Temirhan Medetbek ónernamasy týraly tolǵanys
Ár kásip iesiniń óz tásili, mashyǵy, ózine tán ádis-sheberligi bolatyny aqiqat qoi. Mysaly, kánigi shopan aldyndaǵy otaryn kúndiz byrdai etip, bytyrata jaiyp, qarańǵy túser kezde myńǵyrǵan qoidyń ishindegi kósem serkesin, shóp qunaryn qýalap júrip, bólinýge daiar turatyn qýaiaq tusaqtardy, biren-saran artta jyraǵa úielep qalatyn aqsaq-toqsaqtardy túgendegennen keiin baryp, alańsyz aýyl irgesine iiredi.
Osy oraida, men de qazaqtyń ot aýyzdy shaiyry, ult mehnatkeri Temirhan Medetbek týraly tolǵanǵanda, áýeli soǵan qajetti qyltiǵan eles-beinelerdi, sulba-sýretterdi, qordalanǵan oilarymdy tasbiyqqa tizip alyp baryp kiriskendei boldym.
Iá, «aida aiaq, jylda jilik joq» degendei, jeldei esip, juldyzdai aqqan esil ómir zymyrap barady.
Aǵa-apalarynyń kóz aldynda keshe ǵana eńbektep tórge jetip, qaz turyp kerege boiyn qarmaǵan sábi Temirhannyń búginde aǵa jasyna jetkenine onyń qadirin biletin oqyrmandary bir serpilip qalǵany anyq. Alaida, jetpis jyl ómir súrgen kúrdeli darynnyń iir-iir joldaryn, tolǵanystaryn onyń joldastary turmaq, zaiyby da aityp bere almas. Men alǵash Temirhan óleńderin mektepte júrgende oqyǵan edim. Naǵyz tuqym alatyn túkti qoshqardai, shashy shiyrshyq atqan, turqy, sýreti de etene tanys edi.
Ushyp qiial ǵaryshqa,
Árbir sózden ot taýyp.
Aidalada, alysta
Júretin em shóp shaýyp.
Qaida terim tamshylap –
Ózimdi-ózim bilgen kez.
Aiyryma shanshyp ap.
Bult kóterip júrgen kez?!
Osy óleńinen shaiyrdyń balǵyn kezi, soiqandy, seri kúnderiniń lebi esedi. Qashan da soqpaq jol qasqa jolǵa, qasqa jol dańǵyl jolǵa bastaidy. Árine, jas kezińde jazylǵan jyrlar óziniń barqyt ta, balshyryn áýezimen, adýyndylyǵymen jarasymdy ǵoi.
Bir ystyq lep sharpyp meniń betimdi,
Jap-jaryq bop bara jatqan sekildi.
Ushyp kele jatqan qazdar aspanda.
Appaq shamdar,
appaq shamdar sekildi.
Aq sharbyǵa orap qoiǵan búirektei osy bir ádemi kórinis kóz aldyńda biraz ýaqyt turyp alady.
Alla bergen qabilet kóringenniń jetegine erip, qor bolmas úshin qaisar minez kerek. Minez degennen shyǵady, Almatyda qala berse de ashtan ólip, kóshten qalmas edi ǵoi, alaida, peiishtei astanany tárk etip, jańadan qosylǵan zaiyby Sholpandy ertip, bir kúnde qiiandaǵy Mańǵystaý asyp ketýi de sol kezde keibireýlerge qiqarlyq, qiiastyq tárizdi kórindi.
Anttasqan adamyna ólerdei senip, al qaraniettilerge qany qatyp, qylǵanǵa qylyp ótetin, óziniń bilgeni, kórgeni, túsinigi, uǵymy bir basyna jeterlik Medetbek kóringenge bas shulǵi berýge sarań bolatyn. Ol ózgelerge táýeldi bolýdan boiyn alshaq ustady. Órshelenip, basyn asqaq kegjitip, asaý dariiadan jaldap ótip bara jatqan tarpańdai Temirhannyń alǵan betinen órt tursa da qaitpaitynyn onyń turǵylastary jaqsy biledi.
