Otarlyq tańbasyndai oryssha ataýlardan qutyla almai kele jatqan Shyǵys Qazaqstannyń onomastika salasynda sońǵy jyldary ilgerileýshilik baiqalady. Óńirde ózge ult ókilderiniń qarsylyqtaryna qaramastan jergilikti ziialy qaýymnyń, aqsaqaldardyń, ártúrli uiymdardyń batyl qadamdarynyń nátijesinde kóshe, eldi meken ataýlary birtindep aýystyrylyp jatyr.
Voroshilov kóshesine Shákárimniń aty beriledi
Jaqynda Óskemende ótken kóshelerdi qaita ataý boiynsha turaqty komissiianyń qoǵamdyq tyńdaýynda shahardaǵy eń úlken kóshelerdiń biri Voroshilov kóshesine biyl 160 jyldyǵy toilanatyn aqyn, oishyl, ǵulama Shákárim Qudaiberdievtiń esimin berý máselesi talqylandy. Keńestik kósem atyndaǵy kóshege ustaz, 40 jyldan astam ýaqyt Kókpektidegi balalar úiin basqarǵan Jaqiia Shaijúnisovtiń atyn berý kerek degen usynys ta aityldy jiynda. Degenmen qalalyq máslihat depýtattary taraptardyń pikirin tyńdai kele «Altai asýy» qoǵamdyq birlestigi tarapynan usynylǵan Shákárim Qudaiberdiulynyń esimin berý týraly usynysty biraýyzdan qoldady.
Qoǵamdyq tyńdaýda budan bólek Piter kommýnarlary kóshesin Lev Tolstoi, Leninogor kóshesin Temirjolshylar, Komsomol kóshesin Jastar dep qaita ataý jónindegi usynystar da depýtattar tarapynan qoldaýǵa ie boldy. Sondai-aq, qalanyń qaq ortasyndaǵy «Jastar» saiabaǵyna Halyq qaharmany Qasym Qaisenovtiń esimin berip, batyrdyń janarmai beketi janyndaǵy keýde músinin saiabaqtaǵy Kirov eskertkishimen almastyrý máselesi de qoǵamdyq tyńdaýda tilge tiek etildi. «Usynystardy qalalyq máslihattyń depýtattary bir aýyzdan qoldady. Qoǵamdyq tyńdaý boiynsha qaýly daiyndalyp, qujat endi respýblikalyq onomastikalyq komissiiaǵa jiberiledi. Aqyrǵy sheshim sol jerden shyǵady», – deidi qalalyq máslihattyń depýtaty Mairash Ekibasova.
Osy jiynda qaladaǵy 23 ataýsyz kóshege esimder berý máselesi de qarastyryldy. Máselen, 20 yqsham aýdandaǵy áli ataý berilmegen kóshelerge ǵulama ǵalym ál-Farabi, jergilikti jazýshy Anatolii Ivanov, hokkeishi Boris Aleksandrov, Baiqoshqar batyr, ustaz Qusaiyn Jamanbaev, dáriger Andrei Kashkarov, metallýrg Qaiyrbek Aqjigitov, Aqbaýyr, Tolaǵai, Ósiet, Jeruiyq, Aqjol, Shapaǵat, Dýman, Úrker, 16 yqshamaýdanǵa Arasan, Aqshoqy, Aialy ataýlary usynyldy.
Qoǵamdyq tyńdaýda aqyn, jazýshy Álibek Qańtarbaev: «Óskemende sportshy Boris Aleksandrov atynda Sport saraiy bar. Sondyqtan bul kóshege jerlesimiz, kompozitor, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syilyqtyń iegeri Erkeǵali Rahmadievtiń atyn bersek oryndy bolar edi. Al jurttyń kópshiligi bile bermeitin Baiqoshqar batyrdyń ornyna Qarakerei Qabanbaidyń nemere inisi, úzeńgiles serigi, óz zamanynyń batyry, sóz ustaýshysy ári ádil bii bolǵan Dáýletbai batyrdyń esimin nege bermeske?! 20 yqsham aýdandaǵy ataýy joq kóshelerge el kóp tanymaityn Qusaiyn Jamanbaevtan góri biyl 130 jyldyǵy atalyp ótip jatqan áigili ánshi Ámire Qashaýbaevtyń, dáriger Andrei Kashkarovtan góri abaitanýshy, Aqbaýyr úńgirin zertteýshi, jazýshy Evgenii Kýrdakovtyń atyn berý qajet dep oilaimyn» dep óz usynysyn aitty.
Alashtyń rýhani astanasy sanalatyn Semeide de kóshe ataýlaryn aýystyrý máselesi azdaǵan qarsylyqtarǵa qaramastan júieli túrde jalǵasyp keledi. Jaqynda osy qalada ótken qoǵamdyq tyńdaýda shahardaǵy Stroitelnaia kóshesin dástúrli ánshi Tursynǵazy Rahimov, Parkovaia kóshesin Keńes Odaǵynyń batyry, táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys ministri bolǵan Saǵadat Nurmaǵambetov, N.Krýpskaia kóshesin jazýshy Ázilhan Nurshaiyqov, Krasnoznamennaia kóshesin surmergen, batyr qyz Baian Baiǵojina esimderimen ataý jónindegi usynystar talqyǵa túsipti. Sonymen qatar Semeidegi Komsomolskaia kóshesin – Jibek Joly, Kýtýzov kóshesin – Altai, Kolhoznaia kóshesin – Berel, Pervomaiskaia kóshesin – Alash, 1 dekabr kóshesin – Samal, Dekabristov kóshesin – Zviozdnaia, Voshod kentindegi Týktabaev kóshesin – Sonar atty tarihi ataýlarǵa aýystyrý jaiy da sóz bolypty.
