Jazý júiesi men grammatikalyq túrlenimniń sózdik qorǵa áseri jóninde

Aǵylshyn tili bai ma, qazaq tili bai ma? Kóptegen derekkózder basqa tildermen salystyrǵanda eń sózdik qory bai til aǵylshyn tili dep kórsetedi. Biraq bul aǵylshyn tiliniń sonshalyqty qunarly til ekenin bildirmese kerek.

Mysaly, «https://www.soyle.kz/article/view» derekkózi qazaq tilindegi túieniń 53 ataýyn kórsetedi:

Al aǵylshyn tilinde túieniń nebary 2-aq aty bar:

camel – túie

dromedary – bir órkeshti túie, nar

baby camel – bota (sózbe-sóz «túieniń bópesi»)

Qarap otyrsańyz, aǵylshyn tilinde eń qarapaiym «bota» degen sóz joq, «túieniń bópesi» deidi. «Túieniń bópesi» degendi ataý dep qalai aitamyz? Eger ózimizge at berilmese áke-sheshemizdiń bópesi, adamnyń balasy bolyp júre bermeimiz be? Sol sebepti «baby camel»-dy esepke almai, 2 sóz dep otyrmyz. Aǵylshyndarǵa tipti «bota» degen sózdi qazaq tilinen alý jóninde usynys jasaýǵa bolatyn tárizdi. Sebebi, olar ózderinde joq sózdiń barlyǵyn ózgeden ala berýge daǵdylanǵan. Rasynda, olardyń tabiǵi dybystyq júiesine múldem nuqsan keltirmeitin, qoldanysqa qolaily, qysqa da nusqa, qulaqqa da jaǵymdy sózdi nege qazaqtan almasqa?

Dál osyndai kórinisti, jylqy, siyr, qoi, at-turman ataýlarynan da kórýge bolady. Kognitivtik lingvistikadan bilýimizshe, ár halyqtyń óz ómir-salty men dúnietanymy óz sózdikqorynan kórinis tabady. Aǵylshyndardyń da, máselen, bir ǵana qaiyq pen kemege bailanysty terminderiniń sany 200-den asyp jyǵylady.

Myna «https://www.enchantedlearning.com/wordlist/boat.shtml» ǵalamtor kózi 217 termin kórsetip tur. Sebebi túsinikti. Túietinimiz, ár ulttyń óz sharýashylyǵy men dúnietanymyna qarai bir zattyń (kontseptiń) tóńiregende shoǵyrlanǵan mol sózdik qory bolady da, al basqa bir zattyń tóńiregende leksikasy joqtyń qasy bolyp keledi. Keibir óz ómir-saltynda kezdese bermeitin zattarǵa tipti ataý berilmeidi. Keide zat ne qubylys tanys bolsa da, aragidik qoldanysta bolsa da oǵan ataý berilmegen bolyp shyǵady. Máselen, aǵylshyndarda, orystarda, qazaqtarda (adamzat balasynyń barlyǵynda dep aitaiyq) «dejaviý» qubylysy bar, biraq oǵan at berilmegen. Sol sebepti, kóp tilder osy burynǵy ótken bir sáttiń qaitalanyp jatqany tárizdi qubylysty bildiretin «déjà vu» sózin frantsýz tilinen alǵan. Qazaq tilinde bul uǵymdy berýge «jańǵyrshaq» degen (iaǵni qaita jańǵyrǵan shaq degen maǵynada) termin belgileýge bolatyn tárizdi.   

Desek te, kognitivtik dúnietanym sózdikqor qalyptastyrýshy birden-bir faktor emes. Tildegi sóz sanynyń nege bir tilde kóbirek, nege bir tilde azyraq bolyp kelýiniń, sondai-aq tilderdiń qurandy qabattarynyń da alýan túrli jasalýynyń jáne bir basty sebepteriniń biri – tildiń óz tabiǵi jaratylysy bolyp sanalatyn grammatikalyq túrleniminiń jasalý joly men jazýynyń júiesi.

