Aqtaý qalasynda «Qoldaý-Qazaqstan» úkimettik emes uiymy turǵyndar nazaryn qorshaǵan ortany qorǵaýǵa arnalǵan kezekti shara ótkizdi. Bul joly Kaspii teńiziniń jaǵalaýynda «Ústirt – álemdik mura» atty kórme uiymdastyryldy.
Mańǵystaý óńiri jaqyn arada álemdik týrizm úshin tanymal orynǵa ainalady, al Qazaqstannyń Batys óńirindegi jalǵyz qoryq – «Ústirt memlekettik tabiǵi qoryǵy» IýNESKO-nyń Dúniejúzilik mura nysandarynyń tizimine engizý múmkindigin qarastyrylyp jatqanda, mańyzdy tirshilik ortasynyń tamasha peizajdaryna máńgilik joǵalý qaýpi tóndi.
«QazMunaiGaz» ulttyq kompaniiasy Ústirt qoryǵymen shekaralas aýmaqtaǵy Qansý gaz ken ornyn óńdeýdi josparlap otyrǵanyn málimdedi. Bul bastamaǵa qarsy shyqqandar da tabyldy. Gaz ken orny ashylǵannan keiin, bolashaq urpaq ekotýrizmniń igiligin paidalaný múmkindiginen múldem aiyrylady. Tabiǵatty qorǵaýǵa azamattar petitsiiaǵa qol qoiý arqyly qoldaý kórsete alatyny eskerilip, tabiǵat janashyrlary túrli sharalar uiymdastyrýǵa bel býǵan.
«Bul jai ǵana uran emes, osyndai keshendi sharalar arqyly turǵyndar nazaryn osy máselege aýdarýdy maqsat ettik. Ústirt qoryǵynyń tańǵajaiyp tabiǵaty – aimaqtyń bolashaq órkendeýi men qazynasy. Aýa raiy sýytyp turǵanymen, «Ústirt – álemdik mura» atty kórmesine kelgen shahar turǵyndary men qonaqtary, bul bastamany qoldaityndaryn aitty. Olar Ústirt qoryǵyn IýNESKO Álemdik mura tizimine kirgenin qalaidy. Ázirge Aqtaý qalasynyń turǵyndary men qonaqtarynan, biz 50 shaqty koltańba jinadyq», - deidi «Qoldaý-Qazaqstan» kópsalaly kommertsiialyq emes holdinginiń «Qoldaý-Ekologiia» mamandandyrylǵan ortalyq basshysy Ádilbek Qozybaqov.
Tabiǵat saqshylarynyń aitýynsha, qoǵam aldynda bolashaq urpaq úshin qorshaǵan ortany qorǵaý mindeti tur jáne oǵan barlyǵy birdei bir kisidei atsalysýy kerek. Mundai zertteýler júrgizilmes buryn, jurtshylyqpen sanasý qajet. Iaǵni, qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý arqyly, aldymen halyqtyń pikirin bilip alǵan durys. «Qansý» gaz ken ornynyń damý áleýetiniń saldary ekojúie úshin apatty ekendigin «Ústirt qoryǵy» memlekettik mekemesi direktorynyń orynbasary Jasqairat Nurmuhambetov alǵa tartyp otyr.
«Iri apattardyń kesirinen, joq degende qoryqtyń ońtústik bóligindegi Qyzyl kitapqa engizilgen arqar, qaraquiryq, itelgi, búrkit, quzǵyn, úki, sulý-dýadaqtardyń tirshilik ortasy buzylady. Erekshe alańdatýshylyq týdyryp otyrǵan jait, Ústirt jonynyń mańyndaǵy barlyq jerdi kómirsýtek óńdeý úshin memlekettik jáne jeke menshik kompaniialardyń aldyn-ala «brondap qoiýy» bolyp tur», - deidi ol.
«QazMunaiGaz» kompaniiasynyń aitýyna qaraǵanda, «Qansý» gaz ken orny halyqty 300 jańa jumys ornymen qamtamasyz etedi, sol sebepti bul jobany júzege asyrý óte mańyzdy. Tek bul usynysqa ekologtardyń kózqarastary basqasha bolyp shyqty.
«Jasyratyny joq, kóptegen jumys oryndaryn sheteldik jumyskerler alady, eń jaqsy degende, jergilikti halyq úshin azdaǵan ǵana oryn beriledi», - deidi «EkoMańǵystaý» úkimettik emes uiymynyń direktory Kirill Osin.
«Ústirt qoryǵy» bolashaq urpaqtyń bailyǵy, aldymen tabiǵi mura men týrizmge negizdelgen Mańǵystaýdyń uzaq merzimdi ekonomikalyq strategiiasyn damytyp alǵan jón. Qazirgi tańda óndiris áreketiniń kesirinen kóptegen aýdandar lastanyp jatqanda, Ústirttiń taza dalasy janýarlar ósirýge qolaily orta jáne ony lastaýǵa jol berilmeýi kerek deidi, ekologtar men biologtar.
