Oqiǵanyń ortasynda júretin, qainaǵan ómir kórinisteriniń kýágeri bolatyn jýrnalister qaýymy úshin keide tarihi missiia atqaryp, qairatkerlik dárejege kóteriletin kezderi bolady. Batys Eýropada ómir súrip, AQSh aqparat quralynda eńbek etse de ultynyń qamyn árkez esten shyǵarmaǵan, qazaqtyń múddesi úshin qolynan kelgenniń bárin jasaǵan adal nietti jalyndy jýrnalist-pýblitsist retinde Hasan Oraltai aǵamyzdyń qairatkerligi bárimizge ónege bolarlyqtai.
Hasan aǵanyń sanaly ǵumyry otarshyl imperiialardyń jymysqy piǵylyn áshkerelei otyryp, ult azattyǵy úshin qajymai kúresýmen ótti. Shyn máninde, qolǵa qarý alyp qarsy kelgen jaýmen atysýdan góri ideologiialyq shaiqastyń, sózben qarýlanyp aqparat aidynynda aiqasýdyń anaǵurlym kúrdeli ekenin aityp jatýdyń ózi artyq. Ol barshamyzǵa aian, basy ashyq áńgime.
Pýblitsist Hasan Oraltai qarshadai kezinde qytai basqynshylarymen bolǵan ult azattyq soǵysty kózimen kórip, týǵan el jerinen aýyp kóshýge májbúr bolǵan emigrant tulǵa. Túrkiia ókimetiniń qoldaýynyń arqasynda eseiip, keiin sovet otarlyǵymen qalamdy qarý etip, aianbai kúresti. Árdaiym shyndyqty pir tutqan qairatker qalamger artynda óshpes mura qaldyrǵan tarihi pýblitsist. Maqalada biz ol kisiniń bir ǵana qyryn sóz etpekshimiz. Anyǵyraq aitqanda, biylǵy jyly 30 jyldyǵy atalyp jatqan Jeltoqsan ereýili tusynda jýrnalist retinde qalai eńbek etkenin ǵana sóz etpekshimiz.
Almatyda ótken qazaq jastarynyń ereýilin sovet basqynshylary ásker men saqshylardyń kúshimen aiaýsyz basyp-janshyp taratqany týraly aqparatty 1986 jyldyń 18 jeltoqsanynda Bess Braýn degen amerikandyq áriptesinen alǵanyn sheteldegi qazaq diasporasy arasynan shyqqan halyqaralyq deńgeide tanymal pýblitsist, qalamger Hasan Oraltai saǵat, minýtyna sheiin kórsetip, óziniń «Elim-ailap ótken ómir» kitabynda jazyp ketken.
Álemniń birqatar elderi Jeltoqsan kóterilisi týraly alǵashqy aqparatty Máskeýdegi óz elshilikteri arqyly alǵan. Sheteldik diplomattar oqiǵanyń resmi bilikke, sovet ideologiiasyna jasalǵan jappai narazylyq ekenin bildi. Al, baspasózge arnalǵan jalǵyz resmi aqparattyq kóz TASS-tyń jalaǵa toly jalǵan málimeti ǵana boldy. Neshe jerden qaita qurý men jariialylyq bastalyp, sovet qoǵamy ózgeshe baǵytqa tyń qadam jasap, demokratiiaǵa bet buryp jatqan, qyrǵi-qabaq soǵystyń aitarlyqtai jylymyq tusy bolsa da dál osy qazaq jastarynyń ulttyq múddege adaldyq tanytyp, jetpis jylǵy orys ústemdigine tózimderi taýsylǵandyqtan beibit qarsylyqqa shyqqany jaiyndaǵy shynaiy aqparat der kezinde ashyq aitylmai óreskel burmalandy, shyndyq tunshyqtyryldy.
Ol tusta isi qazaqtyń arasynan týǵan anti-kommýnist, jalyndy pýblitsist Hasan Oraltai «Azattyq» radiosy bas redaktorynyń orynbasary qyzmetinde bolatyn. Qolda bar derekti paidalanyp álem jurtshylyǵyn qazaq jastarynyń kommýnistik júiege tegeýirindi qarsylyq kórsetkenin habarlap úlgergenimen bul aqparat jetkiliksiz edi. Jýrnalistiń qolyna túsken árbir san, málimet, aqparat, material ataýlynyń bári derek bola almaitynyn eskersek, sovet qoǵamy sekildi tomaǵa-tuiyq júieden mardymdy birdeme kútýdiń ózi artyq edi.