Adýyn daryn Mańǵystaý dalasyna da beker ketken joq. Betin qyna basqan myń jyldyq qujynaǵan bal-bal tastardyń túbinde tizesin qushaqtap otyryp, tarlan tarihymyz týraly oiǵa batqany anyq. Uiasyn adam bilmeitin in men ziratqa salatyn it ala qazdai, keide burǵyshylyq jumysynyń arasynda aidalaǵa boshalap ketip, samsaǵan saǵanalarmen syrlasqanyna kúmán joq.
Keide men «Kók túrikter saryny» Temaǵań kókiregine sol kezde uia salǵan-aý degen oiǵa berilemin.
Qalai degenmen de, onyń jyrlarynda Mańǵystaý minaretteriniń jarq-jurq etken ejelgi freskalaryndai ádemi aishyqtardyń júrýi tegin emes.
Bala kezimizde jazataiym qus jumyrtqasyn taýyp alsaq, onyń ýyz ne balapan ekenin jylǵaǵa aparyp baiqaitynbyz. Ýyz jumyrtqa sýǵa batyp ketedi de, balapan bolǵany sý betine qalqyp shyǵa keletin. Sol siiaqty, shyndyq ta aqyry qaǵanaǵyn jarmai qoimaidy. Zatynda, shyǵarmanyń máiegi-tátti muń, shyndyq, sulýlyq qoi. Qyzyl imperiianyń tútep turǵan kezinde de Temirhan saiasatta sharýasy joq, óz qalaýynsha jyrlaryn tógildire tústi.
Bir eńbeginde aqyn Qadyr Myrza Áli: «Shekaradaǵy torǵai» degen Temirhan Medetbektiń óleńi bar, jaqsy óleń, keremet tapqyrlyq jasaǵan. Torǵai shekaranyń mańynda balapanyna ana jaqtan da, myna jaqtan da jem tasyp asyraidy. Adam bolǵanyńnan da torǵai bolǵanyń jaqsy sekildi. Sol óleńdi bas redaktor jibermei qoidy. Nege desem: «Bolmaidy, Sovettiń shekarasyn torǵaidyń da buzýǵa haqysy joq – deidi», – dep jazyp edi.
«Qarmaqshynyń kózi – qaltqyda» degendei, buryn da ádebiet mańyn tóńirektep júrgen Temaǵań sonaý kári túbektegi bes jyldai ainalysqan burǵyshylyǵynan keiin túpkilikti qalamgerlikke bet burdy. Tabany kúrektei 25 jyly sol topyraqta qaldy. Kerbalanyń shólindei Mańǵystaýdyń ortasyndaǵy Alla jaratqan jap-jasyl oazis Tamshaly tárizdi talai nárli jyrlar osy ólkede týdy.
Nebir qaqyrap ketken ultandy tereńnen qarpyp, sheber jymdastyra biletin etikshiniń bizindei, aqynnyń ásirese, ulttyq múdde, týǵan til, aiaýly atameken taqyrybyna kelgende qalamy josyla tústi. Julqynsa úzbei tynbaityn, jelbezegi talai qarmaqtan jyrylyp, jyrym-jyrym bolǵan qara shubar shortandai, ol Mańǵystaýdan Almatyǵa ábden kemeline kelip, shiryǵyp oraldy.
Qalamyna qydyr uialaǵan aqyndardyń birden-bir boryshy – adamdardyń ótken ýaqyttar ótindegi saltanatyn, tasqyndaǵan jigerin, jer jarǵan dańqyn, úzilmes úmitin, jan aiamas janashyrlyǵyn, etene baýyrmaldyǵyn, jáne bergen qurbandyqtaryn esterine salý arqyly rýhtaryn kóterip, olardyń máńgilikke ulasýyna dem berý ǵoi.
Elimiz táýelsizdik alǵanda júregi jaryla qýanǵandardyń biri Medetbek edi.
Táýelsizbin! –
tanyp turmyn ózimdi,
Ushyramyn qanat bailap sózimdi.
Eshkim endi kókiregimnen iterip,
Eshkim endi shuqymaidy kózimdi.
Keýdelerdi taryltpasyn kek qysyp,
Ketedi odan ór dalama órt túsip...