Sonymen, aǵylshyn sózi búgingi tańda qansha boldy? Shekspirdiń qalamy álemdi aýzyna qaratatyn týyndylaryn jazyp jatqan tusta aǵylshyn tili nebary 6 million ǵana kisi sóileitin asa bir mańyzy bola qoimaǵan til bolǵan eken. Sol til ózinde joq sózdiń barlyǵyn ózgelerden alyp, joqty bar etip qoiý úshin «esigin» aiqara ashyp qoiǵan edi. Sol úrdis áli kúnge deiin tolassyz jalǵasyn taýyp, myńdaǵan «bóten» sózge sózdikterinen oryn berilip, «aǵylshyn sózi» degen esepti kóterýge qatysyp jatady.  

2010 jyly Garvard ýniversiteti jáne Gýgl aǵylshyn tilinde 1,022,000 sóz bar dep jáne birneshe myńdaǵan sóz jylma-jyl qosylyp otyrady dep kórsetedi [1]. «Aǵylshyn tilinde neshe sóz bar?» degen suraqqa «https://www.lexico.com/en/explore/how-many-words» derekkózi «naqty jaýap joq» deidi. Negizgi sebep neni sóz dep sanap, neni sóz dep sanamaý, neni aǵylshyn sózi dep tanyp, neni esepke almaý tárizdi suraqtar tóńiregende týyndap jatady.

Qazaq tilinde qansha sóz bar? Shyndyǵyna kelgende, qazaq tilinde, sondai-aq kez-kelgen agliýtinativti tilderde sózder sany flektivti tilderdegi sózder sanyna qaraǵanda áldeqaida kóp bolýy tiis. Ne sebepti? Sebebi, bala, balanyń, balany, balada, baladan, balamen, balasyz, balaly, balalar, t.b., iaǵni ataý tulǵaly bala sózine jalǵanýy múmkin jalǵaýlyqtardyń barlyǵy flektivti tilderde predlogtarmen berilse, predlogtardyń árqaisysy bir-bir sóz bolyp sanalady. Al jalǵalmaly tilderde mysalǵa keltirilgen baladan, balamen, balaly t.b. tolyp jatqan grammatikalyq túrlenimniń árqaisysy ártúrli suraqtarǵa jaýap beretin jeke-dara, sózdikten derbes-derbes oryn tebýge ábden laiyqty sózder bolyp sanalady. Bul keltirilgen mysal ármen qarai balanyki, balanykine, balanykinde, t.b.s.s. esepsiz túrlenip kete berýi tiis. Al eger sózdi osy turǵydan sanaityn bolsaq, sózdiń sanyna esep jetpeýi múmkin. Qazaq ádebi tiliniń 15 tomdyq sózdiginde (2011j.), árine, sóz reti bulai tirkelmegen, bala degennen soń bala-bajyr, balabaqsha bolyp jalǵasyp ketedi. Al mundai árbir ataý tulǵaly sózdi jalǵanýy múmkin barlyq jalǵaý-jurnaqtarymen qosa derbes sóz etip tirkep sanaityn bolsaq, tildiń sózdik qory 15 emes, 150 tomdyqqa da syimai qalýy múmkin. Desek te, «15 tomdyq qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde 150 myńnan astam sóz ben sóz tirkesi engen» degen derek bar ekenin aita ketelik [2].

Sózdikqordy jasandylyqpen kóbeitý qajet pe? Sózdikqordy kóbeitý máselesi tek qana qajettilik turǵysynan týý kerek. Iaǵni, ózińde joqty ózgelerde bar bolsa, alý. Birqatar ǵalymdarymyz tildiń sózdikqoryn kóbeitýdiń joldaryn izdeidi. Shyndyǵyna kelgende, ol qajet emes, sebebi tildiń sapasy onyń sóz sanymen eseptelmeidi. Tildiń shuraiymen, qunarlyǵymen esepteledi desek aqylǵa qonymdy. Biz báribir búgingi sóz sanaýymyzben qansha tyryssaq ta aǵylshyn tiliniń sóziniń sanyna jete almaimyz. Onyń eń basty sebepteriniń birin bylai kórseteiik:

