گودفرەي لياس اتتى اعىلشىن ديپلوماتى جەنە جۋرناليستٸ 1956 جىلى لوندوندا باسىلىپ شىققان “Kazakh Exodus” ياعنىي “قازاق بوسۋى” اتتى كٸتابىندا وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ٶنەرٸ مەن تاكتيكاسىنا بٶكە باتىردىڭ باۋلىعانىن كەلتٸرەدٸ.
كٸتاپتا وسپان باتىر تۋرالى جان جاقتى مەلٸمەت بەرٸلەدٸ. بۇل كٸتاپتى وسپان باتىر تۋرالى شەتەلدەردە كٶلەمدٸ مەلٸمەت بەرگەن العاشقى ەڭبەك دەپ ايتۋعا بولادى. وندا سونىمەن قاتار تٷركييالىق كٶش جەتەكشٸلەرٸ قاليبەك ەكٸم, حامزا شٶمٸشبايۇلى, سۇلتان شەرٸپ تەيجٸ, قۇسايىن تەيجٸ تۋرالى كٶپتەگەن مەلٸمەتتەر كەلتٸرٸلەدٸ.
وسپان باتىردى ەسٸمٸن العاش رەت تٷركييا قازاقتارىنان ەستٸپ بٸلگەنٸن ايتا كەلٸپ گودفرەي لياس وسپان باتىردىڭ تٷركييانىڭ قايسارى قالاسىنا ورنالاسقان قۇسايىن تەيجٸ اۋلىنا بارعاندا اقىن قاراموللا سەيٸتحانۇلىنىڭ ەڭگٸمەلەپ بەرگەنٸن مەلٸمدەيدٸ. قاراموللانىڭ وسى كەزدەسۋدەن از الدىن عانا وسپان باتىر جايىندا بٸر داستان جازىپ شىققانىن اتاپ ٶتەدٸ. وسى داستاندى ماگنەتوفونعا دا جازىپ العان اۆتور وسپان باتىر شەيٸت بولعانىنا جاڭا عانا بەس جىل تولسا دا ول تۋرالى اڭىز-ەڭگٸمە شەجٸرەلەردٸڭ بۇل قازاقتار اراسىندا ايتىلا باستاعانىن كەلتٸرەدٸ.
1987 جىلى تٷركييانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا قايتىس بولعان قاراموللانىڭ وتباسىنا حابارلاسىپ وسى داستاندى سۇرادىق. ٶكٸنٸشكە وراي, قاراموللانىڭ ٷلكەن ۇلى سۇلتان ول داستان قول جازبانىڭ بولعانىن, بٸراق 1990 جىلى باركٶلدەن كەلگەن ناعاشىسىنىڭ قادالا سۇراپ ونى كٸتاپ قىپ ٷرٸمشٸدە شىعاراتىنىن ايتىپ الىپ كەتكەنٸن ايتتى.
گودفرەي 1956 جىلى باسىلىپ شىققان ەڭبەگٸندە وسپان باتىردىڭ بالالىق شاعىنان تۇتقىنعا تٷسكەن 1951 اقپان ايىنا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸ مەن كٷرەسٸن جان جاقتى باياندايدى. ەرينە كٸتاپ ول كەزدٸڭ, ياعني بۇدان 60 جىلدان اسا ۋاقىت الدىڭعى مەلٸمەتتەرٸ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا قۇندى كٸتاپ. ال بۇگٸنگٸ مەلٸمەتتەر تۇرعىسىنان وندا بٸر قاتار كەمشٸلٸكتەر مەن قاتەلٸكتەردٸڭ بولعانى بايقالادى.
مەسەلەن اۆتور, وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ٶنەرٸ مەن تاكتيكاسىنا بٶكە باتىردىڭ باۋلىعانىن كەلتٸرەدٸ. ونىڭ بۇل پٸكٸرٸن تٷرٸك زەرتتەۋشٸلەرٸ اراسىندا دا تاراعان. ٶيتكەنٸ بۇل كٸتاپ 1960 جىلدارى تٷرٸك تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلادى. سول سەبەپتەن تٷرٸك عالىمدارى اراسىندا وسپان باتىردىڭ سوعىس ٶنەرٸن بٶكە باتىردان ٷيرەنگەنٸ جايىندا ۇعىم قالىپتاسقان. بٸزدٸڭشە بۇل مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ بٶكە باتىر تيبەتتە 1904 جىلى ىستان قايتىس بولعاندا وسپان باتىر نەبارى بەس-اق جاستا ەدٸ. بۇل جاستاعى بالانىڭ سوعىس ٶنەرٸن ٷيرەنە الماسى انىق. سوندىقتان قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن كٸتاپ اۆتورىنىڭ بٶكە باتىر مەن زۋقا باتىردى شاتاستىرعان بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ ەكٸ ەسٸم ايتىلۋ تۇرعىسىنان ۇقساس كەلەدٸ. ەكٸ باتىر اراسىنداعى بايلانىستاردى قاراستىرعانىمىزدا ويىمىزدىڭ نەگٸزسٸز ەمەس ەكەنٸن بايقادىق.