Qusqa ainalyp keýdemdegi júregim,
Súiinshilep keler kúnge ketti ushyp.
Osy oraida, Ábekeńniń, Ábish Kekilbaiulynyń: «Temirhan – táýelsizdikti jan-tánimen qabyldap, jan-tánimen jyrlap kele jatqan qarynynyń ashqanyna emes, qaýymynan qasiet qashqanyna qaiǵyratyn, eldiktiń máselesinde kúni keshegi tańdaiyndaǵy azdy-kem táttini ańsaityn erkeniń emes, báz-baiaǵydan mańdaiy ashylmai kelgen halqynyń jolynyń munsha nege qatty bolǵanyna shymyrqanǵan erkektiń sózin sóilep, dáiim iri týrap kele jatqan arqaly aqyn. Jurtymen birge júrip egilip, birge júrip sógildi. Óleńderimen de, ómirimen de qazaq azamaty úshin qazaq dalasynyń qai túkpiri de óz aýyly, qazaq balasynyń qai týmasy da óz baýyry ekendigin meilinshe dáleldep keledi», – degen sózi aqiqattan alshaq ketpese kerek.
Erkindikti túlegen sanamen tolqi qabyldap, julyn-júikesi alabóten órekpip, bolat prýjinadai serpilip, neshe túrli tolǵaýlaryn, oi assotsiatsiialaryn beine bir janartaýdai atqylatty.
Aq shań bolyp jota, qyrym, beleńim,
Daýyl soǵyp,
lailanyp tereńim.
Qaýip-qater tóngen kezde dalama
Ot jaqqan ǵoi basyna osy tóbeniń.
Ot jaqqan ǵoi,
ot jaqpaýǵa bola ?!
Ot jaqpaýǵa bolmaǵan ǵoi shara da.
Alapat bir qater kele jatyr dep,
Otpen belgi bergen uly dalaǵa.
Jinap qoiyp bárin, bárin men endi –
Áýen, áýez, saz ben yrǵaq, óleńdi.
Sol tóbege ot jaqtym men túnimen.
Adamdardy oiataiyn dep endi...
Ot jaqtym men eshkimdi de tyńdamai,
Tas tóbemde bara jatty zyrlap ai.
Alyp dalam,
uly dalam biraq ta
Selt etpedi,
selt etpedi!
Bul qalai? – dese, endi birde:
Jatyr qandy aralap
Qudiret bar úninde, –
Uly tilder siiaqty
Qýatqa ie ǵalamat
Meniń ana tilim de! –
dep táýelsizdik eiforiiasyna qosylýǵa shaqyrady. Alaida, at tóbelindei jalańtóster bolmasa, kópshilik qaýym tyrp etpedi. Qybyry bar da máni joq, sybyry bar da jany joq áleýmettiń myna meńireý qylyǵyna aqyn tańdana qarady.
Sóitse, bizdiń boiymyzdan quldyq psihologiianyń kórdemshe kórinisi – qorqaqtyq, qosúreilik, teksizdik, ata-babasynan dym kórmegendei, ýyzynda jarymaǵan ashkózdik tárizdi buralqy qulyqtar áli qalmaǵan eken.
Ol keshegi dańqynan dala terbelgen kóktúrik urpaqtarynyń óziniń ulttyq bolmysynan ajyrap, deformatsiiaǵa ushyrap, usqyny qisyq ainadaǵydai sozylyp, búlinip ketkenine nalydy.
«Aýyl iti bóri kelgende birigedi, qańsyǵan bóshke sý tigende kirigedi» degen atam qazaqtyń naqyly qaida qalǵan? Endi ne isteý kerek?! Shólden tula boiy shyt-shyt jarylyp, qatalap jatqan dalaǵa nóser jazda jaýmaǵasyn, kúzdegi shelektep quiǵan qara jańbyrdyń qajeti qansha?
Iá, sanaǵa, julyn-júikege batpandap engen quldyq psihologiia áp-sátte uialaǵan jerin tastap shyǵýy da ońai emes.
