Kórnekti ǵalym, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, halyqaralyq «Alash» syilyǵynyń laýreaty, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Jurtbai 70 jasqa toldy», - dep habarlaidy QazAqparat agenttigi.
Mereitoi qurmetine L. N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetinde «Eldik ustanym jáne táýelsizdik nysany» atty halyqaralyq konferentsiia uiymdastyryldy.
«Tarihty túgendeý – mehnatty is. Tirnektep jinap, túbin qopara zerttep, kóz maiyn taýysyp, jyldar boiy arhivterde otyryp eńbek etýge ekiniń biriniń, egizdiń syńarynyń qairaty jete bermeidi. Ol úshin asa zor tabandylyq kerek, shydamnyń shegin kórseter, tózimdi túgel taýysar aýyr jumysty ult aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine alǵan azamat ǵana atqara alsa kerek. Jurt jumysyna janyn salyp isteitin ǵalymdardyń biri jetpistiń jotasyna kóterilip otyrǵan, ortamyzdaǵy ardaqty azamatymyz – Tursyn Jurtbai», - dedi QR Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaev konferentsiianyń ashylýynda.
Tursyn Jurtbai alǵashqyda «Qońyr qaz», «Júregimde jumyr jer» jyr kitaptarymen aqyn retinde tanyldy. Odan keiin «Zamandasym syrlasym» ocherkter jinaǵyn shyǵardy. Onan soń ádebi ortaǵa dendep enip, saliqaly syni maqalalarymen eldi eleń etkizdi.
«Tursyn Jurtbaidyń Qalibek Qýanyshbaev týraly «Dara tulǵa» derekti shyǵarmasy da oqyrmannyń oń baǵasyn aldy, «Jer besik» romany da ádebi ortada joǵary baǵalandy. Keiinirek túbegeili ǵylymi-tanymdyq derekti shyǵarmalar jolyna túsip, taza zertteýshilik qyzmetpen ainalysty. Arhivterdi aqtardy, sarǵaiǵan gazet-jýrnaldan, sirek qoljazbalar betinen tarihi tyń maǵlumattardy taýyp, ǵylymi ainalymǵa engizip, aqtańdaqtardyń aqiqatyn ashty. Qazaqtyń kóne tarihyna súńgigen «Dýlyǵa» eki tomdyq tarihi tanymdyq kitabynyń berer taǵylymy mol. Uly Abai, danyshpan Muhtar týraly zertteýlerindegi oilarynyń ómirsheńdigin aityp, «Beiýaq», «Besigińdi túze!..», «Talqy», «Mýhtar Omarhanovich Aýezov», «Qunanbai», «Súre sóz» eńbekteriniń ǵylymi qundylyǵy asa joǵary», - dep baǵa berdi Memlekettik hatshy.
Al 1922-1937 jyldar aralyǵyndaǵy, 50-jyldardaǵy ult ziialylaryn qýdalaý, qýǵyn-súrginge ushyratý týraly, «Alash» partiiasy men Alashorda úkimeti basshylary men músheleriniń ústinen júrgizilgen tergeý isteriniń negizinde «Uranym – Alash!..» atty úsh tomdyq zerdeli zertteýiniń shyǵýy rýhani dúniemizge úlken serpilis ákeldi. Tursyn Jurtbai osy úshtomdyq irgeli zertteý eńbegi men «Alash aqiyqtary» atty sirek derekter jinaǵy negizinde birtutas Alash ideiasynyń tujyrymdamasyn múmkin bolǵansha tolyq ashty. Ǵalym Alash partiiasynyń Keńes úkimetine qarsy astyrtyn is-áreketteri degen 14 tomnan turatyn isti túgeldei derlik tizip shyqty.
«Osylaisha buǵan deiin jasyryn bolyp kelgen talai qiianat pen qasiret paraqtaryn aqtardy. Ol 1988, 1991 jáne 1997 jyldary Memlekettik qaýipsizdik komitetiniń arhivindegi 100-den astam memlekettik asa qupiia qujattarymen, tergeýdiń suraq-jaýaptarymen, aiypkerlerdiń kórsetindilerimen, aiyptaý qorytyndylarymen tanysyp shyǵýǵa múmkindik aldy. 15 jyldan astam ýaqyt boiy ǵylymi izdenis júrgizip, áigili úshtiktiń sotyndaǵy aiyptaýlardyń jalǵandyǵyn áshkereleitin tyń derekterdi ǵylymi ainalymǵa túsirdi. Barshańyzǵa belgili, Memleket basshysynyń jarlyǵymen Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiia quryldy. Búginde memlekettik komissiianyń jobalyq keńsesi, eki kishi komissiiasy, 13 jumys jáne 17 aimaqtyq toptary qurylyp, ǵalymdarǵa alys-jaqyn shetelder men elimizdegi arhivterde jumys isteýge ruqsat berilip, keń kólemde zertteý sharalary bastalyp ketti. Komissiia elimizdegi saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyǵyn anyqtap, sonyń negizinde jazyqsyz japa shekkenderdi tolyq aqtaýdy kózdeidi. Osy turǵydan alǵanda Tursyn Jurtbaidyń jyldar boiy júieli atqaryp kele jatqan zertteý jumystary memlekettik komissiianyń mindetimen úndes, ekeýi bir ózenniń arnasyndai desek qatelespeimiz. Memleket basshysy tamyz aiynda Tursyn Jurtbaiǵa óziniń júrekjardy quttyqtaýyn joldady, buiyrsa Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aiasynda memlekettik marapattyń da kýágeri bolamyz dep oilaimyn», - dep qorytyndylady Kósherbaev.