Agliýtinativti til (qazaq tili) ≠ flektivti til (aǵylshyn tili)

Qazaq tilinde: Ótinishimiz qanaǵattandyrylmaǵandyqtan – 2 sóz

AA (Amerikan aǵylsh.): For the reason our request was not satisfied – 8 sóz

BA (Britan aǵylsh.): For the reason our request has not been satisfied – 9 sóz

Eger bir ǵana «qanaǵattandyrylmaǵandyqtan» degen sózdi tarqatyp jazsaq, bul da sondai 8 sóz bolady, qarańyz, 8 grammatikalyq túrlenim:

qanaǵat

qanaǵattan

qanaǵattandyr

qanaǵattandyryl

qanaǵattandyrylma

qanaǵattandyrylmaǵan

qanaǵattandyrylmaǵandyq

qanaǵattandyrylmaǵandyqtan

Demek, bizdiń 1 sózimiz, aǵylshynnyń 8/9 sózi bolsa, sóz sanaýǵa kelgende osyndaǵy «qanaǵat»-tan bastalyp, «qanaǵattandyrylmaǵandyqtan» aralyǵyndaǵy árbir sóz sanaqqa alyný kerek bolady. Aǵylshyn tiliniń sóz sanyna jetip, asyp túsý úshin biz sózimizdi osylai ǵana barlyq jalǵaý-jurnaqtarymen qosa derbes jeke-jeke leksema retinde sanaýymyz kerek bolady. Sonda joǵarydaǵy mysalymyz odan ármen qarai máselen, balaly, balalynyń, balalyny, balalyda, balalydan, balalysyz, balalymen, balalylar, balalylardyń, balalylardy, balalylarda, balalylardan, balalylarsyz, balalylarmen ... osylai kete berýi tiis.

Demek, grammatikalyq túrlenimi agliýtinatsiia tásilimen jasalatyn tilderde, shyndyǵyna kelgende, sóz sany grammatikalyq túrlenimi fleksatsiia tásilimen jasalatyn tilderdegiden áldeqaida kóp ekenine kóz jetkizemiz. Bizdiń sózdikterimizde sóz sanynyń azdaý kórinip júrgen sebebi, biz sózderimizdi bar bolǵany «basqasha» sanaimyz, taratyp aitsaq, 8/9 (odan da kóp) sóz bolatyn úlken toptamalardyń túbirin ǵana esepke alamyz. Múmkin «ádiletti» jolmen sanaǵanda qazaq tiliniń sózdik qorynda qansha sóz bar ekenin bolashaqta eseptep shyǵarýǵa da bolatyn bolar.

Sózderdi biriktirip  jazý sóz sanyn kóterý joly ma? Óz tilinde sózdik qorynyń mol bolǵanyn kim qalamasyn, sózderdi biriktirý de, kiriktirý de tásilderimen sózdik qordy ulǵaitý joldaryn usynatyn ǵalymdarymyz bar. Máselen, professor N.Ýáli: «...mazmuny jaǵynan da, formasy jaǵynan da tiianaqtalǵan, aýdiobosaralyqsyz aitylatyn atalymdar grafikalyq jaqtan da tiianaq taýyp, birge tulǵalanýǵa tiis. Mysaly: atqora, siyrqora, atarba, ógizarba, qolshana, itshana, tasjol, temirjol, júkmáshine t.b.» [3; 102] dep, bir denotatty bildiretin sózderdi biriktirý arqyly sózdik quramyn ulǵaitýǵa bolatynyn aitady. Aýylsharýashylyq, eginsharýashylyq, sýsharýashylyq degen tárizdi tirkester bir ekpinge bailanyp dybystyq jaǵynan jymdasady. Mysaly, sýsharýashylyq basqarmasy degendegi eki leksema mazmun jaǵynan birigip, belgili bir obektiniń qai salaǵa qatystylyǵyn kórsetedi [3; 104] deidi professor N. Ýáli.  

