اقتاۋ قالاسىندا «قولداۋ-قازاقستان» ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمى تۇرعىندار نازارىن قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ارنالعان كەزەكتٸ شارا ٶتكٸزدٸ. بۇل جولى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋىندا «ٷستٸرت – ەلەمدٸك مۇرا» اتتى كٶرمە ۇيىمداستىرىلدى.
ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸ جاقىن ارادا ەلەمدٸك تۋريزم ٷشٸن تانىمال ورىنعا اينالادى, ال قازاقستاننىڭ باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ جالعىز قورىق – «ٷستٸرت مەملەكەتتٸك تابيعي قورىعى» يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرا نىساندارىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرىلىپ جاتقاندا, ماڭىزدى تٸرشٸلٸك ورتاسىنىڭ تاماشا پەيزاجدارىنا مەڭگٸلٸك جوعالۋ قاۋپٸ تٶندٸ.
«قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيياسى ٷستٸرت قورىعىمەن شەكارالاس اۋماقتاعى قانسۋ گاز كەن ورنىن ٶڭدەۋدٸ جوسپارلاپ وتىرعانىن مەلٸمدەدٸ. بۇل باستاماعا قارسى شىققاندار دا تابىلدى. گاز كەن ورنى اشىلعاننان كەيٸن, بولاشاق ۇرپاق ەكوتۋريزمنٸڭ يگٸلٸگٸن پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸنەن مٷلدەم ايىرىلادى. تابيعاتتى قورعاۋعا ازاماتتار پەتيتسيياعا قول قويۋ ارقىلى قولداۋ كٶرسەتە الاتىنى ەسكەرٸلٸپ, تابيعات جاناشىرلارى تٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرۋعا بەل بۋعان.
«بۇل جاي عانا ۇران ەمەس, وسىنداي كەشەندٸ شارالار ارقىلى تۇرعىندار نازارىن وسى مەسەلەگە اۋدارۋدى ماقسات ەتتٸك. ٷستٸرت قورىعىنىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتى – ايماقتىڭ بولاشاق ٶركەندەۋٸ مەن قازىناسى. اۋا رايى سۋىتىپ تۇرعانىمەن, «ٷستٸرت – ەلەمدٸك مۇرا» اتتى كٶرمەسٸنە كەلگەن شاھار تۇرعىندارى مەن قوناقتارى, بۇل باستامانى قولدايتىندارىن ايتتى. ولار ٷستٸرت قورىعىن يۋنەسكو ەلەمدٸك مۇرا تٸزٸمٸنە كٸرگەنٸن قالايدى. ەزٸرگە اقتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنان, بٸز 50 شاقتى كولتاڭبا جينادىق», - دەيدٸ «قولداۋ-قازاقستان» كٶپسالالى كوممەرتسييالىق ەمەس حولدينگٸنٸڭ «قولداۋ-ەكولوگييا» مامانداندىرىلعان ورتالىق باسشىسى ەدٸلبەك قوزىباقوۆ.
تابيعات ساقشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, قوعام الدىندا بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن قورشاعان ورتانى قورعاۋ مٸندەتٸ تۇر جەنە وعان بارلىعى بٸردەي بٸر كٸسٸدەي اتسالىسۋى كەرەك. مۇنداي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلمەس بۇرىن, جۇرتشىلىقپەن ساناسۋ قاجەت. ياعني, قوعامدىق تىڭداۋلار ٶتكٸزۋ ارقىلى, الدىمەن حالىقتىڭ پٸكٸرٸن بٸلٸپ العان دۇرىس. «قانسۋ» گاز كەن ورنىنىڭ دامۋ ەلەۋەتٸنٸڭ سالدارى ەكوجٷيە ٷشٸن اپاتتى ەكەندٸگٸن «ٷستٸرت قورىعى» مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاسقايرات نۇرمۇحامبەتوۆ العا تارتىپ وتىر.
«ٸرٸ اپاتتاردىڭ كەسٸرٸنەن, جوق دەگەندە قورىقتىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ قىزىل كٸتاپقا ەنگٸزٸلگەن ارقار, قاراقۇيرىق, يتەلگٸ, بٷركٸت, قۇزعىن, ٷكٸ, سۇلۋ-دۋاداقتاردىڭ تٸرشٸلٸك ورتاسى بۇزىلادى. ەرەكشە الاڭداتۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان جايت, ٷستٸرت جونىنىڭ ماڭىنداعى بارلىق جەردٸ كٶمٸرسۋتەك ٶڭدەۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك جەنە جەكە مەنشٸك كومپانييالاردىڭ الدىن-الا «برونداپ قويۋى» بولىپ تۇر», - دەيدٸ ول.
