Óz mamandyǵynyń shegine jetken kemel tulǵalar barshylyq. Al, birneshe ónerdi óz boiyna sińirip, sheberliktiń shyńyna shyqqandar saýsaqpen sanarlyq. On segiz myń ǵalamdy da, osy biz tirshilik etip júrgen jer sharyn da ustap turǵan - tepe-teńdik. Jalǵanda tepe-teńdikti saqtai bilgen – eń baqytty janǵa ainalmaq. Osyndai ǵajap daryn iesi – Charli ChAPLIN.
Charlidiń biz akter, rejiser, stsenarist, kinomotograf ekenin bilemiz. Odan bólek psiholog, jazýshy ekenin bilesiz be?
Bir ǵasyr buryn aityp ketken Charlidiń sózderi búgingi ǵalymdardy tań qaldyrýda. Álemdegi eń tanymal psiholog Lýiza Heidiń ómirlik qaǵidasy «ÓZIŃDI SÚIý». Ol bul qaǵidany Chaplinnen alǵanyn ashyq moiyndaidy. Iaǵni, psihologtar endi jetip jatqan jańalyqqa Chaplin bir ǵasyr buryn aityp qoiǵan.
«Men ózimdi súie bastaǵan sátte – muń, qaiǵy degenimiz, ózimniń jolymda emes, basqa jolda ketip bara jatqanymdy eskertetin dabyl ekendigin bildim. Búgin ony kenetten túsindim de, men ony «Óz-ózińmen bolý» dep atadym.
Men ózimdi súigen sátte ýaqyty kelmese de, óz qalaýymdy jasata almaǵanym úshin, adam ataýlyǵa shyn renjýdiń qandai ekendigin bildim. Jáne ol adam ózim edim. Men ony «Moiyndaý» dep atadym.
Men ózimdi súigen sátte basqa ómirge qyzyǵýdy doǵardym. Doǵardym da baiqadym, barlyǵy meni qorshap meni ósýge shaqyrýda. Búgin men ony «KÓREGENDILIK» dep atadym.
Men ózimdi súigen sátte, qandai jaǵdai bolsyn durys ýaqytta, durys meken jaida ekenimdi bildim. Sol úshin sabyrly boldym. Men ony «SENIMDILIK» dep atadym.
Men ózimdi súie bastaǵan sátte óz ýaqytymdy urlaýdy doǵaryp, bolashaqqa úlken josparlar qoimaityn boldym. Tek maǵan qýannysh, baqyt syilaityn isterdi ǵana jasaimyn.Jáne ony óz tásilimde, óz ritmimde oryndaimyn. Búgin men ony «QARAPAIYMDYLYQ» dep atadym.
Men ózimdi súigen sátte, maǵan ziian keltiretin taǵamdardan, adamdardan, zattardan, sátterden qutyldym. Men ony alǵash «deni saý adamnyń egoizmi» dep ataǵan bolatynmyn. Búgin men ony «Ózińe degen mahabbat dep atadym»
Men ózimdi súigen sátte, ózimdikin durys emes deýden qoryqpadym. Sodan beri az qatelestim. Búgin men ony «Ustamdylyq» dep atadym.
Men ózimdi súigen sátte, ótkendi oilamaityn, bolashaqqa alańdamaityn boldym. Bári bolyp jatqan tek qazirgimen ǵana ómir súremin. Búgńn mmen ony «JAŃAShYLDYQ» dep atadym.
Men ózimdi súigen sátte, meniń aqylym ózimdi renjitýi de múmkin ekendigin bildim. Odan japa shegýim de múmkin. Al, ony júrekpen jalǵaǵan sátte aqylym meniń eń qundy dosyma ainaldy. Men ony «JÚREK AQYLY» dep atadym.
Bizge endi básekelesýden, qiyndyqtardan, túrli janjaldardan qorqýdyń qajeti joq. Tipti, juldyzdar da soǵysady. Jáne odan jańa ǵalam paida bolady. Búgin men ony bildim de ony «ÓMIR» dep atadym.»
Kez-kelgen ata-ananyń balasyna degen riiasyz ári shúbásiz mahabbatynan artyq mahabbat joq. Charli Chaplin – 12 balanyń ákesi. Ol 1965 jyly 76 jasynda Parijdegi jiyrma bir jasar qyzy Djeraldinaǵa hat jazǵan. Tereń maǵynaǵa toly hatty oqyǵan árbir qyz oi túiip, sabaq alýyna bolady.
«Qyzym meniń!