Derek degenimiz, birinshiden, shynaiy túrde bolyp ótken dúnieni beineleitin, tekserýge bolatyn (verifikatsiia) aqparattyq material. Sonymen qatar dáiektendirilgen aqparatty (málimettiń kóshirmeleri, suhbattyń rastalǵan mátini, kitap nemese maqalalardan alynǵan resmi siltemeler t.b.) naqty aqparat kózinen alynǵan derekpen salystyryp, alyp qashpa jel sózderden ajyratý mańyzdy. Eger dál osylai dáiektendirilmegen jaǵdaida ony paidalaný kerek bolsa mindetti túrde resmi túsinikteme qosa berilý talap etiledi.
Halyqaralyq bedeldi ári yqpaldy aqparat quralyn basqaryp otyrǵan eleýli tulǵa bolsa da ol tusta Hasan aǵanyń ózi tas kereń sovet aýmaǵynan shynaiy derek tabýy qarańǵy úńgirden bir tal ine izdeýmen birdei kúrdeli jaǵdai edi.
Ekinshiden, derektiń atqaratyn róli aitarlyqtai jáne onyń nysany mańyzy tereń oqiǵalar, málimdemeler, is áreketter. Derektiń sipaty týraly máseleni jýrnalistiń qoǵamdyq pozitsiiasymen, ádistemelik baǵytymen tikelei bailanysty túsindirýge bolady. Eger jýrnalistiń ádistemelik pozitsiiasy durys bolmasa aqparat jinaýda da, oǵan baǵa berýde de teris tujyrym jasaýǵa itermeleidi. Onyń saldarynan qoǵamda jalǵan derekter etek jaiyp, onyń sońy aiyqpas daý-damaiǵa, shýǵa ulasyp ketýi múmkin.
Al, bul turǵydan kelgende, Hasan Oraltaidyń óz ultyna degen adaldyǵy, qazaq ultynyń múddesi úshin kúrestegi tabandylyǵy ólsheýsiz bolatyn.
Jýrnalist ádistemesiniń taǵy bir tarmaǵyna jatatyn jinalǵan derekterdi túsindirý, oǵan baǵa berý, baǵyt silteý, tujyrym jasaý, týyndynyń dúnietanymy men naqty mazmunyn jasaý tásilin Hasan Oraltai syndy tájiribeli qalamger esh qinalmai-aq jasaityny belgili jaǵdai edi. Túsindirý tásili degenimiz – derekterdi kórinispen biriktirý, túrli jaǵdailardyń arasyn bailanystyrý, árbiriniń ornyn belgileý, mazmunyn anyqtaý, oqiǵanyń qalai órbýine, qoǵam ómirindegi maǵynasyna sai baǵa berý, shynaiy negizdi tujyrym jasaý bolsa kerek.
Batys elderiniń órkenietti qalamgerleri jýrnalistika printsipterin qatań ustanady, kez-kelgen derek pen oqiǵada beitaraptylyq tanytady. Mundai jaǵdaida árine, Hasan Oraltai «Azattyq» radiosynyń efiri arqyly óziniń jeke kózqarasyn, kóńil-kúi aýanyn, sovet qoǵamyna degen jek kórinishin ǵana táptishtep aita berýi múmkin emes ári ondai áreket álem jýrnalistikasynda qalyptasqan zańdylyqqa qaishy jónsizdik bolyp kóriner edi. Sondyqtan, ainalasynan jáne álemniń ózge elderindegi qazaq diasporasynan Jeltoqsan kóterilisin qoldaǵan, jala jabylǵan qandastaryna ara túsken qandai bir qimyl-árekettiń jasalýyna múddeli boldy.
Sonymen qatar jeltoqsannyń yzǵarly kúnderi bolyp ótken sol bir surapyl daýyl týraly habarlaǵanda, oǵan baǵa bergende, qorytyndy jasaǵanda jýrnalist anyqtalmaǵan nemese bir jaqty derekti ǵana usynýǵa kásibi turǵydan qaqysy joq edi. Halyqaralyq zańdylyqtarda jýrnalist álde bir oqiǵaǵa sýbektivtik túsinikteme bere almaidy jáne úndeý tastaýǵa erik berilmeidi.
Qai elde de bilik halyqtan áldeneni jasyrýǵa tyrysady. Al, ony BAQ áshkereleidi. Bul qazir de, buryn da jalpyǵa ortaq tendentsiiaǵa ainalǵan úrdis. Degenmen, sovet ókimeti sekildi jalǵan uran men jadaǵai madaqqa, baiansyz ideologiiaǵa negizdelgen qoǵamnan syrtqa jibi túzý aqparattyń shyǵaryn kútý qashpaǵan siyrdyń ýyzyn dámetýmen birdei edi.