«قازمۇنايگاز» كومپانيياسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «قانسۋ» گاز كەن ورنى حالىقتى 300 جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتەدٸ, سول سەبەپتٸ بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋ ٶتە ماڭىزدى. تەك بۇل ۇسىنىسقا ەكولوگتاردىڭ كٶزقاراستارى باسقاشا بولىپ شىقتى.
«جاسىراتىنى جوق, كٶپتەگەن جۇمىس ورىندارىن شەتەلدٸك جۇمىسكەرلەر الادى, ەڭ جاقسى دەگەندە, جەرگٸلٸكتٸ حالىق ٷشٸن ازداعان عانا ورىن بەرٸلەدٸ», - دەيدٸ «ەكوماڭعىستاۋ» ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى كيريلل وسين.
«ٷستٸرت قورىعى» بولاشاق ۇرپاقتىڭ بايلىعى, الدىمەن تابيعي مۇرا مەن تۋريزمگە نەگٸزدەلگەن ماڭعىستاۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ستراتەگيياسىن دامىتىپ العان جٶن. قازٸرگٸ تاڭدا ٶندٸرٸس ەرەكەتٸنٸڭ كەسٸرٸنەن كٶپتەگەن اۋداندار لاستانىپ جاتقاندا, ٷستٸرتتٸڭ تازا دالاسى جانۋارلار ٶسٸرۋگە قولايلى ورتا جەنە ونى لاستاۋعا جول بەرٸلمەۋٸ كەرەك دەيدٸ, ەكولوگتار مەن بيولوگتار.
تەۋەلسٸز ەكولوگ ەدٸلبەك قوزىباقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەسەلەنٸڭ ىمىرالى شەشٸمٸ بار. قانسۋ كەن ورنىنان باسقا (جوبالاپ 25-125 ملن. تەكشە مەتر گاز), ٷستٸرت قورىعىنان بٸراز قاشىقتىقتا ورنالاسقان, قورىققا جەنە ايماقتىڭ تابيعاتىنا ايتارلىقتاي وراسان زييان كەلتٸرمەيتٸن اقسۋ-كەندٸرلٸ, پيونەرسكوە جەنە سامتىر گاز كەن ورىندارى (سەيكەسٸنشە 420, 290 جەنە 610 ملن. تەكشە مەتر گاز) بار. وسى گاز كەن ورىندارىن يگەرۋگە بولار ەدٸ دەگەن ۇسىسىس جولدانعان. ەگەر بۇل ۇسىنىس قولداۋ تاپسا, تابيعاتقا كەلٸپ-كەتەر زييان ايتارلىقتاي كٶپ بولماسى ايدان انىق.
ٶز كەزەگٸندە «قازمۇنايگاز» كومپانيياسى قانسۋ گاز كەن ورنىندا بارلىق ەكولوگييالىق تالاپتاردىڭ ساقتالاتىنىن العا تارتىپ وتىر. الايدا بۇعان سەنەتٸندەر جوقتىڭ قاسى, ياعني ەكولوگييالىق تالاپتار تولىققاندى ورىندالۋى ەكٸ تالاي. ولاي دەۋگە سەبەپ جوق ەمەس.
مەسەلەن, جۋىردا عانا «قازاقستان بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ قاۋىمداستىعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ (قبسا) ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فيليالى «قولداۋ-قازاقستان» كٶپ سالالى كوممەرتسييالىق ەمەس حولدينگٸمەن بٸرلەسٸپ, وبلىستىق ەكولوگييا دەپارتامەنتٸنٸڭ الاڭىندا بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا كەڭەيتٸلگەن مەجٸلٸس ٶتكٸزدٸ.