قولدا بار مەلٸمەتتەر وسپان باتىردى سوعىسقا ٷيرەتكەن, نەمەسە باتىرلىق تۇلعاسىنا ەلٸگٸپ ٶسكەن كٶتەرٸلٸسشٸنٸڭ زۋقا باتىر بولۋىنىڭ ەبدەن ىقتيمال ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ولار 1929 جىلى قىتايلار ايلاكەرلٸكپەن قولعا تٷسٸرٸپ شەيٸت ەتكەن زۋقا باتىر مەن وسپان باتىر اراسىندا بايلانىس بولعانىن ايعاقتايدى. باي-ماناپتار مەن ٶكتەم ەكٸمدەردەن الىپ كەدەيلەر مەن جەتٸم-جەسٸرلەرگە ٷلەستٸرٸپ بەرگەن, سوندىقتان قازاقتىڭ روبين گۋدى دەپ اتاۋعا بولاتىن زۋقا باتىردىڭ جاس كەزٸنەن وسپاننىڭ تەگٸن جٸگٸت ەمەس, كەيٸن ٷلكەن باتىر بولاتىنىن بولجاعانى جٶنٸندە دە دەرەكتەر بارشىلىق.
سونىمەن بٸرگە زۋقا باتىر وسپان باتىر اۋىلىمەن قۇداندالى بولىپ كەلەدٸ. زۋقا باتىردىڭ وسپان باتىردىڭ رۋى مولقىدان بەس كەلٸن تٷسٸرگەن. تٸپتٸ بٸرەۋٸ, اتاپ ايتقاندا تٶرتٸنشٸ ۇلى جەنە بٷگٸندەرٸ الماتىدا رايىمبەك اۋلىندا تۇراتىن ارسلان توسىن اعامىزدىڭ ەكەسٸ شەدەتكە قۇدا تٷسكەن كەلٸنٸ ساليحا وسپان باتىرعا نەمەرەلەس بولىپ كەلەدٸ. سوندىقتان, زۋقا نەمەرەسٸ پازيلا سۇلتانشەرٸپقىزى جانالتايدىڭ بٸزگە بەرگەن مەلٸمەتٸنە قاراعاندا, وسپان باتىر ساليحا اپايىنا بارىپ كەلٸپ زۋقا اۋىلىمەن ارالاسىپ جٷرەدٸ ەكەن. ەسٸرەسە شەدەت بالدىزىم دەپ وسپانمەن ەزٸلدەسٸپ كٷرەسٸپ جٷرەدٸ ەكەن.
بٸر كٷنٸ زۋقا باتىر كٶكتوعاي كٷرەدە تارى توربالاپ جاتقاندا جاس وسپاندى كٶرەدٸ. ونىڭ مىقتىلىعىن ۇلى شەدەتتەن ەستٸپ جٷرگەن زۋقا باتىر ونى سىناۋ ماقساتىندا بٸر دوربا تارىنى ارقاسىنا سالۋدى سۇرايدى. سوندا 100 كگ تارىنى وسپان باتىر كٶتەرگەن ەكەن. مۇنى كٶرگەن زۋقا بۇل جٸگٸت تەگٸن ەمەس, كەيٸن ٷلكەن باتىر بولادى دەگەن. وسىدان كەيٸن ارادا بٸر نەشە جىل ٶتكەننەن كەيٸن زۋقانىڭ جٸگٸتتەرٸ وسپان اۋىلىنىڭ جىلقىلارىن الىپ كەتەدٸ. وسپان ارتتارىنان قۋىپ جەتٸپ زۋقانىن ٷش – تٶرت جٸگٸتٸن جىعىپ جىلقىلاردى الىپ قالادى. مۇنى ەستٸگەن زۋقا باتىر بۇرىنعى ايتقان سٶزٸن ەسكە الىپ “مەن سٸزدەرگە باياعىدا ايتىپ ەدٸم, بۇل مىقتى جٸگٸت بولادى دەپ. ونى شاقىرىڭدار” دەپ شاقىرتىپ شاي بەرەدٸ. شايدان سوڭ وسپانعا باتاسىن بەرگەن زۋقا اۋىل ادامدارىنا “بۇل جٸگٸتتٸ قۇرمەتتەپ جٷرٸڭدەر” دەپتٸ.