Qazir tún ortasy. Úi ishindegilerdiń bári qalyń uiqyda. Aǵa – ápkeleriń, tipti anań da uiyqtap qaldy. Sen menen sondai alystasyń! Biraq seniń beineń meniń jumys ústelim men júregimniń bir túkpirinde saqtaýly. Seniń beineńdi kóz aldyma elestete almai qalǵan sátte soqyr bolyp qalaiyn. Qazir sen Parijde, ataqty Elisei alqaby teatryndaǵy sahnada bilep júrsiń. Men ol jerdi jaqsy bilem, sondyqtan osyndai múlgigen túngi tynyshtyqta seniń árli-berli júrgen aiaǵyńnyń dybysyn estip, aspandaǵy jaryq juldyzdai jarqyraǵan kózderińdi kóre alam.
Men seniń merekelik spektaklde tatar hanynyń tutqynyna túsken parsy sulýynyń rólin somdap jatqanyńdy elestetem. Ádemi bol, bilei tús! Juldyz bolyp, jarqyra! Alaida, halyqtyń qoshemeti men alǵysyna mastanba! Eger saǵan syilanǵan gúlderdiń qosh iisine «basyń ainalsa», meniń hatymdy oqy. Júregińniń únine qulaq as. Men seniń ákeńmin, Djeraldina! Men – Charli Chaplinmin. Kishkentai kezińde kereýet janynda otyryp, saǵan uiqydaǵy arý týraly ertegi aitqanymdy bilesiń be?
Djeraldina, men túsimde seniń armanyńdy, bolashaǵyń men búginińdi kóretinmin. Sahnada bilep júrgen qyzdy – aspanda qalyqtap turǵan aq perishteni kórem. Qulaǵyma adamdardyń: «Bilep júrgen anaý qyzdy kórdińder me? Ol ataqty kinoakterdiń qyzy ǵoi. Esterińde me, ony Charli dep ataityn» degen daýystary estiledi. Iá, men – Charlimin! Men ataqty aktermin! Endigi kezek seniki. Bile! Men jyrtyq shalbarmen bilegenmin, al sen jibek kóilekti hanshaiym keipinde bileisiń! Bi men kórermenniń qýana qol soǵýy seni kókke ushyrýy múmkin. Ush! Qalyqta! Alaida, jerge túsýdi de umytpa… Sen jer betinde ómir súrip jatqan ártúrli adamdardyń ómirin kórý kereksiń. Sýyq pen ashtyqtan dirildegen kóshe bishileriniń ómirine bir sát bolsyn nazar aýdaryp qara. Sebebi, men de solar siiaqty bolǵanmyn, Djeraldina.
Meniń aitqan ertegilerimdi tyńdap jatyp uiyqtap ketetin seniń súikimdi júzińe qarap otyratynmyn. Judyryqtai júregińniń dúrsilin tyńdap otyryp óz-ózimnen: «Charli, myna «kúshik» óskende meni tanityn bola ma?» dep suraitynmyn. Alysta qalǵan sol túnderde saǵan kóp ertegi aittym, biraq óz ertegimdi eshqashan aitqan emespin. Shyn máninde ózim týraly ertegi de qyzyq edi. Ol ertegi ózegine nár izdegen óner adamynyń London kóshelerinde án aityp, bi bilep, qaiyr surap kún kórgeni týraly bolatyn. Mine, meniń ertegim osy! Men ashtyqtyń, baspanań bolmaýdyń ne ekenin jaqsy bilem. Men óte tákappar boldym. Árli-berli ótken adamdardyń tastap ketken tiyndary meniń sol tákapparlyǵymnyń kúl-talqanyn shyǵaratyn. Soǵan qaramastan men áli tirimin, sondyqtan budan bylai ol týraly aitpai-aq qoiaiyq.
Odan da sen týraly sóileseiikshi. Djeraldina degen seniń atyńnan keiin Chaplin degen meniń atym aitylady. Osy familiiammen qyryq jyldan astam ýaqyt jer betindegi adamdarǵa kúlki syiladym. Biraq sol adamdardyń kúlkilerimen salystyrǵanda, men kóbirek jylappyn.
