Koronavirýs infektsiiasy asqynǵan derti bar adamdarǵa óte qaýipti ekendigi buǵan deiingi zertteý qorytyndylary kórsetkeni ras. Al, júrek qantamyrlary aýrýy boiynsha esepte turǵan adamdar úshin de bul derttiń qandai qaýpi bar? Osy saýaldardy PhD doktory, kardiohirýrg Dáýrenbek Nysanovqa qoiǵan edik.
- Koronavirýs infektsiiasynan kóz jumǵandardyń basym kópshiligi qant diabetimen aýyrǵany anyq. Al endi júrek qan tamyrlary aýrýyna shaldyqqan adamdar úshin bul infektsiia qanshalyqty qaýipti?
- Koronavirýs - óte qaýipti infektsiia. Deni saý adamnyń óziniń jaǵdaiyn qiyndatyp jiberedi. Júregi aýyratyn adamdarda belgili bir ózgerister bolatyny anyq. Koronavirýs týraly sóz qoǵaǵanda kóbinde ókpe týraly aitamyz. Alaida, ol tek qana ókpe emes, tutas júieli buzylystarǵa ákelýi múmkin. Infektsiia ókpeniń alveolasyndaǵy alveotsit kletkalaryn zaqymdaidy. Kez-kelgen aǵzaǵa tamyrlar ottegi tasymaldaidy. Bul virýs barlyq tamyrlardyń, arteriialardyń ishki qabaty - endoteliidi zaqymdaidy. Kóbinde sheteldik ǵalymi zertteýler boiynsha, patalogoanatom mamandardyń kórsetkishi boiynsha virýs qandy birden qoiýlandyrady. Zaqymdanǵan qan tamyrlaryna qan jinalady. Qan qoiýlanady. Onsyz da virýs qannyń formalyq elementterine áser etkendikten qabyný bastalady. Qannyń koagýliatsiialyq belsendiligin arttyryp jiberedi. Immýndyq qabyný protsesi bir organnyń bolmasa, tutastai júieli bolýy múmkin. Osynyń áserinen mikro, makrotromboz degen trombtar paida bolady. Iri trombtar jyljyp baryp, miǵa, júrekke baratyn tamyrlardy biteýi múmkin. Ókpe arteriiasy ekige bólinedi. Túgeldei emes, bir butaǵyn bitese, ókpe infarkti bolady. Búkil arteriiany bitese, birden ólip ketýi múmkin. Osyǵan adamdar mán berýi kerek. Ári dáriger keńesin tyńdaý kerek.
- Júrek qantamyrlary aýrýy bar adam koronavirýsqa shaldyqsa, úiden emdelýine bola ma?
- Ambýlatoriialyq jaǵdaida antikoagýlianttyq preparattardy táýligine 1 ret qana qoldanýǵa bolady. Alaida naýqasqa antikoagýliantty 1-aq ret qoldaný jetkiliksiz bolatyn jaǵdailar bar. Ondai aýrýlardy statsionarǵa jatqyzý kerek. Internetten oqyp alyp, ózin ózi emdeýmen ainalysýǵa bolmaidy. Bilmestikpen ólip ketýi múmkin. Mysaly, áleýmettik jelide adamdar bir-birine «Kleksan», «Ksarelto» siiaqty dárilerdi pálen dozada ishtim dep keńes berip jatady. Ambýlatoriialyq jaǵdaida bul preparattardy kúnine 1 ret 03-0,4 degen dozada qoldanýǵa bolady. Odan basqa doza dárigerdiń baqylaýymen berilýi kerek. Sondai-aq, naýqastyń satýratsiia, oksienatsiia indeksi, koagýlogramma degen kórsetkishteri de baqylaýda bolýy kerek.
- Koronavirýs juqtyryp, jazylyp shyqqan adamdarǵa qandai keńes beresiz?
