كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى اسقىنعان دەرتٸ بار ادامدارعا ٶتە قاۋٸپتٸ ەكەندٸگٸ بۇعان دەيٸنگٸ زەرتتەۋ قورىتىندىلارى كٶرسەتكەنٸ راس. ال, جٷرەك قانتامىرلارى اۋرۋى بويىنشا ەسەپتە تۇرعان ادامدار ٷشٸن دە بۇل دەرتتٸڭ قانداي قاۋپٸ بار? وسى ساۋالداردى PhD دوكتورى, كارديوحيرۋرگ دەۋرەنبەك نىسانوۆقا قويعان ەدٸك.
- كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنان كٶز جۇمعانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قانت ديابەتٸمەن اۋىرعانى انىق. ال ەندٸ جٷرەك قان تامىرلارى اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار ٷشٸن بۇل ينفەكتسييا قانشالىقتى قاۋٸپتٸ?
- كوروناۆيرۋس - ٶتە قاۋٸپتٸ ينفەكتسييا. دەنٸ ساۋ ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ جاعدايىن قيىنداتىپ جٸبەرەدٸ. جٷرەگٸ اۋىراتىن ادامداردا بەلگٸلٸ بٸر ٶزگەرٸستەر بولاتىنى انىق. كوروناۆيرۋس تۋرالى سٶز قوعاعاندا كٶبٸندە ٶكپە تۋرالى ايتامىز. الايدا, ول تەك قانا ٶكپە ەمەس, تۇتاس جٷيەلٸ بۇزىلىستارعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. ينفەكتسييا ٶكپەنٸڭ الۆەولاسىنداعى الۆەوتسيت كلەتكالارىن زاقىمدايدى. كەز-كەلگەن اعزاعا تامىرلار وتتەگٸ تاسىمالدايدى. بۇل ۆيرۋس بارلىق تامىرلاردىڭ, ارتەرييالاردىڭ ٸشكٸ قاباتى - ەندوتەلييدٸ زاقىمدايدى. كٶبٸندە شەتەلدٸك عالىمي زەرتتەۋلەر بويىنشا, پاتالوگواناتوم مامانداردىڭ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا ۆيرۋس قاندى بٸردەن قويۋلاندىرادى. زاقىمدانعان قان تامىرلارىنا قان جينالادى. قان قويۋلانادى. ونسىز دا ۆيرۋس قاننىڭ فورمالىق ەلەمەنتتەرٸنە ەسەر ەتكەندٸكتەن قابىنۋ باستالادى. قاننىڭ كواگۋلياتسييالىق بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ جٸبەرەدٸ. يممۋندىق قابىنۋ پروتسەسٸ بٸر ورگاننىڭ بولماسا, تۇتاستاي جٷيەلٸ بولۋى مٷمكٸن. وسىنىڭ ەسەرٸنەن ميكرو, ماكروترومبوز دەگەن ترومبتار پايدا بولادى. ٸرٸ ترومبتار جىلجىپ بارىپ, ميعا, جٷرەككە باراتىن تامىرلاردى بٸتەۋٸ مٷمكٸن. ٶكپە ارتەريياسى ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. تٷگەلدەي ەمەس, بٸر بۇتاعىن بٸتەسە, ٶكپە ينفاركتٸ بولادى. بٷكٸل ارتەرييانى بٸتەسە, بٸردەن ٶلٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. وسىعان ادامدار مەن بەرۋٸ كەرەك. ەرٸ دەرٸگەر كەڭەسٸن تىڭداۋ كەرەك.
- جٷرەك قانتامىرلارى اۋرۋى بار ادام كوروناۆيرۋسقا شالدىقسا, ٷيدەن ەمدەلۋٸنە بولا ما?
