Baýyrjan Momyshuly 1942 jyly «Jaýyngerlik qasietterdi tárbieleý týraly oilar» degen jalpy taqyrypta jeke basynan ótken aýyrtpalyq pen qiynshylyqtardyń, jeke soldat pen tutas jaýynger kollektivterdiń urys qimyldarynyń qorytyndylaryn jinaqtap jazýǵa áreket jasaǵan. Sol shaqta Qazaq SSR-y Halyq komissarlary sovetiniń predsedateli N.Ońdasynovqa jazǵan hatynan úzindi usynamyz.
Men ózimniń urystaǵy tájiribemnen soldattardyń boiynda jaýyngerlik qasietti tárbieleýde halyqtyń basynan ótken jaýyngerlik joldary men ulttyq dástúrlerdiń mańyzy asa zor ekenine kózim jetti.
1. Ádet jáne ádep.
«Uiada neni kórse, ushqanda sony alady».
«Ulyń ósse uly jaqsymen, qyzyń ósse qyzy jaqósymen aýyldas bolǵyn».
«Tenksizden tezek artyq».
«Janym arymnyń sadaǵasy».
«Ólimnen uiat kúshti».
«Qoiandy qamys, erdi namys óltiredi».
Bul maqaldardyń túbiri men mán-maǵynasyn baiandaǵym keledi. Syryn ashsaq, tárbie ana sútimen birge sana-sezimge sińip daǵdyǵa, ádetke ainalýy qajet. Úlkendi syilaý, paryz ben ar-uiatty qasiet tutý, qoǵamdyq tártipti múltiksiz saqtaý, zańǵa moiynmunýshylyq, adamdy bárinen de ardaqtaý - adam boiynda adamgershilik, Otanǵa, elge, halyqqa, úi ishine, adamǵa, ómirge degen súiispenshilik siiaqty jaqsy qasietterge tárbieleidi. Ónegeli tárbie alǵan adam Otanǵa berilgendik, ádildik, tártiptilik siiaqty jaýyngerlik qasietterdiń negizin boiyna sińiredi.
2. Asyq, shilik, jasyrynbaq oinaý, jarys, kúres, aqsúiek oinaý – jastardy eptilikke, sheberlikke, ailakerlikke, mergendikke, shiraqtyqqa, tabandylyqqa, sondai-aq jáne urysta soldatqa aýadai qajet basqa da jaqsy áskeri (jaýyngerlik) qasietterge tárbieleidi.
Soǵys tájiribeleri, ádissizdik – álsizdik, eptilik te erlik ekenine kózimdi jetkizdim. Qazaq halqynyń ótken tarihyndaǵy barlyq jaqsy dástúrler búgingi tańda qaita saltanat qurýǵa tiis. halyq danalyǵynyń altyn qazynasy bizdiń jetistigimizge ainalyp, bilimimiz ben tájiribemizdi baiytyp, isterimizge qolǵabys jasaýǵa tiis.
Tarihymyzdaǵy dańqty qazaq jigitteri – Isatai, Mahambet, Amangeldi jáne taǵy basqalardyń erlik isteri bizdiń qazirgi zamanǵy jigitterimizdiń dástúrine ainalýy kerek – jastarymyzdyń olardy nashar biletini qandai ókinishti deseńshi.
3. «Sóz tapqanǵa qolqa joq».
Bádik aitý, toi, aitys – tez oilaýǵa, tapqyrlyqqa tárbieleitin óner saiysy. Aitystai adamdy ańdaýsyzda kútpegen, urymtal jerden tópep tastarlyq bir de bir óner saiysy joq. Aitys, bádik aitý, toida jasóspirimder men qyzdar óleńdi sýyryp salyp aitýǵa mashyqtanady, aýyz ádebieti men mýzykaǵa súiispenshiligin arttyrady, olardyń oi órisin keńitedi, tapqyrlyq pen eptilikke úirenedi.
Al urysta kútpegen oqys jaǵdailar kóp. Tapqyrlyq pen paiymdaǵysh qasiet soldattyń boiynda únemi bolýǵa tiis, ol keide tuiyqqa tirelip, shyǵar jol joqtai kóringen jaǵdaida jeńisti qamtamasyz etedi – bilek birdi, aila, aqyl myńdy jeńedi.
4. Kókpar, báige, aýdaryspaq – batyldyqqa, eptilikke, bulshyq etti shynyqtyratyn, qumarlyqty oiatar, eseppen táýekelge bel bailaýǵa, tipti óziniń ary men ataǵy úshin ólimge bas tigýge deiin baratyn dástúrli ulttyq sporttyq oiyndar. Bul oiyndardyń igilikti ekendigine eshqandai kúdik bolmaýǵa tiis. Bul oiyndar er jigittiń boiynda, Qyzyl Armiia soldatyna sonshalyqty qajetti igilikti rytsarlyq qasiet tárbieleidi.
