilenbei», «Tamaǵy toqtyq, Jumysy joqtyq, Azdyrar adam balasyn», «Ózińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» – degen qazynaly oilar bárimizge jaqsy tanys. Ár adam osy túiindi tujyrymdardy sanasyna berik toqyp, óziniń tynymsyz, adal eń­begi­men ainalasyna úlgi bolýy kerek.

Halqymyz eńbektiń qadirin biledi. Biz ata-analarymyzdyń tyldaǵy aýyr eńbegi jeńiske jetelegen orasan kúshke ainalǵanyn umytqan joqpyz. Qazir de qarapaiym eńbek adamdarynyń úlgili isteri jeterlik. Jaqynda solardyń birazy memlekettik nagradalarmen marapattaldy.

Eń bastysy, búgingidei beibit kezeń­de ár azamat óziniń eseli eńbegi elimiz­diń ekonomikasyn ilgeriletýge tikelei yqpal etetinin túsinýi qajet.

Abaidy óz zamanyndaǵy iskerlik­tiń uiytqysy, eńbekqorlyqtyń mo­ti­vatory deýge bolady. Uly oi­shyl shyǵarmalarynda kásipten ná­sip tapqandardy, sharýaqorlyqqa úire­ný daǵdylaryn úlgi etedi. Ol turmys sapasyn jaqsartý úshin eńbek etý­diń jańa tásilderin meńgerýge shaqy­rady. Sonymen qatar aqyn basta­mashyl­dyqty, kásiptegi adaldyqty joǵary qoiady. Mysaly, óziniń onynshy qa­ra sózinde «Erinbei eńbek qylsa, túńil­mei izdese, ornyn taýyp istese, kim bai bolmaidy?», dep tujyrym jasaidy.

Abaidyń oiynsha, tabys tabý úshin qolóner úirený kerek. Sebebi «mal jutaidy, óner jutamaidy» (otyz úshinshi qara sóz). Uly aqynnyń bul oilary búgingi Qazaqstan qoǵamy úshin de ózekti dep sanaimyn. Sondyqtan biz búgingi tańda shikizatqa táýeldilik psihologiiasynan arylýdy, shaǵyn jáne orta biznesti barynsha órkendetýdi negizgi basymdyqtyń biri retinde belgilep otyrmyz.

Álemdik mádeniettiń tulǵasy

Qazirgi órkenietti memleketterdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy biik tarihi tulǵalarymen maqtana alady. Olardyń qatarynda saiasatkerler, memleket jáne qoǵam qairatkerleri, qolbasshylar, aqyn-jazýshylar, óner jáne mádeniet maitalmandary bar. Qazaq jurty da birtýar perzentterden kende emes. Solardyń ishinde Abaidyń orny erekshe. Biraq biz uly oishylymyzdy jahan jurtyna laiyqty deńgeide tanyta almai kelemiz.

Men kóp jylǵy diplomatiialyq qyzme­timde basqa elderdiń saiasatker­lerimen, túrli sala mamandarymen jii kezdestim. Sheteldiktermen adamzatqa ortaq kóptegen túitkildi másele týraly pikir almasyp, oi bólistim. Jalpy, olar Qazaqstannyń saiasi jáne ekonomikalyq jetistikteri jóninde jaqsy biledi. Al rýhani jáne mádeni qundylyqtarymyzben jete tanys emes. Osy oraida «Nege qazaqtyń bitim-bolmysyn, mádenietin Abai arqyly tanytpaimyz?», degen suraq týyndaidy.

Ǵulama Abai – qazaq topyraǵynan shyqqan álemdik deńgeidegi kemeńger. Ol kúlli adamzat balasyna aqyl-oidyń jemisin syilady.

Abaidyń aqyndyq qýatynyń tereń tamyryna úńilgen zertteýshilerimiz onyń qazaq folklorynan, Shyǵys pen Batystyń sóz ónerinen, orys áde­bietinen, tarihi eńbekterden sarqyl­mas nár alǵanyn aitady.

Abaidyń asqan oishyldyǵy onyń dini talǵam-tanymynan da aiqyn kórinedi. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas», deidi. Bul oi-tujyrymǵa Shyǵys pen Batys filosoftarynyń eńbekterin tereń bilip, zerttep, zerdelep baryp jetkeni anyq. Al otyz segizinshi qara sózinde Allaǵa degen kózqarasyn tolyq bildiredi.