Sonymen birge, Senat depýtaty Murat Baqtiiaruly QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń quttyqtaý sózin oqyp berdi.
«Asa qurmetti Tursyn Qudageldiuly, sizdi 70 jasqa tolǵan mereitoiyńyzben shyn júrekten quttyqtaimyn. Ózińizdi qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri, abaitanýshy, alashtanýshy jáne ultjandy azamat retinde erekshe qurmetteimiz. Sizdiń ádebiet álemindegi qadamyńyz poeziiamen bastalyp, tyrnaqaldy týyndylaryńyz sol kezde-aq joǵary baǵaǵa ie boldy. Ádebietsúier qaýymdy elitip áketetin prozalyq shyǵarmalaryńyzdyń da shoqtyǵy biik. Ómirdiń máni men mańyzyn sýretteitin «Bir ýys jýsan», «Bolashaqtyń báiteregi», «Túieshiniń qyzy» siiaqty týyndylaryńyz birden qalyń oqymannyń oljasyna ainaldy. Sodan bergi ýaqytta qalamyńyzdan týǵan shyǵarmalardyń bári qazaq ádebietiniń qazynasyna qosylǵan qundy dúnielerdiń qatarynan oryn aldy. Sizdiń otandyq pýblitsistikany órkendetýge sińirgen eńbegińiz de ushan-teńiz. Ulttyq rýhty oiatý jolyndaǵy tabandylyǵyńyzdyń jóni múldem bólek. Abai murasynyń dáripteýdiń jáne uly oishyldyń ósietterin halyqqa keńinen túsindirýdiń ozyq úlgisin kórsete bildińiz. Alash arystarynyń amanatyna adaldyq tanytyp, birtýar tulǵalarymyzdyń ómirin zertteýge bar kúsh-jigerińizdi jumsadyńyz. Uzaq jyldar boiy «Otyrar kitaphanasyn» basqaryp, ádebietimiz ben mádenietimizdiń, tarihymyz ben rýhaniiatymyzdyń órisin keńeitýge zor úles qostyńyz. Qoǵam ómirine etene aralasyp, qashanda azamattyq jáne qalamgerlik ustanymyńyzdy aiqyn tanytyp kelesiz», - deidi Áshimbaev.
Sóz sońynda Murat Baqtiiaruly Máýlen Áshimbaevtyń Tursyn Jurtbaiǵa arnaiy berip jibergen shapanyn japty. Sondai-aq, Tursyn Jurtbai Semei qalasyndaǵy Álihan Bókeihan atyndaǵy Qazaq innovatsiialyq gýmanitarlyq-zań ýniversitetiniń qurmetti professory atandy jáne Semeige 70 jas mereitoiyn toilaýǵa shaqyryldy.
QR Prezidentiniń baspasóz hatshysy, alashtanýshy Berik Ýáli de mereitoiǵa qatysyp, júrekjardy lebizin bildirdi.
«Búginde biz úshin «júrek maiyn sham qylǵan» Alashtyń aiaýly azmattary bar. Solardyń eń biik tuǵyrynda turǵany, biz jeti bel asqan mereili toiyna kelip otyrǵan qazaqtyń erýdit ǵalymy, ustazymyz – Tursyn Jurtbai aǵamyz. Táýelsizdik tusynda tulǵalanǵan birneshe býynnyń tarihi sanasynyń qalyptasýyna, ádebi túsinik pen memleketshildik tanymnyń ornaýyna Tursyn aǵamyzdyń atqarǵan eńbegi men qosqan úlesi orazan zor. Ǵalym úshin eń basty qasietterdiń biri – jankeshtilik. Ǵylymǵa adaldyq ta, printsipshildik te bári osydan shyǵady. Stýdent kezimizde Tursyn Jurtbaidyń eki tomdyq «Dýlyǵa» jinaǵyn jastana oqyǵanymyz esimizde. Sonaý Tarǵytai zamanynan, iaǵni qola dáýirinen beri tarihtyń munarasyndai qadaý-qadaý tulǵalardy belgi etip, ýaqyttyń jelisimen bizdiń zamanymyzǵa qarai tartqan sol eńbek bizdiń ulttyq «menimizdi» oiatsa, odan keiin úsh tomdyq «Uranym - Alash» sol sanamyzdy ushar biikke kóterdi. Al aǵamyzdyń «Abaitaný, «Áýezovtaný» tarapyndaǵy ulan-ǵaiyr eńbegi óz aldyna bir álem. «Qunanbai», «Qalibek Qýanyshbaev» eńbekteri de keiingi óskinniń qolynan túspei oqylyp kele jatqan súbeli zertteý, súiekti shyǵarmalar ekenin ýaqyt ózi kórsetti», - dedi Prezidenttiń baspasóz hatshysy.