- امبۋلاتورييالىق جاعدايدا انتيكواگۋليانتتىق پرەپاراتتاردى تەۋلٸگٸنە 1 رەت قانا قولدانۋعا بولادى. الايدا ناۋقاسقا انتيكواگۋليانتتى 1-اق رەت قولدانۋ جەتكٸلٸكسٸز بولاتىن جاعدايلار بار. ونداي اۋرۋلاردى ستاتسيونارعا جاتقىزۋ كەرەك. ينتەرنەتتەن وقىپ الىپ, ٶزٸن ٶزٸ ەمدەۋمەن اينالىسۋعا بولمايدى. بٸلمەستٸكپەن ٶلٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ادامدار بٸر-بٸرٸنە «كلەكسان», «كسارەلتو» سيياقتى دەرٸلەردٸ پەلەن دوزادا ٸشتٸم دەپ كەڭەس بەرٸپ جاتادى. امبۋلاتورييالىق جاعدايدا بۇل پرەپاراتتاردى كٷنٸنە 1 رەت 03-0,4 دەگەن دوزادا قولدانۋعا بولادى. ودان باسقا دوزا دەرٸگەردٸڭ باقىلاۋىمەن بەرٸلۋٸ كەرەك. سونداي-اق, ناۋقاستىڭ ساتۋراتسييا, وكسيەناتسييا يندەكسٸ, كواگۋلوگرامما دەگەن كٶرسەتكٸشتەرٸ دە باقىلاۋدا بولۋى كەرەك.
- كوروناۆيرۋس جۇقتىرىپ, جازىلىپ شىققان ادامدارعا قانداي كەڭەس بەرەسٸز?
- جازىلىپ شىققان ادام 45 كٷن ٷيٸندە جاتۋى كەرەك. قىتاي ۆيرۋسولوگ-ەپيدەميولوگتارىنىڭ زەرتتەۋلەرٸنە سٷيەنەتٸن بولساق, اۋىرىپ ەمدەلiپ شىققان ادامداردىڭ 50%-كە جۋىعى 45 كٷنگە دەيٸن كوروناۆيرۋستى تاسىمالداۋشى رەتٸندە جۇقتىرۋى مٷمكٸن. قازٸر كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتاممىنا قارسى ۆاكتسينا جوق. كوروناۆيرۋسقا ارنالعان ارنايى دەرٸ-دەرمەكتەر دە جوق. دەگەنمەن, ەلٸمٸزدەگٸ كوروناۆيرۋس جۇقتىرىپ قاتتى ناۋقاستانعاندارعا ەلەمدٸك تەجٸريبەلەردەن قۇرالعان ستاندارتتار بويىنشا ەم جاسالىنىپ, وڭ نەتيجەگە جەتكەن جەتٸستٸكتەر دە از ەمەس. قازٸر COVID-19 ۆاكتسيناسىن تاپقانمەن, وعان ەكسپەريمەنتتٸك-كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جاساۋعا كەم دەگەندە بٸر جارىم جىل ۋاقىت كەرەك. ونداي ۋاقىتتا كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا مۋتاتسييالانعان تٷرلەرٸ دە پايدا بولىپ, COVID-19 ۆاكتسيناسى كەرەك بولماي قالۋى دا مٷمكٸن. كەيبiرەۋلەر «مەن كوروناۆيرۋس جۇققان سوڭ اۋىردىم. ودان ەمدەلiپ ساۋىقتىم. ەندi مەندە كوروناۆيرۋسكە قارسى انتيتەلا بار. ماعان ەندi كوروناۆيرۋس جۇقپايدى. مەن ماسكا تاقپايمىن, باسقالارعا مەنەن جۇقسا جۇعا بەرسiن» دەگەن ەگويستٸك كٶزقاراستى ۇستانادى. ولار 45-50 كٷنگە دەيiن وقشاۋلانىپ, ماسكا تاعىپ جٷرۋٸ كەرەك. ول ادامدا كۆي-دiڭ 1-2 شتامماسىنا عانا انتيتەلا بولۋى مٷمكiن. دەل سەن سيياقتى باسقا بiرەۋ ساعان دا كۆي-دiڭ سەندە انتيتەلاسى جوق باسقا