Abaidyń rýhani óresine baǵa bergen dintanýshy filosof ǵalymdar onyń «kámil musylman» uǵymyna erekshe nazar aýdarady. «Kámil musylman» uǵymy tek qazaqqa ǵana emes, búkil mu­sylman álemine qatysty aitylsa kerek. Mine, bizdiń oishyl Abai, hakim Abai – álemdik deńgeide osy dini kózqarasy arqyly da biiktei beretin tulǵa.

Elordada barlyq dinniń basyn qosyp, dástúrli jiyn ótkizip kele jatqanymyzdy bilesizder. Mundai is-sharalardyń maqsaty men uly Abai ustanymynyń arasynda ózara úilesimdilik bar.

Aqynnyń barsha adamzat balasynyń jan dúniesiniń tazalyǵyn saqtaýǵa degen nieti bárimizge oi salady.

M.Áýezovtiń «Abai joly» romany arqyly Abai beinesi kórkem obraz retinde álem ádebietinde joǵary baǵalanǵany belgili. Biraq bul – Abaidy tanýdyń bir qyry ǵana. Naǵyz Abaidy, aqyn Abaidy taný úshin onyń óleńderi men qara sózderinde aitylǵan oi-tujyrymdardyń mán-mańyzy ashylýy kerek. Ol álemniń keń taralǵan negizgi tilderine barlyq boiaýyn saqtai otyryp aýdarylýy tiis. Buǵan biz tolyq qol jetkize aldyq dep aitý qiyn. Naǵyz ult aqyndaryn ózge tilderge aýdarý – ońai sharýa emes. Aýdarmashy da sol oishyldyń deńgeiindegi talant bolýy kerek. Bizdiń abaitanýshy ǵalymdarymyz, til mamandary men janashyr azamattar osy máselege erekshe mán bergeni jón.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev: «Abai – qazaq halqynyń rýhani qazynasyna ólsheýsiz úles qosqan ǵulama ǵana emes, sonymen qatar ol qazaq halqynyń el bolýy jolynda ulan-ǵaiyr eńbek etken danager.

Abai – álemdik deńgeidegi oishyl­dardyń qataryndaǵy ǵajaiyp tulǵa», degen bolatyn. Shynynda da, dana aqyn shyǵarmalary tek qazaqtyń ǵana emes, búkil adamzat balasynyń rýhani ómirin jan-jaqty baiyta alady. Óitkeni Abai týyndylarynyń mazmuny jalpy­adamzattyq qundylyqtarǵa toly. Onyń qara sózderi – álem halyq­­tarynyń ortaq qazynasy. Bul – klas­si­kalyq úlgidegi ónegeli oilar shoǵyry. Naqyl sóz, ǵibratty sóz, ǵaqliia sózder dep árqily atalǵanymen, bul – erekshe janr.

Abai óziniń qara sózderinde adamzat balasyna ortaq muralardy dáriptei otyryp, rýhani biikke qulash sermep, alysqa qanat qaqqanyn kórsetedi. Onyń qara sózderiniń arqaýy – kisilik, mádeniet, izgilik. Hakim Abaidyń qara sózderine balama eńbek izdesek, frantsýz oishyly Montenniń jazbalary oiǵa oralady. Desek te, Monten óz bolmysy men adam tulǵasy jóninde kóbirek oi tolǵasa, Abai qara sózderiniń bas­ty missiiasy – oilaný, ózgege oi salý, maqsatty ustanymǵa ainaldyrý. Demek, uly oishyldyń qara sózderi – asa qundy eńbek.

Álemdik mádeniette Abaidy qansha­lyqty joǵary dárejede tanyta alsaq, ultymyzdyń da mereiin sonshalyqty asqaqtata túsemiz. Búgingi jahandaný dáýirinde, aqparattyq tehnologiialar zamanynda Abai sózi barshaǵa oi salýy tiis.

Dúnie júzinde ǵylym men bilimniń túrli salalaryn damytýǵa zor úles qosyp, búkil adamzatqa ortaq oishyl retinde tanylǵan tulǵalar barshylyq. Mysaly, Qytai degende Lao-tszy men Konfýtsii, Resei degende Dostoevskii men Tolstoi, Frantsiia degende Volter men Rýsso birden oiǵa keledi. Sol siiaqty sheteldikterdiń bári birdei Qazaqstan degende birden Abaidyń esimin ataityndai dárejege jetýimiz kerek. Ózge jurt «Qazaq halqy – Abaidyń halqy» dep bizge iltipat bildirip otyrsa, zor mártebe bolary anyq.