Soǵan qaramastan Hasan Oraltai Almatyda ótken qazaq jastarynyń jappai narazylyq sherýin sovet ókimetiniń jyldar boiy jasaǵan óktemdigine qarsy shyqqan ult azattyq qozǵalystyń alǵashqy beibit túrdegi qadamy dep tanityn pozitsiiasynyń shynaiylyǵyna óziniń de, ózgeniń de kózin jetkizý úshin qoǵamdyq ómir, onyń zańdylyqtaryn tereń biletin, tanym deńgeii biik pýblitsist retinde atsalysty. Óz túisiginiń naqtylyǵyna jyraqta ósip qalyptasqan tájiribeli pýblitsist nyq senimdi boldy jáne odan týatyn kez-kelgen saldar men nátije úshin jaýapkershilikti moinyna alýǵa da daiar bolatyn.
Aldymen ózimen qyzmettes jýrnalisterin jinaǵan Hasan aǵa orys kommýnisteri qazaq halqyn negizsiz jábirlep qana qoimai ádildik úshin beibit túrde órkenietti kúreske shyǵyp, alańǵa jinalǵan jastarǵa «maskúnemder, nashaqorlar, qaraqshy-buzaqylar» dep jala jaýyp jatqanyn málimdei kele álemdik qaýymdastyqqa shynaiy jaǵdaidy túsindirip, naqty aqparat berýge atsalysýlaryn ótingen.
Qazaqtarǵa jasalǵan sovettik ozbyrlyqty áshkereleýge, oǵan qarsylyq tanytyp, almatylyq qandastarǵa qoldaý kórsetý úshin álemniń túrli elderindegi qazaq diasporasy ókilderi men túrki tekti baýyrlastardyń yntymaqtasa otyryp, ár iri qaladaǵy sovet elshilikteri aldynda narazylyq jiyndarynyń uiymdastyrylýyn qalady. Jeltoqsandaǵy bas kóterýdi Qazaq jerinde bastalǵan jańasha betburystyń nyshany dep bilgen Hasan Oraltai sol kúni-aq Batys elderi radiolary men televiziia arnalarynyń basty jańalyqtaryn Almatydaǵy narazylyq jiynyna qarai burylýyna yqpal ete aldy. Sovet eliniń qolshoqparyna ainalǵan keibir kúshterdiń qazaq jastaryna kúie etip jaǵylǵan, oqiǵanyń óńi ainaldyrylyp, qasaqana burmalanǵan máskeýlik jalany byqsytýlaryna qaramastan batystyq aqparat quraldary oqiǵanyń mán-jaiynan jurtshylyqty habardar ete aldy.
Tsenzýra torlaǵan sovet qoǵamynan shynaiy aqparattyń alynýy, oqiǵaǵa durys baǵa berilýi múmkin emestigi málimdeldi, Almatydaǵy alańǵa shyqqandardyń áreketteri zańdy, talaptarynyń aqylǵa qonymdy ekendigi tutastai bolmasa da, áýpirimdep álemge jetip jatty.
Hasan Oraltai jeltoqsan oqiǵasy jóninde tam-tumdap alynǵan árbir derekti sheberlikpen paidalanyp, maqala ázirlep kún saiyn radioefir arqyly ózi oqyp, ony aǵymdaǵy istiń quramdas bóligine ainaldyrdy. Biraq, munymen shektelip qalǵan joq. Kóptegen elderdegi áriptesterine, jýrnalistik uiymdarǵa, ǵalymdarǵa, ziialylarǵa hat jazdy, Qazaqstanda bolǵan oqiǵanyń astaryn álem jurtshylyǵyna durys túsindirilýin, sovettik ozbyrlardyń japqan jalasynyń jalǵan ekendigin uqtyrylýyn surady.
Osylaisha, Jeltoqsan aqiqatyn ashyp, shyndyqty álem halyqtaryna jetkizý úshin tynymsyz eńbek etip, shyryldaǵan jan Miýnhende jalǵyz Hasan aǵa ǵana boldy. «Azattyq» redaktsiiasynda birqatar qazaq jýrnalisteri qyzmet etetin. Alaida, olardyń eshbiri selt etpegeni tańdanys týdyrady. Sóite tura Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiin «jaý ketken soń qylyshyn tasqa shapqandai» 1986 jyly jeltoqsan kóteriliske ún qosyp, kóp is tyndyrǵandai túrli estelikter aityp júrgen.