Danial Ahmetov: «Lenin, Kirov, Ordjonikidze, Dzerjinskii degen sekildi ataýlarǵa nege jabysyp qaldyq?»
Shyǵystaǵy oryssha ataýǵa tunyp turǵan aýdannyń biri – Zyrian. Jaqynda bul aýdanda da aýdan ortalyǵyndaǵy ideologiialyq turǵydan eskirgen kóshe ataýlaryn aýystyrý máselesi talqylandy. Máselen, Lenin kóshesin Astana, Sovetskaia kóshesin Táýelsizdik, Leninogorskaia kóshesin Vishnevaia, Kanavnaia kóshesin Rodnikovaia, Proletarskaia kóshesin Sportivnaia, Voroshilov kóshesin Trýd, Sovetskii pereýlok kóshesin Tenistyi, Komsomolskaia kóshesin Keńes Odaǵynyń batyry Pavel Koltsov jáne Kommýnisticheskaia kóshesin Keńes Odaǵynyń batyry Tólegen Toqtarovtyń esimimen qaita ataý jóninde usynystar aitylypty. Astana men Táýelsizdik, Pavel Koltsov pen Tólegen Toqtarov ataýlaryn berý durys-aq. Al Leninogorskaia kóshesin Vishnevaia, Kanavnaia kóshesin Rodnikovaia, Proletarskaia kóshesin Sportivnaia, Voroshilov kóshesin Trýd, Sovetskii pereýlok kóshesin Tenistyi dep oryssha ataýdy qaitadan orysshaǵa aýystyrǵannan ne utamyz?
Jýyqta Zyrian aýdanyna jumys saparymen barǵan oblys ákimi Danial Ahmetov te aýdan ortalyǵyndaǵy kóptegen kóshelerdiń ataýlary búgingi zaman talabyna sai kelmeitindigin aityp, olardy ózgertetin kezdiń áldeqashan jetkendigin alǵa tartty. Aimaq basshysy kezinde ózi de kommýnistik partiia qatarynda bolǵanymen, ótken ǵasyrdyń basyndaǵy aýqymdy saiasi qýǵyn-súrginge naq osy «qyzyldardyń» kináli ekenin atap kórsetti.
«Lenin, Kirov, Ordjonikidze, Dzerjinskii degen sekildi ataýlarǵa nege jabysyp qaldyq? Naq osy «qairatkerlerdiń» kesirinen milliondaǵan adamdar qyryldy. Biz óskeleń urpaqty dostyqqa, táýelsizdikke baýlýymyz kerek. Endeshe kóshelerdi Dostyq, Táýelsizdik dep ataiyq. Bizge óz zamanymyzdyń qaharmandaryn dáripteý qajet. Aitalyq, Saǵadat Nurmaǵambetov osyndai qurmetke ábden laiyq. Zyriannyń ózinen shyqqan qanshama soǵys batyrlary bar. Ulylarymyz – Abai, Áýezov bar, Jambyl bar, Lermontov pen Pýshkin bar. Qanshama dańqty jerlesterimizdiń – jumysshylar men injenerlerdiń, muǵalimder men dárigerlerdiń esimderi eskerýsiz qalyp jatyr. Osy baǵytta jumys isteiik», – dedi D.Ahmetov.
Aldaǵy ýaqytta Zyrian qalasynda 28 kósheniń ataýy ózgeredi degen sóz bar. Endeshe, oblys ákimi aitqandai Abai, Áýezov, Jambyl sekildi uly tulǵalarymyzǵa kóshe esimi berilse quba-qup.
Maleevsk, Severnoe, Sredigornyi, Chapaev, Parygino, Nikolsk, Solovevo, Pervorossiisk... Bul – Zyrian aýdanyndaǵy aýyldyq okrýg ataýlary. Kórip otyrsyzdar, ainaldyrǵan 9 aýyldyq okrýgtiń 8-i oryssha (Turǵysynnan basqasy). Toǵyz aýyldyq okrýgtiń ishindegi orysshaǵa tunyp turǵan Aleksandrovka, Andreevka, Ermakovka, Bedarevka, Pýtintsevo, Bogatyrevo, Snegirevo, Krestovka, Proletarka, Orlovka, Leninsk, Borodino, Podorlenok, Ogniovka, Vasilevka, Dorodnitsa, Bykova, Novokrestianka sekildi aýyldardyń atyn aityp júikelerińizdi tozdyrmai-aq qoiaiyq.
Bireý bilse, bireý bilmes, oblystaǵy Leninniń qasqaiyp, «bolashaqqa jol siltep» turǵan jalǵyz eskertkishi de osy aýdanda. Aýdanda bolǵanda aýdan ortalyǵynda ortalyq kóshelerdiń birinde tur.
«Jienqulǵa kelgende shyqpaidy únim» degendei, Zyrian aýdanyna kelgende uialǵannan únimizdiń shyqpaityny ras.
Aitpaqshy, sońǵy kezderi osy Zyrian aýdanynyń atyn Altai dep aýystyrady degen áńgimeler el arasynda jii aitylyp júr. Nesi bar, aýyssa, aýysyp qalar. Aýdan ataýy ózgerse, ret-retimen aýyl, kóshe ataýlary da ózgerer.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sýrette Zyrian qalasyndaǵy Lenin eskertkishi