وعان «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق, «قاراجانباسمۇناي» اق, «بۋزاچي وپەرەيتينگ» كف, «ماەرسك ويل قازاقستان» كف, «قاراقۇدىقمۇناي» جشس, «بك «ارمان» جشس, «تەڭٸز-سەرۆيس» جشس, «كاسپيي مەرۋەرت وپەرەيتينگ كومپاني» سيياقتى بٸرٸنشٸ ساناتتاعى ٸرٸ كەسٸپورىنداردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
باسقوسۋدا شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ كومپانييالار, تابيعاتتى قورعاۋ ٸس-شارالار جوسپارى بويىنشا ورىندالۋعا مٸندەتتٸ بولىپ تابىلاتىن فلورا مەن فاۋنانى قورعاۋ جەنە ەكولوگييالىق اعارتۋ مەن ناسيحاتتاۋ جٶنٸندەگٸ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى. ال ماڭعىستاۋداعى ەڭ ٸرٸ سانالاتىن كومپانييالاردىڭ ەكولوگتارى تابيعاتتى قورعاۋ ٸس-شارالار جوسپارىنىڭ «فلورا مەن فاۋنانى قورعاۋ», سونىمەن قاتار «ەكولوگييالىق اعارتۋ جەنە ناسيحاتتاۋ» تارماقتارى مۇناي سالاسىنداعى داعدارىسقا بايلانىستى نەمقۇرايلى ورىندالاتىنىن مويىنداعان.
«مىسالى, «فلورا مەن فاۋنانى قورعاۋ» تارماعىنا كەلسەك, مەكەمە بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردەگٸ قاراجاتقا جاس كٶشەتتەر ساتىپ الىپ, ۆاحتالىق اۋىل اۋماعىندا ولاردى وتىرعىزىپ, سۋارۋ مەن كٷتٸلۋٸنە جەنە قاراجات قاراستىرعانىن كٶرسەتەدٸ. الايدا, بۇنىڭ سول كومپانيياعا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتقان جابايى فلورا مەن فاۋنانىڭ قورعاۋىنا ەشقانداي قاتىسى جوق», - دەيدٸ قبسا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فيليالىنىڭ تٶراعاسى ەدٸلبەك قوزىباقوۆ.
وسى جيىندا سٶز العان كەيبٸر كەسٸپورىن ٶكٸلدەرٸ, سوڭعى جىلدارى تابيعاتتى قورعاۋ ٸس-شارالارىنا بٶلٸنەتٸن بيۋدجەتتٸڭ قاتتى قىسقارعانىن اشىق ايتىپ وتىر. ەكولوگييالىق ترەنينگتەر مەن سەمينارلارعا قاتىسۋ تٷگٸل, تٸپتٸ ەكولوگييالىق گازەتتەر مەن جۋرنالدارعا جازىلۋ مٷمكٸن ەمەس بولىپ شىقتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ەدٸلبەك قوزىباقوۆ مۇناي كومپانييالارىنىڭ ەكولوگتارىن ٶز باسشىلىقتارىنان تابيعاتتى قورعاۋ ٸس-شارالار جوسپارىن بارىنشا قارجىلاندىرۋىنا قول جەتكٸزۋگە شاقىردى.
وسىدان-اق تٷسٸنۋگە بولادى, ٷستٸرت قورىعى اۋماعىندا جٷزەگە اسىرىلماقشى جاڭا گاز كەنورنىندا بارلىق ەكولوگييالىق تالاتپتاردىڭ ساقتالۋى كٷمەن تۋعىزادى.
سول سەبەپتٸ, ٷستٸرتتٸڭ قايتالانباس سۇلۋلىعى مەن تاڭ قالدىرارلىق پەيزاجدارى, شىڭدارى مەن كانوندارىنىڭ تابيعي لاندشافتىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا قۇرىلعانىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل اۋماق – قىزىل كٸتاپقا ەنگەن جانۋارلاردىڭ مەكەنٸ, اتاپ ايتقاندا – ٷستٸرت تاۋ قويى, قاراقۇيرىق, يتەلگٸ, بٷركٸت, قۇزعىن, ٷكٸ مەن سۇلۋ-دۋاداقتار جەنە ت. ب.
قورىق – ماڭعىستاۋ وبلىسى عانا ەمەس, بٷكٸل باتىس قازاقستان بويىنشا يۋنەسكو-نىڭ ەلەمدٸك مۇراسى مەرتەبەسٸنە لايىق بٸردەن-بٸر ٷمٸتكەر, سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعات قورعاۋ جەنە عىلىمي مەكەمە مەرتەبەسٸ بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ ەڭ جوعارى ساناتىنا جاتادى. سول سەبەپتٸ, بۇل اۋماقتى جويىپ الماۋ ٶز قولىمىزدا ەكەنٸن ەستەن شىعارمايىق!
دايىنداعان:
نۇربول وقۋوۆ
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
اقتاۋ قالاسى
ۇلت پورتالى