Abaidy qalai dáriptesek te jarasady. Onyń ǵibratty ǵumyry men shynaiy shyǵarmashylyǵy – qazaq halqyna ǵana emes, jahan jurtyna da úlgi-ónege. Abaidyń adam men qoǵam, bilim men ǵylym, din men dástúr, tabiǵat pen qorshaǵan orta, memleket pen bilik, til men qarym-qatynas týraly aitqan oi-tujy­rymdary ǵasyrlar ótse de mańyzyn joǵaltpaidy. Óitkeni aqynnyń murasy – búkil adamzat balasynyń rýhani azyǵy.

Qazaq eli barda Abai esimi asqaqtai beredi. Onyń asyl sózderin rýhani bailyǵymyz retinde joǵary ustasaq, týǵan elimizdiń álem aldyndaǵy abyroiy arta bereri sózsiz.

Eń aldymen Abaidy ultymyzdyń mádeni kapitaly retinde nasihattaýymyz kerek. Órkenietti elder qazaqtyń bolmys-bitimin, mádenieti men ádebietin, rýhani óresin álemdik deńgeidegi birtýar perzentteriniń dárejesimen, tanymaldyǵymen ba­ǵalai­tynyn umytpaiyq. Sondyqtan Abaidy jańa Qazaqstannyń brendi retinde álem jurtshylyǵyna keńinen tanys­tyrý qajet. Bul – búgingi urpaq­tyń qasterli boryshy.

Torqaly toidyń taǵylymy

Biz ulttyq sanany jańǵyrtamyz jáne básekege qabiletti ult qalyp­tastyramyz desek, Abaidyń shyǵar­malaryn muqiiat oqýymyz kerek. Onyń qoǵamdaǵy túrli úderisterge qatysty kózqarasy búgingi Qazaqstan úshin asa paidaly. Óz zamanynyń ǵana emes, qazirgi qoǵamnyń da beinesin tanytqan Abai – eldik murattyń ainymas temirqazyǵy.

Ár qazaqtyń tórinde dombyra tursyn degen uǵym qalyptasqanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Sol siiaqty ár shańyraqta Abaidyń kitaby men Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» romany turýy kerek dep sanaimyn.

Keler urpaq Abaidyń sara jolyn jalǵaýy tiis. Bul – uly aqyn armanynyń oryndalýy. Sondyqtan biz Abaidyń oiynan da, toiynan da taǵylym alýǵa tiispiz.

Biyl Abaidyń 175 jyldyǵyna orai halyqaralyq, respýblikalyq jáne aimaqtyq deńgeide 500-den astam is-shara uiymdastyrylady. Tamyz aiynda Semei qalasynda IýNESKO-men birlesip ótkiziletin «Abai murasy jáne álemdik rýhaniiat» atty halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia eń basty sharaǵa ainalady. Sondai-aq qazan aiynda Nur-Sultan qalasynda «Abai jáne rýhani jańǵyrý máseleleri» degen taqyrypta halyqaralyq konferentsiia ótedi. Bul jiyndarda Abaidyń tulǵasy men murasy jan-jaqty zerdelenip, onyń shyǵarmashylyǵyn HHI ǵasyrdaǵy jańa Qazaqstannyń igiligine paidalanýǵa jol ashylady.

Mańyzdy jobanyń biri – uly aqynnyń shyǵarmalaryn on tilge aýdaryp, basyp shyǵarý. Atap aitqanda, Abai eńbekteri aǵylshyn, arab, japon, ispan, italian, qytai, nemis, orys, túrik, frantsýz tilderine tárji­ma­lanady. Aqynnyń ómiri, murasy, qazaq mádenietin damytýdaǵy róli týraly birneshe derekti film jáne «Abai» teleserialy túsiriledi.

Aqyn toiynan óner salasy da tys qalmaidy. Respýblikalyq jáne ha­lyq­aralyq deńgeide teatr jáne mýzyka festivaldary ótedi. Biylǵy bái­geler Abai shyǵarmashylyǵyna ar­na­lady. Ádebiet jáne óner salasyn­daǵy úzdik shyǵarmalarǵa beriletin mem­le­ket­tik syilyq endi Abai atyn­daǵy mem­lekettik syilyq dep atalatyn bolady.

Abaidyń tulǵasy men mura­syn ulyq­taý shetelderde de jalǵa­sady. Resei­degi, Frantsiiadaǵy, Ulybri­­ta­niia­da­ǵy jáne basqa da memleketterdegi Qazaq­­stannyń elshilikteri janynan «Abai ortalyqtaryn» qurý jos­par­la­nyp otyr. Bul mádeni is-sharalardy ysy­rap­­shyldyqqa jol bermei uiym­das­tyrý qajet.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aq­shoqy eldi mekenindegi Qunanbai Ósken­­baiuly áýletiniń qorymy abattandy­rylady.

