وتارلىق تاڭباسىنداي ورىسشا اتاۋلاردان قۇتىلا الماي كەلە جاتقان شىعىس قازاقستاننىڭ ونوماستيكا سالاسىندا سوڭعى جىلدارى ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بايقالادى. ٶڭٸردە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قارسىلىقتارىنا قاراماستان جەرگٸلٸكتٸ زييالى قاۋىمنىڭ, اقساقالداردىڭ, ەرتٷرلٸ ۇيىمداردىڭ باتىل قادامدارىنىڭ نەتيجەسٸندە كٶشە, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارى بٸرتٸندەپ اۋىستىرىلىپ جاتىر.
ۆوروشيلوۆ كٶشەسٸنە شەكەرٸمنٸڭ اتى بەرٸلەدٸ
جاقىندا ٶسكەمەندە ٶتكەن كٶشەلەردٸ قايتا اتاۋ بويىنشا تۇراقتى كوميسسييانىڭ قوعامدىق تىڭداۋىندا شاھارداعى ەڭ ٷلكەن كٶشەلەردٸڭ بٸرٸ ۆوروشيلوۆ كٶشەسٸنە بيىل 160 جىلدىعى تويلاناتىن اقىن, ويشىل, عۇلاما شەكەرٸم قۇدايبەرديەۆتٸڭ ەسٸمٸن بەرۋ مەسەلەسٸ تالقىلاندى. كەڭەستٸك كٶسەم اتىنداعى كٶشەگە ۇستاز, 40 جىلدان استام ۋاقىت كٶكپەكتٸدەگٸ بالالار ٷيٸن باسقارعان جاقييا شايجٷنٸسوۆتٸڭ اتىن بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تا ايتىلدى جيىندا. دەگەنمەن قالالىق مەسليحات دەپۋتاتتارى تاراپتاردىڭ پٸكٸرٸن تىڭداي كەلە «التاي اسۋى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ تاراپىنان ۇسىنىلعان شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ ەسٸمٸن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى بٸراۋىزدان قولدادى.
قوعامدىق تىڭداۋدا بۇدان بٶلەك پيتەر كوممۋنارلارى كٶشەسٸن لەۆ تولستوي, لەنينوگور كٶشەسٸن تەمٸرجولشىلار, كومسومول كٶشەسٸن جاستار دەپ قايتا اتاۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستار دا دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. سونداي-اق, قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى «جاستار» ساياباعىنا حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆتٸڭ ەسٸمٸن بەرٸپ, باتىردىڭ جانارماي بەكەتٸ جانىنداعى كەۋدە مٷسٸنٸن ساياباقتاعى كيروۆ ەسكەرتكٸشٸمەن الماستىرۋ مەسەلەسٸ دە قوعامدىق تىڭداۋدا تٸلگە تيەك ەتٸلدٸ. «ۇسىنىستاردى قالالىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى بٸر اۋىزدان قولدادى. قوعامدىق تىڭداۋ بويىنشا قاۋلى دايىندالىپ, قۇجات ەندٸ رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيياعا جٸبەرٸلەدٸ. اقىرعى شەشٸم سول جەردەن شىعادى», – دەيدٸ قالالىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مايراش ەكٸباسوۆا.
وسى جيىندا قالاداعى 23 اتاۋسىز كٶشەگە ەسٸمدەر بەرۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلدى. مەسەلەن, 20 ىقشام اۋدانداعى ەلٸ اتاۋ بەرٸلمەگەن كٶشەلەرگە عۇلاما عالىم ەل-فارابي, جەرگٸلٸكتٸ جازۋشى اناتوليي يۆانوۆ, حوككەيشٸ بوريس الەكساندروۆ, بايقوشقار باتىر, ۇستاز قۇسايىن جامانباەۆ, دەرٸگەر اندرەي كاشكاروۆ, مەتاللۋرگ قايىربەك اقجٸگٸتوۆ, اقباۋىر, تولاعاي, ٶسيەت, جەرۇيىق, اقجول, شاپاعات, دۋمان, ٷركەر, 16 ىقشاماۋدانعا اراسان, اقشوقى, ايالى اتاۋلارى ۇسىنىلدى.