Mysaly, uzaq ýaqyt kúldikte, kún kózindi qalyp, ábden jaialyqtai bolyp tyrysqan týlaq baz jaǵyp, sý búrikkenińmen qapelimde baiaǵy balǵyn qalpyna kele qoia ma...
Kúlli taǵdyrymyz jazymyshta bultartpastai bekitilgen, mórlengen. Alaida, bári solai eken dep esekshe búlkildep, bir ýys jalǵannan qam-qareketsiz óte shyǵýǵa jáne bolmaidy.
Tiri oralmaityndaryn bile tura, qaitpas jiger, qajymas rýhpen talai márte joryqqa attanǵan legionerlerdei, ólara shaqta Temirhan da ult múddesiniń uly maidanyna seskenbei enip ketti.
Umyt boldy bir óleńdi jattap em,
Kólge ainaldym –
Keshe jalyn, aptap em.
Óz jónime otyra almai –
qudai-ai! –
Kettim qansha kirip qyzyl otqa men.
Oilar tolǵap tereń menen áriden,
Nesine men,
Nesine men jeligem.
Ózge túgil,
Ómir túgil,
Jer túgil
Óz ózimizdi túsinbeimin áli men!, – dep, shaqshadai basy sharadai bolyp, ózin qoiarǵa jer tappaidy.
Kezinde kúirei jeńilgen Germaniianyń adam tań qalarlyqtai gúldenip, kerisinshe jeńimpaz Keńes odaǵynyń qaiyrshylyqta ómir súrgenin kórip Vladimir Vysotskii marqum jylap edi-aý!
Jaishylyqta jer-jihan komandalaryna tarydai shashylyp ketip, álem chempionaty kezinde el namysy úshin ulttyq quramaǵa birige qalatyn Braziliia fýtbolshylary tárizdi, biz de ulttyq másele kóterile qalsa nege tutasa ketpeimiz?
Ómirdiń aýyr azaby men tarihtyń ashy sabaǵynan nege tálim almadyq?
Alaida, qulqyn sáriden quptanǵa deiin migir kórmeitin, jylaýdan basqa shamasy joq, qudaidan basqa panasy joq qaimana jurtyńa ne dersiń... Mal soiǵanda tap bolar kók shybyndai, mai ishine tyǵylǵan aram bezderdei qaiyry joq jahilder qaptap barady.
Osyndai soraqylyqtarǵa erteń sirat kópir ústinde, tańdamaqsharda ne dep jaýap beremiz?!
Eshkimnen qyńyp kórmegen qaisar aqyn osy bir beidaýa kórinisti kórip, beine bir qorǵasyn ózegin sýyryp alǵan doiyrdan keide sulq túsedi.
Basqasha bop bara jatty tóbem de,
Basqasha bop bara jatty tereń de.
Janymdy jep,
Súigenimdi kemirgen
Únder paida boldy sonsoń óleńde, – dep, shytyr jep dóńbekshigen býradai ah urady. Keide maǵan Temaǵań eski shyńyraýdyń qarsaq, tyshqan túsip shirip, tosaptanǵan, bazdanǵan sýyn qaýǵalap tógip, kózin arshyp jatqan qudyqshydai elesteidi. Shyńyraý tereńdegen saiyn onyń súiegińnen óter yzǵary da eselene túsetini belgili.
Endi myna bir «Aýrý aǵash» degen óleńin oqyp qaraiyqshy:
Dert tapqan ba –
qateri bar jaýynan?!
Dert tapqan ba –
qateri bar daýyldan?!
Bazary joq, ajary joq, kórki joq
Jas-jas aǵash tur aldymda aýyrǵan.
Ketetuǵyn kezde mynaý burqanyp
Butaqtaryn ázer qozǵap tur talyp.
Qysylady-aý baiǵus aǵash –
tershidi-
Denesinen óttei jasyl sý tamyp.
Onyń endi kúńgirttenip aspany,
Tula boiy aýyr tarta bastady...
Burqyrap aq turatuǵyn kezinde
Irip túsip jatyr jasyl shashtary...
Osy bir «Aýrý aǵash» degen óleńniń de filosofiialyq astary tereń. Beine bir orta ǵasyrdaǵydai áldisi álsizin dal-dul etip, parshalap jatqan qý tirshilikte álgi aǵash sekildi semip bara jatqan ǵarip pen qaserler az ba?