Sonymen qatar Abai tul­ǵasyn joǵa­ry dárejede dáripteý úshin Úkimet myna­dai sharalardy qolǵa alýy kerek dep esepteimin:

Semei óńiri – qazaq tarihyndaǵy kieli ólkeniń biri. Sondyqtan eldiń rýhani damýynda erekshe orny bar Semei qa­lasyn tarihi ortalyq retinde belgi­legen jón. Uly Abai men Shákárim­niń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tam­ǵan óńir airyqsha qurmetke laiyq. Osy­ǵan orai shahardy áleýmettik-eko­no­mi­kalyq turǵydan keshendi túrde damy­typ, ondaǵy tarihi-mádeni nysandar­dy jańa talapqa sai jańǵyrtamyz. Úki­metke bul máselege bailanysty tiisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn.

Mereitoi jyly aiasynda Abaidyń qasterli mekeni – áigili Jidebaidy abat­tandyryp, uly aqynnyń rýhyna taǵ­zym etýge keletin jurtshylyqqa qolai­ly jaǵdai jasaý qajet.

Sonymen qatar Abaidyń «Jide­bai-Bórili» memlekettik tarihi-má­deni jáne ádebi-memorialdyq qoryq-mýzeiine erekshe kóńil bólip, ǵylymi-tanymdyq jumystarmen ainalysatyn ortalyqqa ainaldyrý kerek.

Jidebaida mýzeige arnaiy laiyq­talǵan «Abai murasy» atty jańa ǵi­marat salý qajet.

1918 jyly Semei qalasynda Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aimaýytov negi­zin qalaǵan, 1992 jyldan beri qaita shyǵa bastaǵan «Abai» jýrnalyna memleket tarapynan qoldaý kórsetý kerek.

Osy jáne basqa da aýqymdy sharalar uly Abaidyń rýhyna taǵzym etip, onyń mol murasyn dáripteý úshin ótki­zilmek. Endeshe, búkil Qazaqstan hal­qyn osy igi bastamaǵa belsene atsa­lysýǵa shaqyramyn.

* * *

Biz Abaidyń 175 jyldyq mereito­iyna qoǵamdyq sanany jańǵyrtatyn, bir el, tutas ult bolyp damýymyzǵa ser­pin beretin is-shara retinde zor mán berip otyrmyz.

Bul toidyń tusyndaǵy basty maq­sa­tymyz búkil halyqtyń ult ustazy al­dyndaǵy ózindik bir esep berýi ispettes bolýy tiis dep bilemin. Abai syny – aýyr syn, syndarly syn.

Elbasy bastap, el qostap, biik beles­terdi baǵyndyrdyq. Ozyq elýlikke kiremiz dep maqsat qoidyq, ol maqsatqa merziminen buryn jettik.

Ozyq otyzdyqqa qosylýdy meje­ledik. Ol mejege de jetemiz. Sol meje­ge jetýge de bizge Abai murasy kómek bere alady. Endigi másele – biz Abai­dyń kómegin túsine aldyq pa, zerdelei alamyz ba?

Ulylyqtyń toiy ult aldyndaǵy uly mindettiń údesinen shyǵýdyń jolyn izdeýge umtyldyrýy tiis. Ár aza­mat osy toidyń aldynda elimiz, eldigi­miz jóninde tereń oilansa deimiz. Abai bizge neni amanattady? Abai bizden ne­ni talap etti? Abai bizden neni kútip edi? Abai eldiń qai isine súiinip edi? Sol súiin­gen isinen úirene aldyq pa? Abai qazaq­tyń qai isine kúiinip edi? Sol kúiin­gen isinen jirene aldyq pa? Basqa­syn bylai qoiǵanda, aqyn aitqan bes asyl isti júzege asyryp, bes dushpan­dy boidan qashyryp jatyrmyz ba degen oi­dyń tóńireginde tolǵansaq ta talai jai­ǵa qanyǵa alamyz.

Abai murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq.

Jalpy, ómirdiń qai salasynda da Abaidyń aqylyn alsaq, aitqanyn istesek, el retinde eńselenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz.

Abai armany – halyq armany. Halyq armany men amanatyn oryndaý jolynda aianbaǵanymyz abzal. Abaidyń ósiet-ónegesi HHI ǵasyrdaǵy jańa Qazaqstandy osyndai biikterge jeteleidi.

Qasym-Jomart TOQAEV,  
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti