Kollajdy jasaǵan Qonysbai ShEJIMBAI, «EQ»
Ishki ister ministrliginiń málimetinshe, ótken jyly politsiiaǵa turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 100 myńǵa jýyq habarlama túsken. Jalpy elimizde zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan 69 daǵdarys ortalyǵy jumys isteidi. Oǵan ótken jyly 5,5 myń áiel, onyń ishinde 3,7 myńy balalary bar ana júgingen. Búginde turmystyq zorlyq-zombylyq otbasyly adamdarda ǵana emes, qol ustasqan jas juptardyń da arasynda jii kezdesip jatyr. Oǵan mysaly, ótken aptadaǵy akter Shárip Seriktiń oqiǵasy. Osy oraida Ult.kz tilshisi qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyqqa tózbeýshiliktiń jańa deńgeiin qarastyryp kórdi.
Óz mansabyna balta shapqan akter
Bloger Áliia Býteeva súiiktisiniń ózine qol kótergenin aityp, áleýmettik jelide oqiǵanyń videosyn jariialady. Videoda liftige kirgen qyzdy jalań aiaq qýyp jetip, súirep alyp ketken er adamnyń áreketi kórsetilgen. Al videodaǵy adam akter Shárip Serik ekeni belgili boldy.
Kollaj: ulysmedia.kz
Onyń súiiktisi bul jazbany jariialaý oǵan ońai bolmaǵanyn, alaida zorlyq-zombylyq kezinde únsiz qalýǵa bolmaitynyn aitty.
«Eń qorqynyshty túsimde de «maǵan súiikti adamym qol kóterdi» dep aitatyn adam bolamyn dep oilamappyn. Biraq solai boldy. Menińshe, attap ketýge bolmaityn shekaralar bolady.
Men fizikalyq turǵydan álsiz bolsam da, maǵan jat nárse týraly jasyryp qalatyndai álsiz emespin. Men ózimdi jáne abyroiymdy qorǵaýǵa májbúrmin», – dedi Áliia Býteeva.
Bul oqiǵa qoǵamda qyzý talqyǵa túsip, jeli qoldanýshylary bloger qyzǵa qoldaý bildirip jatty. Eń úlken jazanyń biri akter osy áreketi arqyly óz mansabyna ózi balta shapty. Óitkeni onymen áriptestik qarym-qatynas ornatqan Salem Entertainment kompaniiasy aradaǵy kelisimshartty buzatynyn málimdedi.
«Sońǵy oqiǵalarǵa bailanysty Salem Entertainment ujymy Shárip Serikti «qara tizimge» engizip, onymen kez kelgen yntymaqtastyqty tolyǵymen toqtatty. Buǵan deiin jariialanǵan «Shakal» serialy men «Qarga» serialynyń úshinshi maýsymy resmi túrde jabyldy. Sonymen qatar, akter Meow serialynyń ekinshi maýsymynda basty rólderdiń birin somdaýy tiis bolǵan, alaida ol jobadan alynyp tastaldy. Aktermen barlyq kelisimshart toqtatyldy», - dep habarlady kompaniia.
Budan bólek "Patrýl: poslednii prikaz" filminiń shyǵarmashylyq ujymy Shárip Seriktiń qatysýymen túsirilgen kórinisterdi kinonusqadan alyp tastaý jumystaryn júrgizip jatqany belgili boldy.
Osy málimdemelerden keiin akter Shárip Serik Instagram-paraqshasynda keshirim surap, qysqa video jariialady.
«Men zorlyq-zombylyqqa qarsymyn. Ókinishke qarai, meniń Áliiany liftiden dóreki túrde julqyp shyǵarǵan videomdy kórgen bolarsyzdar. Bul video arqyly men ózimdi aqtaǵym kelmeidi. Men aýyr áreket jasadym. Zań aldynda tolyq jaýap berýge daiynmyn», – dedi ol.
Ózine senimsiz adam fizikalyq kúshke salady
Osy oraida «Alan» túzetý ortalyǵynyń psihology, geshtalt-terapevt Gýlbaným Mýraddýlaeva «qandai adam zorlyq-zombylyq jasaýǵa beiim bolady?» degen suraqtyń jaýabyn berýge tyrysty.
«Men psiholog retinde zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine qarsymyn. Akter Shárip Seriktiń áreketi psihologiialyq jańdaǵdyń turaqsyzdyǵyn kórsetti. Ásirese, ol tanymal, belgili adam bola tura osyndai áreketke barýy kóptegen kompaniialardyń seriktestigin toqtatýyna alyp kelgen. Bul qazir zorlyq-zombylyqqa tózbeýshiliktiń jańa deńgeige shyqqanyn kórsetedi. Jańa deńgei dep otyrǵanymyz, áielder problemasyn ashyq aityp, ashyq kúresetin boldy. Al qoǵam da ony túsinip, durys qabyldaityn boldy. Bul áieldiń ózin qorǵaýyna, baqytty sezinýine múmkindik beredi. Baqytty áiel, baqytty ana, ol ózin qorǵaýda ekenin sezinse, onda onyń otbasy da baqytty bolady.
Birinshiden, ózine senimsiz adam basqa adamdy qorlaý arqyly óziniń joǵary ekenin kórsetkisi keledi. Munyń arty zorlyq-zombylyqqa ákelip soqtyrady», – dedi psiholog Gýlbaným Mýraddýlaeva.
Al konfliktolog Evgeniia Fiodorovanyń aitýynsha, adamdardyń psihologiialyq minez-qulqy ártúrli. Jeke adamǵa tán psihologiialyq erekshelikterdi adamnyń boiynda qalyptasqan áleýmettik qasiet dep aitýǵa bolady.