Táýelsiz ekolog Ádilbek Qozybaqovtyń aitýynsha, bul máseleniń ymyraly sheshimi bar. Qansý ken ornynan basqa (jobalap 25-125 mln. tekshe metr gaz), Ústirt qoryǵynan biraz qashyqtyqta ornalasqan, qoryqqa jáne aimaqtyń tabiǵatyna aitarlyqtai orasan ziian keltirmeitin Aqsý-Kendirli, Pionerskoe jáne Samtyr gaz ken oryndary (sáikesinshe 420, 290 jáne 610 mln. tekshe metr gaz) bar. Osy gaz ken oryndaryn igerýge bolar edi degen usysys joldanǵan. Eger bul usynys qoldaý tapsa, tabiǵatqa kelip-keter ziian aitarlyqtai kóp bolmasy aidan anyq.
Óz kezeginde «QazMunaiGaz» kompaniiasy Qansý gaz ken ornynda barlyq ekologiialyq talaptardyń saqtalatynyn alǵa tartyp otyr. Alaida buǵan senetinder joqtyń qasy, iaǵni ekologiialyq talaptar tolyqqandy oryndalýy eki talai. Olai deýge sebep joq emes.
Máselen, jýyrda ǵana «Qazaqstan bioalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy» respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń (QBSA) Mańǵystaý oblysyndaǵy filialy «Qoldaý-Qazaqstan» kóp salaly kommertsiialyq emes holdingimen birlesip, oblystyq ekologiia departamentiniń alańynda bioalýantúrlilikti saqtaý máseleleri boiynsha keńeitilgen májilis ótkizdi.
Oǵan «Mańǵystaýmunaigaz» AQ, «Qarajanbasmunai» AQ, «Býzachi Opereiting» KF, «Maersk Oil Qazaqstan» KF, «Qaraqudyqmunai» JShS, «BK «Arman» JShS, «Teńiz-Servis» JShS, «Kaspii Merýert Opereiting Kompani» siiaqty birinshi sanattaǵy iri kásiporyndardyń ókilderi qatysty.
Basqosýda shikizat óndirýshi kompaniialar, tabiǵatty qorǵaý is-sharalar jospary boiynsha oryndalýǵa mindetti bolyp tabylatyn flora men faýnany qorǵaý jáne ekologiialyq aǵartý men nasihattaý jónindegi máseleleri talqylandy. Al Mańǵystaýdaǵy eń iri sanalatyn kompaniialardyń ekologtary tabiǵatty qorǵaý is-sharalar josparynyń «Flora men faýnany qorǵaý», sonymen qatar «Ekologiialyq aǵartý jáne nasihattaý» tarmaqtary munai salasyndaǵy daǵdarysqa bailanysty nemquraily oryndalatynyn moiyndaǵan.
«Mysaly, «Flora men faýnany qorǵaý» tarmaǵyna kelsek, mekeme belgili bir mólsherdegi qarajatqa jas kóshetter satyp alyp, vahtalyq aýyl aýmaǵynda olardy otyrǵyzyp, sýarý men kútilýine jáne qarajat qarastyrǵanyn kórsetedi. Alaida, bunyń sol kompaniiaǵa keri áserin tigizip jatqan jabaiy flora men faýnanyń qorǵaýyna eshqandai qatysy joq», - deidi QBSA Mańǵystaý oblysyndaǵy filialynyń tóraǵasy Ádilbek Qozybaqov.
Osy jiynda sóz alǵan keibir kásiporyn ókilderi, sońǵy jyldary tabiǵatty qorǵaý is-sharalaryna bólinetin biýdjettiń qatty qysqarǵanyn ashyq aityp otyr. Ekologiialyq treningter men seminarlarǵa qatysý túgil, tipti ekologiialyq gazetter men jýrnaldarǵa jazylý múmkin emes bolyp shyqty.
Kezdesý sońynda Ádilbek Qozybaqov munai kompaniialarynyń ekologtaryn óz basshylyqtarynan tabiǵatty qorǵaý is-sharalar josparyn barynsha qarjylandyrýyna qol jetkizýge shaqyrdy.
Osydan-aq túsinýge bolady, Ústirt qoryǵy aýmaǵynda júzege asyrylmaqshy jańa gaz kenornynda barlyq ekologiialyq talatptardyń saqtalýy kúmán týǵyzady.
Sol sebepti, Ústirttiń qaitalanbas sulýlyǵy men tań qaldyrarlyq peizajdary, shyńdary men kanondarynyń tabiǵi landshaftyn saqtap qalý maqsatynda qurylǵanyn umytpaǵanymyz abzal. Onyń ústine, bul aýmaq – Qyzyl kitapqa engen janýarlardyń mekeni, atap aitqanda – ústirt taý qoiy, qaraquiryq, itelgi, búrkit, quzǵyn, úki men sulý-dýadaqtar jáne t. b.
Qoryq – Mańǵystaý oblysy ǵana emes, búkil Batys Qazaqstan boiynsha IýNESKO-nyń Álemdik murasy mártebesine laiyq birden-bir úmitker, sonymen qatar respýblikalyq mańyzy bar tabiǵat qorǵaý jáne ǵylymi mekeme mártebesi bar erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardyń eń joǵary sanatyna jatady. Sol sebepti, bul aýmaqty joiyp almaý óz qolymyzda ekenin esten shyǵarmaiyq!
Daiyndaǵan:
Nurbol Oqýov
QR jýrnalister Odaǵynyń múshesi
Aqtaý qalasy
Ult portaly