- Jazylyp shyqqan adam 45 kún úiinde jatýy kerek. Qytai virýsolog-epidemiologtarynyń zertteýlerine súienetin bolsaq, aýyryp emdelip shyqqan adamdardyń 50%-ke jýyǵy 45 kúnge deiin koronavirýsty tasymaldaýshy retinde juqtyrýy múmkin. Qazir koronavirýstyń jańa shtammyna qarsy vaktsina joq. Koronavirýsqa arnalǵan arnaiy dári-dármekter de joq. Degenmen, elimizdegi koronavirýs juqtyryp qatty naýqastanǵandarǵa álemdik tájiribelerden quralǵan standarttar boiynsha em jasalynyp, oń nátijege jetken jetistikter de az emes. Qazir COVID-19 vaktsinasyn tapqanmen, oǵan eksperimenttik-klinikalyq zertteýler jasaýǵa kem degende bir jarym jyl ýaqyt kerek. Ondai ýaqytta koronavirýstyń jańa mýtatsiialanǵan túrleri de paida bolyp, COVID-19 vaktsinasy kerek bolmai qalýy da múmkin. Keibireýler «men koronavirýs juqqan soń aýyrdym. Odan emdelip saýyqtym. Endi mende koronavirýske qarsy antitela bar. Maǵan endi koronavirýs juqpaidy. Men maska taqpaimyn, basqalarǵa menen juqsa juǵa bersin» degen egoistik kózqarasty ustanady. Olar 45-50 kúnge deiin oqshaýlanyp, maska taǵyp júrýi kerek. Ol adamda KVI-diń 1-2 shtammasyna ǵana antitela bolýy múmkin. Dál sen siiaqty basqa bireý saǵan da KVI-diń sende antitelasy joq basqa shtammasyn (mýtatsiiaǵa ushyraǵan basqa túrin) juqtyratyn bolsa odan adam aman qalmaidy! Óitkeni KVI-men aýyryp jazylǵandardyń ókpesi fibrozdyq ózgeriske ushyraidy. Fibroz degen qalpyna kelmeidi. Iaǵni, ókpesi 70 paiyz zaqymdanǵan adam bylaisha aitqanda, ómiriniń sońyna deiin qalǵan 30 paiyzben ómir súrýine týra keledi. Ókpe tkani neshe protsent fibrozǵa ushyrasa, sonsha protsent ókpe tkani isten shyǵady. Al saý qalǵan jerin koronavirýstyń mýtatsiialanǵan jańa túri zaqymdaityn bolsa, odan aman qalý múmkin emes! Bul jerde donorlyq ókpe izdeýden basqa amal qalmaidy.
- Gigienalyq talaptar týraly da aita ótseńiz
- Koronavirýs infektsiiasyn juqtyrmaýdyń birden-bir joly – tumyldyryq (maska) taǵý, gigienalyq sharalardy saqtaý, qoldy jii jýý, las qoldy kózge, murynǵa, jáne aýyzǵa tigizbeý, qol berip amandaspaý, jótelgende nemese túshkirgende bir rettik oramaldy qoldaný, qoldanǵannan keiin dereý tastaý, adam kóp jinalatyn (kafe, toihana, kontserttik zal, teatr, kinoteatr jáne t.b.) qoǵamdyq oryndardan aýlaq júrý jáne immýnitetti kóterý. «Qutty bolsyn» men «qaiyrly bolsyn» keiin aitýǵa da bolady. Immýnitetti kóterý úshin kúndelikti belsendi dene qimyl-qozǵalysyn arttyrý, ýaqtyly túrde ratsionaldy jáne tolyqqandy tamaqtaný, uiqyny qandyrý, emotsiiaǵa berilmeý, ashýlanbaý, júikege kúsh túsirmeý, kóńildi júrý jáne sýyqqa urynbaý kerek! Koronavirýstyń eń jamany bir adamnan ekinshi adamǵa tasymaldanǵan saiyn mýtatsiialanǵan jańa túrine ainalyp ózgerip otyrady. Sol sebepti, bireýge juqtyrsań ózgergen túri ózińe qaita juqpasyna kim kepil! Onyń ústine, halqymyz jappai aýyrsa, ekonomikamyz da quldyraidy, eldiń jaǵdaiy nasharlaidy. Aldymyzda áli kúz bar, qylyshyn súiretken qys bar. Kún sýytqan kezde tumaý, gripp epidemiiasyna KVI qosylsa aman qalý eki talai. Eger biz KVI-di juqtyrmaý sharalaryn durys qoldana bilsek aman qalamyz, KVI-di jeńemiz.
- Áńgimeńizge rahmet!