«Qoǵam – adamdardyń tirshilik etýi, árbir adam qoǵamnyń múshesi retinde tanylady. Adamnyń top ishindegi ózindik erekshelik beinesi – «Men» beinesi, ózindik minez-qulqy men is-áreketin, sol top ishinde nendei qyzmet atqaryp, qandai oryn alatynyn kórsetetin kez kelgen adamnyń daralyq sipaty. Adamnyń dara basyna tán qasietter men sipattar, onyń erekshelikteri ómir kezeńindegi túrli toptar arasynda qalyptasqan minez-qulqyn kórsetedi. Ártúrli ortaǵa beiimdelip tirshilik etýden adamnyń psihologiialyq ózindik portreti jasalady.
Jeke adam arasyndaǵy kúndelikti qarym-qatynasta bir-biriniń kem-ketigi men minezindegi jaǵymsyz qylyqtaryn kózine nuqyp aitý ne bóten adamdar arasynda áshkereleý onyń narazylyǵy men renish sezimin shielenistire túsedi. Eki adam arasyndaǵy qaqtyǵys sol toptaǵy basqa adamdarǵa da teris áserin tigizedi», – deidi konfliktolog Evgeniia Fiodorova.
Onyń aitýynsha, jalpy qaqtyǵysty sheshýdiń ár túrli ádisi bar. Sol ádisterdi sheber qoldaný, ony júzege asyrý – birden-bir áleýmettik psihologiialyq másele.
Turmystyq zorlyq-zombylyq Qylmystyq kodekske kóshti
Ótken jyly kúshine engen «Keibir zańnamalyq aktilerge áielderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jańa zańnyń mańyzdylyǵy joǵary.
Kollaj: baq.kz
Engizilgen ózgerister áielder men kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatýǵa baǵyttalǵan. Atap aitqanda, kámeletke tolmaǵan balany zorlaǵany úshin ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrý, al ózin-ózi óltirýge jáne qorlaýǵa itermelegenderge qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Zańger Aiman Omarova turmystyq zorlyq-zombylyq Qylmystyq kodekske kóshkenin atap ótti.
«Osyǵan deiin áielder men balalar quqyǵyn qorǵaý máseleleri kóterildi. Turmystyq zorlyq-zombylyq Qylmystyq kodekske kóshti. Ol da qoǵamǵa óte paidaly. Munyń qylmys ekenine qoǵamdy úiretýimiz kerek. Kámelet jasqa tolmaǵan balalardy zorlaǵandarǵa 15-20 jyl emes, ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrý jazasy taǵaiyndalady. Bul da durys dep sanaimyn», - deidi zańger Aiman Omarova.
Qabyldaǵan otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly Zań, shyn máninde, memlekettiń teńdik pen zań ústemdigi qaǵidattaryna basymdyq beretinin, quqyqbuzýshylyqqa múldem tózbeýshilikti qalyptastyratynyn kórsetedi. Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zań myńdaǵan áieldi abiýzivti qarym-qatynastan shyǵýǵa itermeleidi, olarǵa quqyqtyq qaýipsizdik pen qashýǵa múmkindik beredi. Sondai-aq áielderge ómir súrýge jáne ozbyrlyqtan arylýǵa kómektesedi.
Qarsylyqtyń jańa deńgeii
Al psiholog Shynargúl Saparǵalieva qatygezdikti adamnyń quldyraýymen sipattaidy. Naqty aitqanda, bul adamnyń ishki rýhani sharyqtaýy nemese rýhani quldyraýy, adam óz sheńberinen asyp, ainalasyna, qorshaǵan ortasyna, jalpy aitqanda, tirshilik ielerinen ózin biik sanasa, qatygezdiktiń sharyqtaý shegine jetetin kórinedi.
«Bul degenińiz – tárbie. Ol – balalyq shaqtan boiyna sińip, sanaly nemese beisanaly túrde iske asatyn áreket. Birinshi adam ózin-ózi tárbieleýi kerek. Jekelei qalyptasýy qiyn bolsa bilim berý arqyly tárbielenýi qajet. Otbasyn qospaǵanda, balabaqshadan bastalyp, bilim oshaqtary, jalpy oqý, orta, joǵary jáne jeke oqýlar, odan basqa otbasydaǵy tárbie bar. Osy bes tárbieniń biregeii – otbasy.
Qatygezdik adamnyń minez-qulqyndaǵy jaǵymsyz áreketterden týyndaidy. Qazirgi is-áreketterdiń kóbin sarapqa salsaq, «biz 90-jyldardyń toqyraýynan shyǵa almai qaldyq pa» dep te oilaimyn. Al 90-jyldary týǵan balalardyń ata-anasy jumysta, balasy úiinde qamaýda boldy. Odan keiingi tárbie internet, telefon, smartfonǵa aýysty. Demek bala qatygezdiktiń, býllinginiń qursaýynda qaldy. Árine, onyń saldaryn joiý da ońai bolmaidy. Qastandyq jasaý, zorlyq-zombylyq, ozbyrlyq kórsetý sol kezeńde shyqty dep oilaimyn», – deidi psiholog Shynargúl Saparǵalieva.
Degenmen, mamandardyń aitýynsha, qazir turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵandar burynǵydai týystarynan, jaqyndarynan, politsiiadan jasyryp qalmaidy, qorqytý men uryp-soǵýdyń jazasyz qalýyn qoldamaidy. Sondai-aq, qoǵamdy qorǵaý jáne adamdardyń quqyqtyq sanasyn ózgertýge osyndai batyl jandardyń áreketi de sebep bolyp otyr.
Aqbota Musabekqyzy