Al, Hasan aǵamyz jumysynan aqy-pulsyz ruqsat alyp, óz qarajatymen Túrkiiaǵa barǵan. Ondaǵy maqsaty – qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan qalalarǵa baryp, jeltoqsan kótirilisine qatysýshylardy qaralaýshylarǵa qarsylyq bildirýge, sovet elshilikteri men ókildikteri aldyna baryp narazylyq jiyndaryn uiymdastyrýǵa uiytqy bolý edi. Sol arqyly álem baspasóziniń nazaryn oqiǵaǵa aýdarý, dúniejúzi halyqtarynyń qazaq jastaryn durys túsinýlerine yqpal jasaýdy kózdedi. Ystanbul, Izmir qalalaryndaǵy qazaq diasporasynyń igi jaqsylaryn jinap, qazaq degen atpen túrli qor quryp belsendilik tanytyp júrgen azamattarǵa «tym bolmasa, ulttyq kiimderińdi kiip, baspasóz redaktsiialaryna, elshilik ǵimarattaryna baryp», qazaq elinde bolǵan jeltoqsan oqiǵasyna alańdaýshylyq bildirýlerin surap, apta boiy jalynýmen bolsa da nátije shyqpaǵan. Olardyń bir bóligi «biz saiasatqa aralaspaimyz» dese, ishinara «orystyń qazaǵy úshin basymyzdy bálege tige almaimyz» dep sandalǵandardyń kezdeskenin de Hasan Oraltai qynjyla jazdy.
Túrkiiadaǵy ózderin túrkistandyq sanaityn ózbek-uiǵyr diasporasy ókilderiniń ziialylary da jeltoqsan oqiǵasy jóninde lám-im demegeni qysyltaiań shaqta kimniń kim ekenin aiǵaqtap berse kerek. Ystanbuldaǵy qazaqtardan Abdýali Jan bastaǵan shaǵyn toptyń ǵana bir jiyn uiymdastyryp, orystardyń qazaq jastaryna jasaǵan qiianattaryn synǵa alǵan eken.
Degenmen, Hasan Oraltaidyń jeltoqsan úshin tókken teri zaia ketken joq. Batys Germaniianyń Miýnhen qalasyndaǵy Túrkeli komitetiniń qoldaýymen Almatyda sovet otarlaýyna qazaq jastarynyń tegeýirindi qarsylyq kórsetken erlikke toly kúresterin aishyqtaityn is-sharalar uiymdastyryldy, kitap materialdar jaryqqa shyǵaryldy.
Hasan Oraltaidyń jeltoqsan oqiǵasynyń shyndyǵyn álemge jetkizýge tyrysyp, tynymsyz eńbek etip júrgen sonaý 80-jyldardyń aiaǵyndaǵy kúreske toly kúnderinde oǵan qoldaý kórsetkender negizinen týys-týǵandary men jaqyndary boldy. «Azattyqta» birge qyzmet etken áriptesteri onyń áreketin qoldaýdyń ornyna, kerisinshe, «Qazaqstandy jeke ózi qutqarýǵa áýrelenip» júrgen ápendige balaǵan tustary da bolǵan eken.
Oqiǵaǵa bailanysty jalpy Qazaq eline qatysty túrli saýaldar qoiǵan hattar Túrkeli komiteti men «Azattyq» radiosyna aǵylyp kelip jatty. Onyń bárine Hasan aǵamyz der kezinde jaýap berip, ultynyń abyroiyn saqtaýǵa, qazaqty álem qaýymdastyǵyna durys túsindirýge tyrysty. Sonyń arqasynda kóptegen ǵylymi-zertteý institýttar, ǵalymdar, saiasattanýshylar úshin Qazaqstan atty sovet otaryndaǵy eldiń bar ekendigin tanydy, tarihynan habardar boldy, jeltoqsan aiynyń 16-18 kúnderi totalitarlyq tártiptiń sońǵy soqqysyn bastan keshirgenin bildi.
Sheteldegi qazaq diasporasy ókilderiniń arasynda qanyna tartpai Jeltoqsan kóterilisine selqos qaraǵandar kóptep tabylǵanymen Baltyq jaǵalaýy elderiniń týmalary, Germaniiada turatyn bir qatar ziialylar Hasan aǵany, Túrkeli komitetin ózderi izdep kelip, yntymaqtastyq tanytqany, ortaq jaýlary sovet ókimetiniń zulymdyqtaryn áshkereleýge, jeltoqsan kezinde jasalǵan túrli qiianattardy AQSh bastaǵan álemdik qaýymdastyqqa jetkizýge aralasqanyn Hasan aǵa súiispenshilikpen tebirene jazady.
Jeltoqsan oqiǵasyna «jetpis jyldyq sovettik otarshylyqqa qarsy jasalǵan tuńǵysh sanaly kóterilis» degen anyqtama bergen de sol tusta «Azattyq» radiostantsiiasynda qyzmet etken Baltyq jaǵalaýy elderiniń ókilderi bolǵan eken.