Djeraldina, sen ómir súrip jatqan álemde bi men mýzyka ǵana bar dep oilama! Tún ortasynda úlken zaldan shyqqanda ónerińe bas ietin qaltasy qalyń adamdardy umytyp ketýiń múmkin, alaida ózińdi úiińe aparyp salatyn kólik júrgizýshisinen onyń áieli týraly suraýdy umytýshy bolma. Eger onyń áieliniń aiaǵy aýyr bolsa, eger jaryq dúnie esigin endi ǵana ashatyn sábileriniń jaialyqtaryn alatyn aqshasy joq bolsa, oǵan qol ushyn sozyp, aqsha ber. Ara-tura metroǵa, avtobýsqa otyr. Jaiaý júrip, qalany arala. Ainalańdaǵy adamdarǵa qara! Jetimder men jesirlerge kóz qyryńdy sal. Jáne kúnine tym bolmaǵanda bir ret «Men de dál solar siiaqty adammyn» degen sózdi qaitalap ait. Shynymen de, sen solardyń biri ǵanasyń, qyzym! Óner adamǵa qanat bitirmes buryn, aspandap ketpesin dep aiaǵyn syndyrady. Eger kúnderdiń bir kúninde ózińdi elden erekpin dep oilasań, sahnany tastap ket. Taksige otyr da Parij mańyndaǵy alańǵa bar. Men ol jerdi jaqsy bilem. Ol jerden sen dál óziń siiaqty, tipti ózińnen de ádemi, ózińnen de erekshe, ózińnen de tákappar bishilerdi kóresiń. Sen óner kórsetip júrgen teatrdaǵy ainalańdy jaryqtandyratyn qurylǵy ol jerde joq. Ol jerdi aspandaǵy Ai ǵana jaryqtandyrady…
Olarǵa anyqtap qarap al! Múmkin olar senen de jaqsyraq bileitin shyǵar?! Moiyndai bil, qyzym! Qashan da senen de artyq bilep, senen de artyq oinaityn adam tabylatynyn umytpa! Taǵy bir nárseni esińnen shyǵarma: bizdiń otbasymyzda eshqashan Sena (ózen ataýy)boiynda qaiyr surap otyrǵan beibaqtarǵa kúle qaraityn dóreki adam bolǵan emes. Men ólem, biraq sen ómir súretin bolasyń. Men seniń tarshylyq kórgenińdi qalamaimyn. Sol sebepti saǵan osy hatpen birge qalaǵanyńsha jumsaýyń úshin chek kitapshamdy jiberemin. Alaida, eki frankti jumsaǵanda úshinshi frank seniki emes ekendigin esińnen shyǵarma. Ol aqshaǵa muqtaj beitanys adamdiki bolýǵa tiisti. Al kómekke muqtaj adamdy sen ońai taýyp alasyń. Senimen aqsha týraly áńgime órbitkenimniń sebebi, aqshanyń kúshi qandai ekenin men jaqsy bilem.
Meniń kóp ýaqytym tsirkte ótti. Sol kezde arqan boiymen júretinder úshin qatty ýaiymdaitynmyn. Saǵan arqan boiymen júretinderge qaraǵanda qara jerdi basyp júrgen adamdar jii súrinip, jii qulaitynyn aitqym keledi. Kúnderdiń bir kúninde seniń kózińdi áldekimniń syilaǵan mármár tasy jaýlap alýy múmkin. Osy sátte sol mármár tas sen úshin qaýipti arqanǵa ainalady jáne ol arqannan qulap qalatynyń sózsiz. Kúnderdiń bir kúninde syrt beinesi kórkem áldebir adamǵa ǵashyq bolyp qalasyń. Dál sol sátte sen tájiribesiz arqan ústimen júrýshige ainalasyń, al tájiribesiz adamdar arqannan jii qulaidy. Júregińdi altyn men baǵaly áshekei buiymdarǵa satpa. Álemdegi eń baǵaly, eń asyl mármár tas – Kún. Baqytymyzǵa orai, ol sáýlesin jer betindegilerdiń bárine shashady. Áldekimdi jaqsy kórip qalatyn keziń de keledi. Eger jaqsy kórseń, ol adamdy shyn júregińmen jaqsy kór. Men seniń anańa saǵan osy týraly jaz dep aittym. Onyń mahabbat týraly túsinigi meniń túsinigimnen keńirek jáne oǵan bul taqyrypta senimen sóilesken jeńilirek.
Seniń jumysyń aýyr, túsinem… Bilegen sátte seniń tániń jibek matanyń kishkene bóligimen ǵana jabýly bolady. Óner úshin sahnaǵa jalańash shyǵýǵa bolady, alaida úige kiingen qalpyńda jáne janyń taza kúide qaitýyń kerek. Men qartaidym, sol úshin meniń aitqan sózderim sen úshin kúlkili bolyp kórinýi múmkin. Biraq aitpaýǵa taǵy bolmaidy: menińshe, seniń jalańash tánińe seniń jalańash janyńdy jaqsy kóretin adam ie bolýy kerek. Qazir bul oiymmen kelispeitin de shyǵarsyń. Ata-ana men bala únemi «jekpe-jekte» júretinin bilemin. Menimen, meniń oilarymmen «soǵys», qyzym! Men jeke kózqarasy joq, kóngish balalardy unatpaimyn.