Nur-Sultan qalasynyń Altai Kólginov te mereitoiǵa kelip, ǵalymnyń ult sanasyn jańǵyrtýǵa súbeli úles qosyp kele jatqanyn aitty.
«Ult tarihy men ádebieti qos qanaty ispettes bolǵan Tursyn Jurtbaidy bári ulaǵatty ustaz, sanaly ǵumyryn otandyq ǵylymdy damytýǵa arnaǵan aitary mol azamat retinde jaqsy biledi, sheksiz qurmetteidi. Táýelsizdik jyldarynda ult sanasyn jańǵyrtýǵa súbeli úles qosyp kelesiz. Uly Abaidy, zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovty, ótken ǵasyrda qazaqty ult retinde jańa satyǵa kótergen Alash qairatkerlerin tyńǵylyqty zerttep, kóptegen qundy eńbekter jazdyńyz. Kóp jyldar kóz maiyńyzdy taýysyp, arhiv aqtardyńyz, buryn bizge eimálim bolyp kelgen tarihi aqtańdaqtardy, qundy qujattardy jaryqqa shyǵaryp, ǵylymi ainalymǵa engizdińiz. Sizdiń «Dýlyǵa», «Ketbuǵa», «Qunanbai», «Uranym Alash», «Alash aqiyqtary» syndy eńbekterińiz qazaq ádebieti men tarihy ǵylymynda erekshe baǵalanady jáne óz oqymanyn tapqan airyqsha týyndy sanalady. Qazaqta «Ǵalymnyń haty, jaqsynyń aty ólmeidi» degen támsil bar. Kitap bop qaptalǵan qundy eńbekterińiz áli talai býynǵa rýhani azyq bolary sózsiz», - dedi Altai Kólginov.
Jiyndy qorytyndylai kele, mereitoi iesi Tursyn Jurtbai memleket tarapynan kórsetilgen yqylasqa alǵys aitty.
«Múmkin 70-80 jyldary shyrsha merekesindegi balalarǵa «Bolashaqta memleketti jazýshylardyń balalary, sender basqarasyńdar, óitkeni qazaqsha bilesińder» degenimde Partkom tarapynan eskertý alǵanymnan keiin, jańa ǵana quttyqtaǵan Saǵat dosymyzdyń uly Máýlenge qarap, memlekettiń basyna jazýshylardyń balalary kelgenin aitqym keledi, onyń ishinde Qasym-Jomart ta bar. Men muny shyn júregimnen maqtanysh etemin. Sebebi jazýshylar – táýelsizdik rýhynyń sahabalary, al sahabanyń urpaǵy qashanda rýh-imanyna berik degen sózimdi múmkin Qasym-Jomart Kemeluly da estigen bolar. Osy alǵaýdyń aýanynan men sony anyq sezinemin. Onyń ákesimen 11 jyl birge istep edik. Elimniń Prezidenti táýelsizdikke baǵyttalǵan azdy-kópti eńbekterimdi elep jatsa, onda shynymen de «estitin memleket» bolǵanymyz», - dedi Tursyn Jurbai.
«Ózime aian bir shyndyq, 7-synyptan 70-ke kelgenimshe qolymnan qalam túsken joq. «Kaliam» sózi qandai aian bolsa, qalamnyń maǵan, meniń qalamǵa sondai adal qyzmet etkenim de aian. Múmkin, jańylys jazǵan, qate tujyrym jasaǵan, ne jetkize almaǵan, ne kóńil-kúiime jeńdirgen, ne isharamen, emeýrinmen jetkizgen kezderimiz bolǵan shyǵar, boldy. Biraq 7-synypta Alash qairatkeri úshin mektepten shyǵaryp jibergen sátten bastap osy ýaqytqa deiin jaryq kórgen 76 kitabymnyń ishinde jalǵandyqqa barǵan, ótirik qolpashtaǵan, shynnyń betin boiaǵan kezim bolǵan joq shyǵar, sirá. Ony óz ómirimdegi bir medetim retinde sezinemin. Óz basyma kelsek, meni ǵalym dep alǵap jatsyzdar, raqmet. Biraq men qalamdy qolǵa alǵan saiyn ózimdi tek qana jazýshy retinde sezinemin. Barlyq dúniege jazýshynyń kózqarasymen, jazýshynyń ar-ojdanymen, jazýshynyń kórkem oilaý júiesimen qarap, jazýshyǵa qoiylatyn qatań talapty ózime de qoiamyn. Óitkeni kórkem shyndyqty absoliýtti shyndyq dep esepteimin. Al derekterdi ózimniń pikirimdi dáleldeý úshin ǵana paidalanamyn. Múmkin ǵalym-jazýshy deseńizder, shyndyqqa jaqyn shyǵar», - dedi Tursyn Jurtbai.