زۋقا باتىردىن الماتىدا تۇراتىن تاعى بٸر نەمەرەسٸ ارسلان شەدەتۇلى توسۇنمەن ەڭگٸمەلەسكەنٸمٸزدە وسپان باتىر مەن زۋقا باتىر اراسىنداعى قاتناستار تۋرالى مەلٸمەتتەر ايتىپ بەردٸ. زۋقا 1929 جىلى ۇستالىپ شەيٸت ەتٸلگەننەن كەيٸن سۇلتان شەرٸپ باستاعان زۋقا ۇرپاقتارى شىنقاي جاققا اۋىپ كەتٸپ قالادى. ارادا ون بەس جىلداي ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن, اتاپ ايتقاندا 1946 جىلى وسپان باتىر التايعا ۋەلي بولعاندا ولارعا حات جٸبەرٸپ “قايتىڭدار ەل تىنىشتالدى” دەپ التايعا شاقىرادى. سۇلتان شەرٸپ مۇنى حابار الادى, بٸراق ٶزدەرٸڭ شاقىرعان وسپاننىڭ قاي وسپان ەكەنٸن بٸلمەيدٸ. سوندا جەزدەسٸ شەدەت “بۇل تاق مەنٸڭ بالدىزىم وسپان بولۋ كەرەك” دەپ قاسىنا ٷش جٸگٸت ەرتٸپ التايعا اتتانادى. بۇلار وسپان اۋىلىنا جاقىنداعاندا, وسپان بٸر تٶبەدە وتىر ەكەن. الىستان ٷش – تٶرت اتتى كٸسٸنٸڭ قاراسى كٶرٸنگەندە “الدىندا كەلە جاتقان زۋقانىڭ تٶرتٸنشٸ ۇلى شٶدەن بولۋى كەرەك” دەيدٸ. ادام جاقىنداعاندا راسىندا الداعى كٸسٸ شەدەت بولىپ شىعادى. سوندا قاسىنداعىلار “ونىڭ شەدەت ەكەنٸن سوناۋ الىستان قايتىپ بٸلٸپ قويدىڭىز?” دەپ سۇراعاندا وسپان: “ٶيتكەنٸ ول مەنٸڭ جاقىن جەزدەم, اتقا مٸنگەندە بٸر اياعىن الدىنا سالىپ وتىرادى.” دەگەن.سٶيتٸپ 15 جىلدان كەيٸن جەزدەسٸن قاراسىنان تانىپ قويعان ەكەن. وسپان ولارعا بەس اتار مىلتىق, ات بەرٸپ ەلٸنە قايتارادى.
سونىمەن قورىتا ايتقاندا, اعىلشىن ديپلوماتى جەنە جۋرناليستٸ گودفرەي لياستىڭ 1956 جىلى لوندوندا باسىلىپ شىققان “Kazakh Exodus” اتتى كٸتابىندا ايتقانىنداي, وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ٶنەرٸ مەن تاكتيكاسىنا باۋلىعان بٶكە باتىر ەمەس, زۋقا باتىر. جوعارىدا بٸز ايتقان فاكتيلەردٸ ەسكە الاتىن بولساق, زۋقا باتىر, وسپان باتىرعا بەلكٸم ەدەيٸ سوعىس ٶنەرٸ تۋرالى تەلٸم-تەربيە بەرمەگەن بولۋى دا مٷمكٸن. بٸراق, وسپان باتىردىڭ جاستايىنان زۋقا باتىردان باتا العانى جەنە وعان ەلٸكتەپ ٶزٸنە ٷلگٸ (رول مودەل) ەتٸپ ٶسكەنٸ اقيقات. سوندىقتان 1940 جىلى بٷكٸل حالىق قارۋلارىن تاپسىرىپ شىڭ شى سايعا بەرٸلٸپ جاتقاندا, ول قارۋىن الىپ ٶزٸ جەكە دارا دا بولسا مٷدٸرمەي تاۋعا شىعىپ كٷرەسكە بەكٸنٸپ وتىر. مٸنە سوندىقتان بيىل وننان اسا مەملەكەتتە 150 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان زۋقا باتىر تەك حالقىن زورلىق-زومبىلىقتان, ەدٸلەتسٸزدٸكتەن قورعاعان مىقتى باتىر ەمەس, سونىمەن قاتار باتىستىق تاريحشىلار “قازاقتىڭ التىن انىزى” دەپ جوعارى باعا بەرگەن وسپان باتىرعا سوعىس ٶنەرٸن ٷيرەتكەن نەمەسە وعان حالقىنىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸن قورعاۋ جولىندا كٷرەسكە ۇمتىلۋىندا ٷلگٸ بولعان ۇلى تۇلعا دا. جانى جانناتتا بولسىن!
ەبدٸۋاقاپ قارا
ميمار سينان كٶركەم ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى
ۇلت پورتالى