Q.Kúderinova da «Til únemdiligi úshin tildiń ózi ýniverbteý qubylysyna umtylady. Condyqtan qazaq emlesi jazýdyń alǵashqy kezeńderinde bólek jazylýyn normalaǵan orfogrammalar endi birge jazýyn kúsheitip otyr. ...Sózderdi biriktirý, birge jazý – tásil bolsa, birikken sóz sol tásildiń nátijesi retinde sóz sanyn arttyrady» deitin pikirde [4].

Qazaq álipbiin latyn qarpine kóshirý jóninde Ulttyq komissiia janynan qurylǵan Orfografiialyq jumys tobynyń otyrystarynda kóp talas-talqy týdyrǵan taqyryptardyń biri osy «birge me, bólek pe?» suraǵy boldy. «Ur da jyq» qalai jazylady? Usynylǵan nusqalar: urda-jyq, ur da jyq, urdajyqtyq. Aǵylshyn tiliniń tájiribesinde mundai máseleler defis arqyly sheshiledi: far-too-chatty, never-to-be-forgottentárizdi, sonda bul tájiribe boiynsha jazyp kórsek:

Qasyna baryp, ur da jyq! (1)

Ózi bir ur-da-jyq adam eken.  (2)

Ur-da-jyqtyqtyń qajeti qansha?! (3)

Bul (2)(3) dabiriktirý tásili jáne birikken sózderdiń arajigin kórsetip turatyn jaqsy tásil, sondai-aq osy nusqasynda da sóz ataý tulǵasynda turǵan jańa bir sóz retinde sózdikterden oryn ala alady. Sózi shubalańqy tilderde sózderdi defissiz qosqannan góri defispen qosý qolailyraq kelgen bolar edi. Biraq bizdiń jazý-syzý tájiribemizde bir tildik birlikte bir ǵana defis bolý kerek degen tárizdi (esh jerde jazylmasa da) qalyptasyp qalǵan ustanym bar eken.

«Sózderdi biriktirip jazý sóz sanyn kóterý joly ma?» degen suraǵymyzǵa jaýap bersek, jaýap – «iia». Desek te, másele sózdik qordy molaitý turǵysynan emes, qoldanysqa qolailylyq turǵysynan ǵana qarastyrylyp, sońǵy toqtamdaryna taban tireýimiz kerek degen oidamyz. 

Sóileý tiliniń grafikalyq turpaty sózdikke ene me? Sózdikqordy ulǵaitýdyń jáne bir tásilin professor S.Beizaqov kirikken sózderdi aýyzeki sóileý nusqasyndaǵy kúiinshe jazba tildiń normasyna ainaldyrý arqyly usynady. Professor aǵamyz týys tilderdiń kópshiliginde birikken sózder fonetikalyq ustanymmen jazylady degendi negizge alady: «Belgili bir júieni, rettilikti saqtap, kiriktirip jazýǵa keletin sózder tilimizde jetkilikti, máselen, alyp/ap, edim/em, ediń/eń, edik/ek, kelip/gep, qalyp/qap, ýaqyt/ýaq, qylyp/qyp varianttarynyń sońǵy nusqasynyń sóz tulǵasynyń yqshamdalý barysynda kirikken sózdiń qosymshasyna ainalǵanyn eskerýsiz qaldyryp keldik. Mysaly, kelivap, shaqyryvap, kórivap, kútivem, estivem, baryveń, kómek berivek, eskertivek, aitqymgep, kórgińgep, kirgimizgep, kútivek, uryssyngep, bilgimgep, turaǵap, otyraǵap, kóresap, kelesap, kiresap, járdemǵyp, tanyvapty, bailavapty, kirivapty, áńgimeǵyp, endigep sekildi kirikken sózderdiń arajigin ashyp, sóz tirkesi túrinde jazǵanymyz tiimdi emes» deidi [5].

Osy taqyrypqa sáikes latynnegizdi álipbige kóshýge bailanysty 2018j. 6 jeltoqsanda maquldanǵan emle erejelerimizdiń ishinde arnaiy paragraf qarastyrylǵan bolatyn: §12. Sózderdiń jáne kúrdeli sózder men sóz tirkesteri syńarlarynyń túbir tulǵasy saqtalyp jazylady: …bara almaimyn (baralmaimyn emes), barsa igi edi (barsigedi emes), baryp pa eken (baryppeken emes), kele jatyr (kelatyremes), kúnkóris, kúnbaǵys, shekara, qyrkúiek, kókónis.