«Azattyq» radiosynyń qazaq bólimine basshylyq jasaǵan kezinen bastap jalyndy pýblitsist, ult qairatkeri Hasan Oraltai jyl saiyn jeltoqsan kóterilisi bolǵan merzimge bir apta qalǵanda arnaiy suhbattar, maqalalar daiyndap atap ótýdi dástúrge ainaldyrǵany, qazaq múddesin qorǵaityn basty tetik etkeni shyn máninde tarihi erlik bolatyn.
Jeltoqsan kóterilisi burq etken 1980-jyldardyń ortasy álemniń ózgerip jańarýǵa qadam basqan tusymen dóp keldi. Joǵary damyǵan órkenietti Angliia, AQSh, Germaniia, Japoniia sekildi elderdiń qoǵamdyq-ekonomikalyq qurylymy sotsialistik júiemen bolǵan básekede jeńiske jetip, ózderiniń artyqshylyqtaryn dáleldep qoiǵan edi. Sotsialistik álemniń basty iadrosy bolyp tanylǵan Sovet odaǵy ydyraǵannan keiin sotsialistik júie tolyǵymen kúiregeni málim. Jeltoqsan kóterilisinen keiin odaqtyń ózge elderinde ótken tolqýlar men kóterilisterdiń sońy osyndai eleýli jeńiske jetkizgen bolatyn.
Táýelsiz Qazaqstannyń tarihi kezeńiniń bastalýyna, bir partiia men bóten ulttyń saiasi ómirimizde sheksiz ústemdik quryp, ziialy qaýymdy marksistik- leninistik dogma qaǵidalarmen mezi etken otarlyqtan qutqarýǵa Jeltoqsan kóterilisi eleýli túrde túrtki bolsa, Hasan Oraltai syndy ult qairatkerleriniń de azattyq tańynyń arailap atýyna sińirgen eńbekteri aitarlyqtai dep bilemiz.
Jeltoqsan kóterilisi sekildi tarihi oqiǵany álemde bolyp ótken eleýli ózgerister men jańarýlardan bólip qaraýǵa kelmeidi. Bul kóterilis bir ortalyqtan basqaratyn bir ǵana partiianyń óktemdigin joiýdy kózdegen demokratiialyq qozǵalystyń bastaýy, otarlyqtan arylyp, ult azattyǵyna bet burǵan batyl qadam edi. Onyń tarihi mańyzdylyǵy da osynda dep tanyǵan abzal.
Demokratiianyń jetistigi adam quqyǵyn jalpyǵa ortaq máni boiynsha moiyndaityndyǵymen, ár azamattyń zań aldynda teńdigin qamtamasyz etetindigimen biliktiń joǵarǵy formasy bolatyndyǵymen ǵana qundy. Demokratiia qai qashan da memleketsiz, halyq biliginsiz ornyqtpaityny anyq.
Qazaq qoǵamynyń birtutastyǵyn saqtai otyryp, turaqty damýdy ornyqtyratyn saiasi qural bolýyna alǵashqy qadam jasaǵandyǵymen Jeltoqsan kóterilisi keleshekke, jas býynǵa úlgi-ónege.
Alaida, laýazymdyq qyzmetti at tóbelindei azǵana toptyń enshisi etip, halyqtyń tańdaýy men senimin umytyp, demokratiialyq qaǵidalardyń burmalanýy saiasi daǵdarysqa, ekonomikalyq quldyraýǵa ákelip soǵatynyn da esten shyǵarmaýǵa tiispiz. Sanaýly ǵana bilep-tósteýshiler jeke bastarynyń qamyn kúittep, ortaq bailyqty otbasy-oshaq qasyndaǵy jaqyndaryna ǵana úlestirip, sybailas-jemqorlyq pen bylyqqa batsa, ony demokratiialyq qundylyqty aiaqqa taptaý, Jeltoqsanda sheiit bolǵandardyń rýhyn qorlaý, memleket pen ult múddesine opasyzdyq jasaý dep túsingennen basqa jol joq.
Demokratiialyq qundylyqtar eshqashan óz qunyn joimaidy. Onyń artyqshylyǵy men jemisin azǵana top qana kóretin dáýir de ýaqytsha. Aǵa býynnyń qajyrly eńbegimen, qasyq qanymen kelgen táýelsizdiktiń qunyn bilip, árdaiym jemisin kórýdi Alla bizge násip etsin.
Qýandyq ShAMAHAIULY,
mediatanýshy
Ult portaly