قوعامدىق تىڭداۋدا اقىن, جازۋشى ەلٸبەك قاڭتارباەۆ: «ٶسكەمەندە سپورتشى بوريس الەكساندروۆ اتىندا سپورت سارايى بار. سوندىقتان بۇل كٶشەگە جەرلەسٸمٸز, كومپوزيتور, كسرو حالىق ەرتٸسٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ ەركەعالي راحماديەۆتٸڭ اتىن بەرسەك ورىندى بولار ەدٸ. ال جۇرتتىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸلە بەرمەيتٸن بايقوشقار باتىردىڭ ورنىنا قاراكەرەي قابانبايدىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ, ٷزەڭگٸلەس سەرٸگٸ, ٶز زامانىنىڭ باتىرى, سٶز ۇستاۋشىسى ەرٸ ەدٸل بيٸ بولعان دەۋلەتباي باتىردىڭ ەسٸمٸن نەگە بەرمەسكە?! 20 ىقشام اۋدانداعى اتاۋى جوق كٶشەلەرگە ەل كٶپ تانىمايتىن قۇسايىن جامانباەۆتان گٶرٸ بيىل 130 جىلدىعى اتالىپ ٶتٸپ جاتقان ەيگٸلٸ ەنشٸ ەمٸرە قاشاۋباەۆتىڭ, دەرٸگەر اندرەي كاشكاروۆتان گٶرٸ ابايتانۋشى, اقباۋىر ٷڭگٸرٸن زەرتتەۋشٸ, جازۋشى ەۆگەنيي كۋرداكوۆتىڭ اتىن بەرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن» دەپ ٶز ۇسىنىسىن ايتتى.
الاشتىڭ رۋحاني استاناسى سانالاتىن سەمەيدە دە كٶشە اتاۋلارىن اۋىستىرۋ مەسەلەسٸ ازداعان قارسىلىقتارعا قاراماستان جٷيەلٸ تٷردە جالعاسىپ كەلەدٸ. جاقىندا وسى قالادا ٶتكەن قوعامدىق تىڭداۋدا شاھارداعى سترويتەلنايا كٶشەسٸن دەستٷرلٸ ەنشٸ تۇرسىنعازى راحيموۆ, پاركوۆايا كٶشەسٸن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس مينيسترٸ بولعان ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, ن.كرۋپسكايا كٶشەسٸن جازۋشى ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ, كراسنوزنامەننايا كٶشەسٸن سۇرمەرگەن, باتىر قىز بايان بايعوجينا ەسٸمدەرٸمەن اتاۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستار تالقىعا تٷسٸپتٸ. سونىمەن قاتار سەمەيدەگٸ كومسومولسكايا كٶشەسٸن – جٸبەك جولى, كۋتۋزوۆ كٶشەسٸن – التاي, كولحوزنايا كٶشەسٸن – بەرەل, پەرۆومايسكايا كٶشەسٸن – الاش, 1 دەكابر كٶشەسٸن – سامال, دەكابريستوۆ كٶشەسٸن – زۆيوزدنايا, ۆوسحود كەنتٸندەگٸ تۋكتاباەۆ كٶشەسٸن – سونار اتتى تاريحي اتاۋلارعا اۋىستىرۋ جايى دا سٶز بولىپتى.
دانيال احمەتوۆ: «لەنين, كيروۆ, وردجونيكيدزە, دزەرجينسكيي دەگەن سەكٸلدٸ اتاۋلارعا نەگە جابىسىپ قالدىق?»
شىعىستاعى ورىسشا اتاۋعا تۇنىپ تۇرعان اۋداننىڭ بٸرٸ – زىريان. جاقىندا بۇل اۋداندا دا اۋدان ورتالىعىنداعى يدەولوگييالىق تۇرعىدان ەسكٸرگەن كٶشە اتاۋلارىن اۋىستىرۋ مەسەلەسٸ تالقىلاندى. مەسەلەن, لەنين كٶشەسٸن استانا, سوۆەتسكايا كٶشەسٸن تەۋەلسٸزدٸك, لەنينوگورسكايا كٶشەسٸن ۆيشنەۆايا, كاناۆنايا كٶشەسٸن رودنيكوۆايا, پرولەتارسكايا كٶشەسٸن سپورتيۆنايا, ۆوروشيلوۆ كٶشەسٸن ترۋد, سوۆەتسكيي پەرەۋلوك كٶشەسٸن تەنيستىي, كومسومولسكايا كٶشەسٸن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى پاۆەل كولتسوۆ جەنە كوممۋنيستيچەسكايا كٶشەسٸن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تٶلەگەن توقتاروۆتىڭ ەسٸمٸمەن قايتا اتاۋ جٶنٸندە ۇسىنىستار ايتىلىپتى. استانا مەن تەۋەلسٸزدٸك, پاۆەل كولتسوۆ پەن تٶلەگەن توقتاروۆ اتاۋلارىن بەرۋ دۇرىس-اق. ال لەنينوگورسكايا كٶشەسٸن ۆيشنەۆايا, كاناۆنايا كٶشەسٸن رودنيكوۆايا, پرولەتارسكايا كٶشەسٸن سپورتيۆنايا, ۆوروشيلوۆ كٶشەسٸن ترۋد, سوۆەتسكيي پەرەۋلوك كٶشەسٸن تەنيستىي دەپ ورىسشا اتاۋدى قايتادان ورىسشاعا اۋىستىرعاننان نە ۇتامىز?