Tildiń ádebi normasy jazba tiliniń negizinde qalyptasady. Biraq biz aityp otyrǵan jazba tili aýyzeki sóileý tiliniń qaǵazǵa túsken jazbasha formasy emes. Máselen, kórkem ádebiet oqiǵa barysyn dálme-dál jetkizý maqsatynda keiipkerdiń aýzynan shyqqan sózdi sol qalpynda qaǵazǵa túsire alady. Munda balanyń byldyry da, saqaý kisiniń sózdi qalai aitqany da, tipti sózdiń yrǵaǵy da beinelenip (Qooooooish!, aǵ.t. Oh, nooooooo! t.b.) grafikalanyp jatady. Biraq solai jazylǵannyń árqaisysynyń sózdikke tirkelýi, sózdik qoryna esepke alynýy mindetti emes. Mysaly, S.Elýbaidyń «Aq boz úi» romanynan mysaldar alsaq:

...orys bop ketken [85 b.]

Tura júgirýin ákesi kelatqandai [127 b.]

Jaraid, Búke![171b.]

Bu qaisy, ái [183b.]

...jaýlyǵyń jelpildep baratsyń [208 b.]

Aý bu ne bul?! [226 b.]

Qoi, óideme! [233 b.]

Báse, soborjoi kim [233 b.]

Ýa, qairan babam! Jatsyń ba? [246 b.]

Táshtidiń balasy qusap aýzyń qisaiyp ketip júrer [248 b.]

Mundaǵy erekshelengen sózder eger ózderiniń ádebi normalarynda «bul», «bara jatyrsyń», «olai deme», t.b. bolyp aitylsa olar áńgime barysynda áserin joǵaltyp alatyn edi, sol kommýnikatsiiadaǵy shynaiy áserdi saqtaý úshin jazbasha nusqasynyń da hatqa osylai túsýi qajet bolyp tur.

Kez kelgen kórkem shyǵarmadan osyndai aýyzeki sózqoldanystyń grafikalyq nusqasyn taba berýge bolady. Á.Asqardyń «Ór Altai, men qaiteiin biigińdi!» romanynyń 3-betinde:

—   ... qandai ónim berip qaryq qyp jatyr?

— Ne bolýshy ed... Qoi baǵamyz, siyr saýamyz de­gendei...

— Áneki, óziń aityp otyrsyń... qudaia táýba, ónim de­geniń bizde jetedi eken ǵoi? Naǵyp men umyta qalǵam!

Sol siiaqty osy kúngi WhatsApp áńgime dúkenderinde de nestevatsyńdar, keljatsyńdarma, keljatyrmyz, barjatyrmyz, ne bop qapty, ketchi, kúshtiiiii ótti, óltirip kiinip apty, t.b. sózqoldanystar bar.

Demek, tildiń fýnktsionaldy stiline, iaǵni jumsalym aiasyna qarai, tildik birlikter resmi jáne beiresmi turpattarynda qoldanylady. Bul másele tóńireginde aitpaǵymyz, osyndai aýyzeki sóileý qoldanysynda júrgen turpattyń barlyǵyn sol qalpynda sózdikke enzigip qordy uiǵaitamyz deýge bolmaidy. Desek te, bulardyń eń jii ushyrasatyndary sózdikterden izdegende tabylý kerek dep oilaimyz. Professor S.Bizaqovtyń mysalǵa keltirgen alyp/ap, edim/em, ediń/eń, edik/ek, kelip/gep, qalyp/qap, ýaqyt/ýaq, qylyp/qyp juptarynyń ekinshi syńarlary sóileý tilimen qosa poeziia tilinde de molynan ushyrasatyn bolǵandyqtan, ózderiniń tolyq nusqalarynyń varianttary retinde sózdikterden oryn alýǵa tiis. Sondai-aq bul varianttardyń arnaiy sózdikterge tirkelý kerek ekendigi de ýaqyt talabynan suranyp turǵanyn kóremiz. Demek, sózderdiń kúshtiiiii, qooooooish degendei emotsiianaldy nusqadaǵy grafikasy sózdikterge túspese de, óideý – óidemeý, búideý – búidemeý, bu, bop, qap, ýaq, apty, qapty, bopty, kepti, t.b. turpattary sózdikterden tabylý kerek.

