Búgin - Ulttyq valiýta kúni. 1993 jyly 15 qarashada Ulttyq valiýtamyz - teńge ainalymǵa endi. Al 1997 jylǵy 13 qarashada sol kezdegi Prezident Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 15 qarasha - Ulttyq valiýta kúni jáne qarjy júiesi qyzmetkerleriniń kásibi merekesi bolyp bekitildi. Ataýly kúnge orai biz osy salada kóp jyldar qyzmet etken QR Ulttyq bankiniń qolma-qol aqsha ainalymy departamentiniń direktory Jomart Qajmuratovty áńgimege tartqan edik, dep jazady QazAqparat.
- 1993 jyldyń 15 qarashasynda Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh tól aqshasy – teńge ainalymǵa endi. Bul – qazaq eliniń óz aldyna azat memleket bolǵanyn aishyqtap bergen tarihi kún. Sonymen, ulttyq valiýtaǵa «Teńge» ataýyn berý týraly ideia qaidan shyqty?
- 1993 jyly 3 qarashada Elbasy Jarlyǵymen arnaiy memlekettik komissiia quryldy da, sol kezdegi Premer-Ministr S.Tereshenko oǵan tóraǵalyq etti. Dál osy komissiia qarjyger Dáýlet Sembaevtyń basshylyǵymen jumys tobyn jasaqtady. Memlekettik komissiia jumys tobynyń bar jaǵdaiyn jasady. Olar kún saiyn jinalyp, ózara aqyldasyp, oilaryn ortaǵa salyp júrdi. Barlyq jumysqa Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti-Elbasy Nursultan Nazarbaev atsalysyp, qoiylǵan mindettiń sapaly oryndalýyn únemi qadaǵalap otyrdy. Sońynda jabyq esik jaǵdaiynda ulttyq valiýtaǵa ataý berý týraly úlken diskýssiia uiymdastyryldy. Jiynda akademik Saýyq Tákejanovtyń ulttyq valiýtany «teńge» dep ataý týraly usynysy bir aýyzdan maquldandy.
- Endi kópti qyzyqtyratyn saýal - dizainyna kimder jaýapty boldy?
- Teńgeniń dizainyn jasaýǵa úlken avtorlyq ujym tartyldy. Onyń basynda áigili sáýletshi, sýretshi, Timýr Súleimenov turdy. Árine, onymen birge jumys istegen Meńdibai Alin men Aǵymsaly Dúzelhanovty jáne Hairýlla Ǵabjalilovty da aitpai ketýge bolmaidy. Osy oraida teńgeniń negizgi betine ulttyq ornamentterdi paidalana otyryp, el tarihynda esimderi qalǵan qairatkerlerdiń portretin ornalastyrý týraly sheshim qabyldandy. Al ekinshi betine Qazaqstannyń kórikti jerleri men sáýletti eskertkishteri basylatyn boldy. Nominaly - 1, 3, 5, 10, 20, 50 jáne 100 teńgelik banknottardy basyp shyǵarý úshin aǵylshyndardyń «Harrison jáne onyń uldary» dep atalatyn kompaniiaǵa tapsyrys berildi. Sóitip egemendi memlekettiń ekonomikasyn nyǵaityp, elde táýelsiz qarjy júiesin qurý úshin 1993 jyly 15 qarashada ulttyq valiýtamyz - teńge ainalymǵa enip ketti.
- Ulttyq valiýtanyń dizainyn jasaýǵa qansha ýaqyt ketti?
- Ulttyq valiýtamyzdyń keskin-kelbeti óte tyǵyz merzimde ázirlengeni ras. Bir jyl ishinde jasaldy. Biraq, soǵan qaramastan, teńge - joǵary sapasymen erekshelene bildi. Ol kezde ony qoldan jasaý tipti múmkin emes edi. Teńgeniń túrli qorǵanysh belgileri boldy. Olar: sýtamǵy belgileri, qorǵanysh jipter, qosarlanatyn jáne jasyryn beineler men mikroqaripter edi. Maqtanyp aitýymyz kerek, bizdiń teńge - álemdegi eń jaqsy qorǵalǵan valiýtalardyń biri. Óz aqshamyz 1995 jyldan beri Almatydaǵy Banknot fabrikasynda basylyp, tiyndarymyz Óskemendegi Moneta saraiynda soǵylatynyn bilip júrgenniń artyqtyǵy joq.
- Monetalarǵa toqtalsaq. Investitsiialyq jáne kollektsiialyq monetalardyń bir-birinen qandai aiyrmashylyǵy bar?
- Iá, Qazaqstan Ulttyq banki banknottarmen shektelmei, investitsiialyq jáne kollektsiialyq monetalardy da shyǵarady. Investitsiialyq monetalar - aty aityp turǵandai, baǵaly metaldardan daiyndalady. Olar altynnan jáne kúmisten soǵylady. Iaǵni, kez kelgen azamat olardy ózine investitsiia esebinde satyp alyp qoia alady. Jyldar ótkesin investitsiialyq monetalardyń baǵasy metall qunynyń aiyrmasyna qarai óse berýi múmkin. Sol arqyly keiin aqshalai qoryńdy eselep alýǵa bolady degen sóz. Al kollektsiialyq monetalar, ádette aitýly oqiǵalarǵa, sondai-aq mańyzy zor túrli taqyryptarǵa orai shyǵarylady. Máselen, olar kórnekti adamdarǵa, tarihi eskertkishterge, odan qaldy ulttyq dástúrlerge de arnalýy múmkin. Búginde «Kóshpendiler altyny», «Qazaqstannyń petroglifteri», «Qazaqstannyń ádet-ǵuryptary, ulttyq oiyndary», «Qazaqstannyń meshitteri men soborlary», «Uly qolbasshylar», «Qazaqstannyń Qyzyl kitaby», «Qazaqstannyń florasy men faýnasy», «Sport», «Kosmos», «Shyǵys kúntizbesi», «Qazaqstan halyqtarynyń ertegileri», «Syilyq monetasy» degen seriialarmen shyǵarylǵan monetalar bar. Bulardyń barlyǵy shekteýli taralymmen jasalady. Olar kollektsiialyq qunyna qarai tek Qazaqstan aýmaǵynda satýǵa arnalǵan.
- Bizdiń bul banknottar shetelde qalai baǵalanyp júr?
- Nebir halyqaralyq baiqaýlarda bas júldeni ielengen kollektsiialyq monetalarymyz da, ulttyq banknottarymyz da jeterlik. Máselen, QR Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan nominaly 10 000 teńgelik eskertkish-banknot «2011 jylǵy eń úzdik banknot» ataǵyn jeńip aldy. 5 000 teńgelik banknot «2012 jylǵy eń úzdik banknot» ataǵyn ielendi. Al túrki jazba eskertkishine arnalǵan, nominaly 1 000 teńgelik «Kúltegin» banknotyna berilgen úshinshi júlde - «2013 jylǵy eń úzdik banknot» boldy. Bul jetistikter Táýelsiz Qazaqstan jylnamasynda tarihi sát bop qaldy.