Aqyn óleńindegi ekologiialyq, áleýmettik qaýip-qaterlar qarlyǵashtyń uiasyna órmelegen jylandai shoshytady. Medetbek jyrlarynda órshelengen rýh, shiryqqan aibyn, endi birde ashý-yzaǵa toly sarkazm, saiasi ýyt alma-kezek kórinis berip jatady.
Al, endi «Kók túrikter sarynyna» kelsek, bul sóz joq, ǵumyry uzaq antologiialyq óleńder shoǵyry.
Kún jaǵy
Kúmis dińgekti,
Ai jaǵy
Altyn dińgekti
Ordada otyrǵan;
Sol jaqtan kelgendi
japyrǵan
Oń jaqtan kelgendi
Opyrǵan;
Jeldei ańqyldap,
Suńqardai sańqyldap sóileitin,
Daladai keń,
Taýdai biik halyq edik.
Alyp edik!
Tórtkúl dúnieniń shańyn týlaqtai qaqqan qairan babalarym-ai! Osy joldardy oqyǵanda joiqyn shattyq kúii tik kóterip áketkendei, jan-júieńdi erlik rýhy eriksiz shymyrlatqandai bolady.
Sol eldi
Alqymynan syǵa-syǵa
Shiqyldap sóileitin
Tómenshik etti.
Tóbesinen ura-ura
Taýdai denesin shóktirip
Tóbeshik etti.
Al, myna shýmaqty oqyǵanda qorlyqtan, yzadan kóz jasyń jylǵa bolyp aǵady.
Mine, oqyrman psihologiiasyna, áleýmet emotsiiasyna qalai áser etýdiń klassikalyq siqyry!
Tamyrynan tolǵai tartyp qaraǵanda, Temirhan Medetbek – bizdiń shynaiy tarihymyzdyń, sol tarih óreskel burmalanyp, aiaýsyz joqqa shyǵarylyp, dilimiz ben dinimiz, rýhani erlikterimiz ózgeniń enshisine buiyryp kelgendikten qaljyraǵan, jartykeshtengen sanamyzdyń, sonyń saldarynan ózin kembaǵal sezinýge eti ólip ketken beidaýa kezeń kórsheńgelinen sytylyp shyǵýǵa úndegen azanshy, umyt bola bastaǵan jeńimpaz rýhymyzdyń joqshysy.
Bissimilásinan osylai bastaǵan telegei daryn sol shabysynan áli taimai keledi.
Temaǵańnyń aqiqat izdep qalai alasurǵanyna, jarty ǵumyryn rýhani arpalys ústinde ótkizgenine biz qai kezde de kýálikke júre alamyz. Anda-sanda sóilese qalsań, sheke tamyrlary lypyldap soǵyp, tizbegin ádemilep sóilep, alǵaýsyz qushaǵyna tartady. Ásirese, ult úshin otqa túsip, párýana bolǵan esil erlerdi eske alǵanda júzi qýqyldanyp, kishkene sáýkele saqalyna kóziniń jasy tamyp-tamyp ketedi. Biz búginde kóneniń arty, jańanyń qarty dep osy Medetbekulyna arqa súieitin mezgilge jettik.
Myna abzal dúnie emes, jalǵan dúnieden, qý tirlikten sýyrtpaq jip bailanbai, en bailyqtan tyshqaq laq maldanbai kele jatqan taqýadai taza Temirhan jyrlarynan toǵysharlar ot kórgen shaitandai qashady.
Sózi men isi hám óneri árjaqqa boshalamai, bir arnaǵa toǵysqan has ónerpazdyń biri taǵy da osy Temaǵań.
Qoryta aitqanda, Temirhan Medetbek jyrlary «Ei, adamzat balasy, bar kúná-qateligińdi sirat kópirdiń ústinde emes, qazirgi máýlet keńshiligińde túsin, quz basynda tursyń, qait, qait...», - dep mezgil qońyraýyn qaǵyp turǵandai ...
"Juldyz" jýrnaly
2015 jyl, №4 sany