Taibýryl sonda sóiledi, Sóilegende búi dedi.

Alpamys sonda sóiledi, Sóilegende búi dedi.

Tólegen sonda sóiledi, Sóilegende búidedi, t.b.s.s.

Osyndai qoldanysta kezikken jaǵdaida qazaq tilin sózdiktiń kómegimen oqityn jandarǵa búi sózi eshqandai sózdikten tabylmaýy kerek pe? Ondai bolsa shyǵarmalarda nege jii ushyrasady? Sondyqtan, oqyrmanǵa qolaily jaǵdai týdyrý úshin izdegende tabyla qoiatyn, mynaý tárizdi maǵlumat sózdikterde turý kerek:

búi (-deý, dep aitý) –bylai dep aitý, bylai deý kúrdeli etistiginiń aýyzeki sóileý tilinde qoldanylatyn nusqasy. Mysaly, Qoi, óideme! Búi dep ait! Qarańyz: óideý, óidemeý, búidemeý.

Aýyz ádebietindegi mysaldarmen de árleýge bolady.

Álipbi men jazý júiesiniń sózdikqorǵa áseri bar ma? Tildiń jazý júiesi qandai da bir leksema jasaýǵa barlyq bolmys-bitimi arqyly qatysady. Kei jaǵdailarda til óziniń jazý júiesin qurap otyrǵan álipbidiń «shekarasynan» attap shyǵyp, bógde tańbalardy qoldanysqa alyp keledi. Bul durys pa? Árine, durys emes. Durys bolmasa neden týady? Sózdik qordy keńeitý, jańa sóz alyp kelý nietinen týady.

1940 jyldan bastap qazaq álipbii quramyna orys áripteriniń túgeldei enýimen qazaq mátini arasyna orys sózderiniń emin-erkin kirip alyp, sýdaǵy balyqtai oinap júrýine jol berildi. Iaǵni, kirill jazý júiesi arqyly qazaq tili óziniń sózdik qoryn orys emlesimen jazylǵan sózdermen toltyrdy: vagon, velosiped, vedomost, variant, tsement, tsirkýl, sezd, kompiýter, fotoapparat, plenka, tsirk, paragraf, abzats... Orys tiliniń dybystyq tańbalary qazaq tiliniń álipbii quramynda bolmaǵanda mundai qubylys oryn almaǵan bolar edi, iaǵni bul «til buzarlardyń» basa kóktep enip alýyna álipbi men jazý júiesiniń (ondaǵy orfografiialyq printsipterdiń) ózi tikelei sebepshi boldy. 

Eger qandai da bir til shettildik sózderdi qabyldaýda ia fonetikalyq, ia fonematikalyq qaisysyna bolmasyn, súienip jazyp kete bere almasa, sol tildiń grafikalyq bolmysy zalal kóredi. Basqasha aitqanda, tildiń álipbiiniń, jazý júiesiniń ózge turmaq, óz sózderin erkin jaza almaityn «kemtarlyǵynan» til de, ony tutynýshylar da zardap shegedi. Óz sózdikterinen oryn alǵan diakritikalyq ústemeleribar sózderdi aǵylshyn tilin tutynýshylar jazýda da, oqýda da aýyrtpalyqpen qabyldap otyr. Qajet deseńiz, ǵalamtordan álipbi retimen tizilgen diakritikalyq ústemelermen jazylatyn aǵylshyn sózderi degen tizimderdi de taba alasyz [6]:

Mundai álipbiinde joq bógde tańbalar kimge bolmasyn qolaisyzdyq týdyratyny ras. Aǵylshyn tili óziniń qiyn jazýyn jeńil etip oqýdy fonetikalyq transkriptsiia kómegimen sheshken deimiz. Biraq mynadai túsiniksiz tańbalarmen jazylǵan basqa latyn qarpindegi jazýlardan sol qalpynda alyna bergen leksemalar jiyntyǵyn qalai oqýǵa bolady, olardy transkriptsiiada da beretin fonetikalyq tańbalar jetispeidi. Bul aǵylshynnyń jazý júiesin odan ári ózderi ataityndai (`Alphabet Soup`) «Álipbi botqasyna» ainaldyryp alyp bara jatyr.