جۋىقتا زىريان اۋدانىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعان وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ تە اۋدان ورتالىعىنداعى كٶپتەگەن كٶشەلەردٸڭ اتاۋلارى بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي كەلمەيتٸندٸگٸن ايتىپ, ولاردى ٶزگەرتەتٸن كەزدٸڭ ەلدەقاشان جەتكەندٸگٸن العا تارتتى. ايماق باسشىسى كەزٸندە ٶزٸ دە كوممۋنيستٸك پارتييا قاتارىندا بولعانىمەن, ٶتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى اۋقىمدى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ناق وسى «قىزىلداردىڭ» كٸنەلٸ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.
«لەنين, كيروۆ, وردجونيكيدزە, دزەرجينسكيي دەگەن سەكٸلدٸ اتاۋلارعا نەگە جابىسىپ قالدىق? ناق وسى «قايراتكەرلەردٸڭ» كەسٸرٸنەن ميلليونداعان ادامدار قىرىلدى. بٸز ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى دوستىققا, تەۋەلسٸزدٸككە باۋلۋىمىز كەرەك. ەندەشە كٶشەلەردٸ دوستىق, تەۋەلسٸزدٸك دەپ اتايىق. بٸزگە ٶز زامانىمىزدىڭ قاھارماندارىن دەرٸپتەۋ قاجەت. ايتالىق, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ وسىنداي قۇرمەتكە ەبدەن لايىق. زىرياننىڭ ٶزٸنەن شىققان قانشاما سوعىس باتىرلارى بار. ۇلىلارىمىز – اباي, ەۋەزوۆ بار, جامبىل بار, لەرمونتوۆ پەن پۋشكين بار. قانشاما داڭقتى جەرلەستەرٸمٸزدٸڭ – جۇمىسشىلار مەن ينجەنەرلەردٸڭ, مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەردٸڭ ەسٸمدەرٸ ەسكەرۋسٸز قالىپ جاتىر. وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەيٸك», – دەدٸ د.احمەتوۆ.
الداعى ۋاقىتتا زىريان قالاسىندا 28 كٶشەنٸڭ اتاۋى ٶزگەرەدٸ دەگەن سٶز بار. ەندەشە, وبلىس ەكٸمٸ ايتقانداي اباي, ەۋەزوۆ, جامبىل سەكٸلدٸ ۇلى تۇلعالارىمىزعا كٶشە ەسٸمٸ بەرٸلسە قۇبا-قۇپ.
مالەەۆسك, سەۆەرنوە, سرەديگورنىي, چاپاەۆ, پارىگينو, نيكولسك, سولوۆەۆو, پەرۆوروسسييسك... بۇل – زىريان اۋدانىنداعى اۋىلدىق وكرۋگ اتاۋلارى. كٶرٸپ وتىرسىزدار, اينالدىرعان 9 اۋىلدىق وكرۋگتٸڭ 8-ٸ ورىسشا (تۇرعىسىننان باسقاسى). توعىز اۋىلدىق وكرۋگتٸڭ ٸشٸندەگٸ ورىسشاعا تۇنىپ تۇرعان الەكساندروۆكا, اندرەەۆكا, ەرماكوۆكا, بەدارەۆكا, پۋتينتسەۆو, بوگاتىرەۆو, سنەگيرەۆو, كرەستوۆكا, پرولەتاركا, ورلوۆكا, لەنينسك, بورودينو, پودورلەنوك, وگنيوۆكا, ۆاسيلەۆكا, دورودنيتسا, بىكوۆا, نوۆوكرەستيانكا سەكٸلدٸ اۋىلداردىڭ اتىن ايتىپ جٷيكەلەرٸڭٸزدٸ توزدىرماي-اق قويايىق.
بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس, وبلىستاعى لەنيننٸڭ قاسقايىپ, «بولاشاققا جول سٸلتەپ» تۇرعان جالعىز ەسكەرتكٸشٸ دە وسى اۋداندا. اۋداندا بولعاندا اۋدان ورتالىعىندا ورتالىق كٶشەلەردٸڭ بٸرٸندە تۇر.
«جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ٷنٸم» دەگەندەي, زىريان اۋدانىنا كەلگەندە ۇيالعاننان ٷنٸمٸزدٸڭ شىقپايتىنى راس.
ايتپاقشى, سوڭعى كەزدەرٸ وسى زىريان اۋدانىنىڭ اتىن التاي دەپ اۋىستىرادى دەگەن ەڭگٸمەلەر ەل اراسىندا جيٸ ايتىلىپ جٷر. نەسٸ بار, اۋىسسا, اۋىسىپ قالار. اۋدان اتاۋى ٶزگەرسە, رەت-رەتٸمەن اۋىل, كٶشە اتاۋلارى دا ٶزگەرەر.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتە زىريان قالاسىنداعى لەنين ەسكەرتكٸشٸ