Aldymda jatqan paraqqa kózderimnen jas tamshylary aǵyp túspeiinshe, búgingi jańa jyl túni – ǵajaiyptar túni ekenine sengim keledi. Shynymen ǵajaiyp bolyp, saǵan ne aitqym kelgendigin túsingenińdi qalaimyn. Charli endi qartaidy, Djeraldina. Erte me kesh pe, meni jer qoinyna tapsyratyn kezde sahnaǵa kietin aq kóilektiń ornyna jerleý rásimine arnalǵan qara kóilek kiip kelýińe týra keledi. Qazir seniń kóńil-kúiińdi túsirgim kelmeidi. Ýaqyt óte kele sen ainaǵa qaraǵan saiyn ainadaǵy óz beineńnen meniń beinemdi kóre bastaisyń. Sebebi, seniń tula-boiyńda meniń qanym aǵyp jatyr. Men jer jastansam da, seniń ákeńdi umytyp ketkenińdi qalamaimyn. Men perishte bolǵan emespin, biraq qashan da adam bolyp qalýǵa tyrystym. Sen de sóit…
Betińnen súidim, Djeraldina. Ákeń – Charli.
Jeltoqsan. 1965 jyl
Uly ǵalym Einshtein men teńdessiz kinematograf Charli Chaplin arasynda bolǵan mynadai qyzyqty oqiǵa el aýzynda saqtalypty.
Einshtein Charli Chaplin shyǵarmashylyǵyna zor qyzyǵýshylyq tanytatyn jáne onyń keiipkerlerin de unatyp tamashalaityn. Bir kúni ol Chaplinge mynadai mazmundaǵy hat jiberedi:
«Sizdiń "Altyn bezgek" ("Zolotaia lihoradka") filmińiz álemdegi barsha adamzatqa túsinikti, sol sebepti men sizdiń uly tulǵa bolatynyńyzǵa senimdimin. Einshtein".
Chaplin bolsa oǵan mynadai jaýap jazypty:
"Men sizge tamsana qaraimyn. Sizdiń salystyrmalylyq teoriiańyzdy eshkim túsinbeidi, biraq siz soǵan qaramastan uly tulǵaǵa ainaldyńyz. Chaplin».
Osy ýaqytqa deiin qanshama tom-tom kitaptar jazyldy. Sol kitaptardyń ishinde jalǵyz kitap erekshelendi. Al, sol kitaptyń ishinde sózder erekshelenedi. Adamdy ýaqyt emes, sátter ózgertetini siiaqty, oidy da kitap ózgertpeidi, sózder ózgertedi. Charli Chaplinniń túidek sózderi arqyly da qanshama oi túiýge bolady.
- Ǵalamadaǵy eń keremet akterlar ol sábiler men itter
- Men pilderddi jek kóremin sondai alyp, biraq, tilalǵysh.
- Sábi bolmaǵan adam, úlken bolmaidy.
- Bireýdi óltirseń jaýyzsyń, myńdy óltirseń batyrsyń!
- Kim ash asqazandardy tamaqtandyrsa, sol óziniń janyn tamaqtandyrady.
- Áiel zaty millioner qyla allady, kez-kelgen milliarder erkekti.
- Aina - meniń eń jaqyn dosym, óitkeni men jylaǵanda, ol eshqashan kúlmeidi.
- Sizdiń jalańash tánińizge sizdiń jalańash janyńyzdy da jaqsy kóretin adam ie bolý kerek.
- Skripkada, roialda oinap úirengen siiaqty, oilaý qabiletine de tájiribe kerek.
- Kúlki men kóz jasy boiyńyzdaǵy qorqynysh pen jek kórýdi jeńetin dáriler.
- Óner adamy biikteitini anyq, al, jerge túserde kóbisi qulap, aiaǵyn syndyryp jatady. Sol úshin oǵan eń alǵash qanat berý qajet.
- Ónerúshin sahynaǵy kiimsiz jáne las bolyp shyǵýǵa bolady. Al, ol jaqtan úige mindetti túrde kiimmen jáne taza bolyp kelý kerek.
Osylaisha Charli tek óz salasynda ǵana emes, ózge baǵyttarda da ozyq bolýdyń ǵajaiyp úlgisin kórsetti. Qazirgi tańda álemdegi eń tanymal akterlardyń biri Djeki Chan óziniń bala kezinen Chaplinge eliktegenin aitady. Djeki Channyń da birneshe salany meńgergeni bárimizge belgili. Besaspaptyq qasiet eshqashan da sán úlgisinen qalmaq emes.
Endeshe, qadirli oqyrman, qos qolyn kýdege qýsyryp, ózge túgel óz isin igere almaityn jandarǵa san qyrly Charlidiń ónegeli ómirin úlgi bolary sózsiz. Maǵan ylǵi ol júz qoly janardy arbaǵan, erekshe bolmys iesindei kórinedi... Iá, júz qoly bar Charli...
Daiyndaǵan: Álimjan Álisher