Tilder ózara qariptes tilderden sóz alýǵa biim keletini túsinikti. Biraq kirill qarpindegi tilder latyn qarpindegi tilden sóz alsa, mátin ishinde sol qalpynda plantatsiia (qondyrý – N.R.) tásilimen kóshirip jazý arqyly da jaza alady, mysaly, «BBC World News telearnasynyń habarlaýynsha, ...», «Meniń balam Happy bonus jeńip aldy» dep qoldanyp jatamyz. Orys tilinde de (OK, show, talk-show, Happy birthday, t.b.) osylai kezigip jatady. Biraq bulai alynǵan sózderdi kirill qaripti sózdikter engize almaidy. Al latyn qaripti jazýlar sol qalpynda kóshirip jazý tásili arqyly kirill jazýynan sóz almaidy, sebebi latyn júiesinde kirill tanylmaidy. Bul úderis kirildiń tynysyn odan ári taryltyp barady.

Qazir 90 jyldan astam latyn jazýynda otyrǵan úlken tájiribesi bar túrik halqy da latyn grafikasyndaǵy jetekshi tilderdiń ataý-terminderin sol qalpynda alý úderisine keńinen jol berip, sózdikqoryn óz jazý júiesiniń sheńberinde taza ustai almai otyr. Latyn qarpi qazaq jazýyna da óz problemalarymen keletini sózsiz. Naryq lokomotivi bolyp otyrǵan dominant til terminderi, tehnikanyń tili stihiialy túrde ózdiginen basa kóktep kelip turady. Olar shekaradan ýltra kúlgin sáýleleri ispetti ótip alyp, eshnárseni kútpesten etene aralasyp kete beredi. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta, tildik qoldanysqa túsedi. Olardy resmi sózdikqorǵa qalai tirkeý, árine, ǵalymdardyń quziretinde. Basqalardyń tájiribesinen kórip otyrǵanymyzdai, «alǵan» sózderimiz jazýymyzdy jatsynyp, nemese kerisinshe jazýymyz alǵysy kelgen sózderin ala almai «kemtar» kúi keshýden aman bolsaq deimiz. Basty mindet – jazý júiesin ikemdi qurastyrý jáne onyń tunyǵyn saqtaý. Sózdikke júginip jazý, transkriptsiiaǵa júginip oqý degen nárse jazýdyń eń tozǵan júielerinde ǵana oryn alady. Osydan saqtanýymyz kerek. Qazaqtyń sóz qorjynynda óziniń jazýynyń tabiǵi bolmysynan bólek jazylatyn bir sóz bolmaýǵa tiis.

Paidalanylǵan ádebietter

1. https://englishlive.ef.com/blog/language-lab
2. Dáýletuly B. «Aiqyn» https://mtdi.kz/e/til_sayasaty/id/353/q/2
3. Ýáli N. Grafika. Orfografiia. Orfoepiia. Monografiia. – Almaty, 2018j. – 250 b.
4. https://enacademic.com/dic.nsf/enwiki/3894487.

4. Kúderinova Q. Birge jazylatyn sózder nege kóbeidi? https://mtdi.kz/main/tilshi_portfeli/id/1034

5.     Bizaqov S. Orfografiianyń orny bólek. – «Ana tili» gazeti, 2018 j. 18 qazan

Nursáýle Maqsutqyzy Rsalieva

Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna»

ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń

jetekshi ǵylymi qyzmetkeri,filologiia

ǵylymdarynyń kandidaty