شتامماسىن (مۋتاتسيياعا ۇشىراعان باسقا تٷرiن) جۇقتىراتىن بولسا ودان ادام امان قالمايدى! ٶيتكەنi كۆي-مەن اۋىرىپ جازىلعانداردىڭ ٶكپەسi فيبروزدىق ٶزگەرiسكە ۇشىرايدى. فيبروز دەگەن قالپىنا كەلمەيدٸ. ياعني, ٶكپەسٸ 70 پايىز زاقىمدانعان ادام بىلايشا ايتقاندا, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن قالعان 30 پايىزبەن ٶمٸر سٷرۋٸنە تۋرا كەلەدٸ. ٶكپە تكانi نەشە پروتسەنت فيبروزعا ۇشىراسا, سونشا پروتسەنت ٶكپە تكانi iستەن شىعادى. ال ساۋ قالعان جەرiن كوروناۆيرۋستىڭ مۋتاتسييالانعان جاڭا تٷرi زاقىمدايتىن بولسا, ودان امان قالۋ مٷمكiن ەمەس! بۇل جەردە دونورلىق ٶكپە ٸزدەۋدەن باسقا امال قالمايدى.
- گيگيەنالىق تالاپتار تۋرالى دا ايتا ٶتسەڭٸز
- كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىن جۇقتىرماۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى – تۇمىلدىرىق (ماسكا) تاعۋ, گيگيەنالىق شارالاردى ساقتاۋ, قولدى جيٸ جۋۋ, لاس قولدى كٶزگە, مۇرىنعا, جەنە اۋىزعا تيگٸزبەۋ, قول بەرٸپ امانداسپاۋ, جٶتەلگەندە نەمەسە تٷشكٸرگەندە بٸر رەتتٸك ورامالدى قولدانۋ, قولدانعاننان كەيٸن دەرەۋ تاستاۋ, ادام كٶپ جينالاتىن (كافە, تويحانا, كونتسەرتتٸك زال, تەاتر, كينوتەاتر جەنە ت.ب.) قوعامدىق ورىنداردان اۋلاق جٷرۋ جەنە يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋ. «قۇتتى بولسىن» مەن «قايىرلى بولسىن» كەيٸن ايتۋعا دا بولادى. يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋ ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ بەلسەندٸ دەنە قيمىل-قوزعالىسىن ارتتىرۋ, ۋاقتىلى تٷردە راتسيونالدى جەنە تولىققاندى تاماقتانۋ, ۇيقىنى قاندىرۋ, ەموتسيياعا بەرٸلمەۋ, اشۋلانباۋ, جٷيكەگە كٷش تٷسٸرمەۋ, كٶڭٸلدٸ جٷرۋ جەنە سۋىققا ۇرىنباۋ كەرەك! كوروناۆيرۋستىڭ ەڭ جامانى بiر ادامنان ەكiنشi ادامعا تاسىمالدانعان سايىن مۋتاتسييالانعان جاڭا تٷرiنە اينالىپ ٶزگەرiپ وتىرادى. سول سەبەپتi, بiرەۋگە جۇقتىرساڭ ٶزگەرگەن تٷرi ٶزiڭە قايتا جۇقپاسىنا كiم كەپiل! ونىڭ ٷستiنە, حالقىمىز جاپپاي اۋىرسا, ەكونوميكامىز دا قۇلدىرايدى, ەلدiڭ جاعدايى ناشارلايدى. الدىمىزدا ەلi كٷز بار, قىلىشىن سٷيرەتكەن قىس بار. كٷن سۋىتقان كەزدە تۇماۋ, گريپپ ەپيدەميياسىنا كۆي قوسىلسا امان قالۋ ەكi تالاي. ەگەر بiز كۆي-دi جۇقتىرماۋ شارالارىن دۇرىس قولدانا بiلسەك امان قالامىز, كۆي-دi جەڭەمiز.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
