اعىلشىن تٸلٸ باي ما, قازاق تٸلٸ باي ما? كٶپتەگەن دەرەككٶزدەر باسقا تٸلدەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ سٶزدٸك قورى باي تٸل اعىلشىن تٸلٸ دەپ كٶرسەتەدٸ. بٸراق بۇل اعىلشىن تٸلٸنٸڭ سونشالىقتى قۇنارلى تٸل ەكەنٸن بٸلدٸرمەسە كەرەك.
مىسالى, «https://www.soyle.kz/article/view» دەرەككٶزٸ قازاق تٸلٸندەگٸ تٷيەنٸڭ 53 اتاۋىن كٶرسەتەدٸ:
|
ويسىلقارا شالقۇيرىق ايىر تٷيە نار تٷيە بوتا كٶشەك ناربوتا تايلاق سٷتتايلاق بٷلدٸرشگٸن قۇنانشا دٶنەنشە تىعىرشىن سوقتان |
بۋىرشىن اتان اتانشا ٸنگەنشە مايا ارۋانا تۇمسا نار نارشا ٷلەك بۋرا الاشا جامپوز |
بٸرتۋما تٷس ايىر لەكٸر ەلە نار قوسپاق بالقوسپاق اراقوسپاق مىرزاقوسپاق نار قوسپاق قىرىستى قوسپاقجارباي جٶڭ جٶڭباي |
كٷرت كەردەرٸ كەزنار قىلاعاي قىلقي قالباعاي وقباق بەكباتشا قولباتشا جٶنەك شاۋ تٷيە جەلمايا الا كٶپەن |
ال اعىلشىن تٸلٸندە تٷيەنٸڭ نەبارى 2-اق اتى بار:
camel – تٷيە
dromedary – بٸر ٶركەشتٸ تٷيە, نار
baby camel – بوتا (سٶزبە-سٶز «تٷيەنٸڭ بٶپەسٸ»)
قاراپ وتىرساڭىز, اعىلشىن تٸلٸندە ەڭ قاراپايىم «بوتا» دەگەن سٶز جوق, «تٷيەنٸڭ بٶپەسٸ» دەيدٸ. «تٷيەنٸڭ بٶپەسٸ» دەگەندٸ اتاۋ دەپ قالاي ايتامىز? ەگەر ٶزٸمٸزگە ات بەرٸلمەسە ەكە-شەشەمٸزدٸڭ بٶپەسٸ, ادامنىڭ بالاسى بولىپ جٷرە بەرمەيمٸز بە? سول سەبەپتٸ «baby camel»-دى ەسەپكە الماي, 2 سٶز دەپ وتىرمىز. اعىلشىندارعا تٸپتٸ «بوتا» دەگەن سٶزدٸ قازاق تٸلٸنەن الۋ جٶنٸندە ۇسىنىس جاساۋعا بولاتىن تەرٸزدٸ. سەبەبٸ, ولار ٶزدەرٸندە جوق سٶزدٸڭ بارلىعىن ٶزگەدەن الا بەرۋگە داعدىلانعان. راسىندا, ولاردىڭ تابيعي دىبىستىق جٷيەسٸنە مٷلدەم نۇقسان كەلتٸرمەيتٸن, قولدانىسقا قولايلى, قىسقا دا نۇسقا, قۇلاققا دا جاعىمدى سٶزدٸ نەگە قازاقتان الماسقا?
دەل وسىنداي كٶرٸنٸستٸ, جىلقى, سيىر, قوي, ات-تۇرمان اتاۋلارىنان دا كٶرۋگە بولادى. كوگنيتيۆتٸك لينگۆيستيكادان بٸلۋٸمٸزشە, ەر حالىقتىڭ ٶز ٶمٸر-سالتى مەن دٷنيەتانىمى ٶز سٶزدٸكقورىنان كٶرٸنٸس تابادى. اعىلشىنداردىڭ دا, مەسەلەن, بٸر عانا قايىق پەن كەمەگە بايلانىستى تەرميندەرٸنٸڭ سانى 200-دەن اسىپ جىعىلادى.
مىنا «https://www.enchantedlearning.com/wordlist/boat.shtml» عالامتور كٶزٸ 217 تەرمين كٶرسەتٸپ تۇر. سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ. تٷيەتٸنٸمٸز, ەر ۇلتتىڭ ٶز شارۋاشىلىعى مەن دٷنيەتانىمىنا قاراي بٸر زاتتىڭ (كونتسەپتٸڭ) تٶڭٸرەگەندە شوعىرلانعان مول سٶزدٸك قورى بولادى دا, ال باسقا بٸر زاتتىڭ تٶڭٸرەگەندە لەكسيكاسى جوقتىڭ قاسى بولىپ كەلەدٸ. كەيبٸر ٶز ٶمٸر-سالتىندا كەزدەسە بەرمەيتٸن زاتتارعا تٸپتٸ اتاۋ بەرٸلمەيدٸ. كەيدە زات نە قۇبىلىس تانىس بولسا دا, اراگٸدٸك قولدانىستا بولسا دا وعان اتاۋ بەرٸلمەگەن بولىپ شىعادى. مەسەلەن, اعىلشىنداردا, ورىستاردا, قازاقتاردا (ادامزات بالاسىنىڭ بارلىعىندا دەپ ايتايىق) «دەجاۆيۋ» قۇبىلىسى بار, بٸراق وعان ات بەرٸلمەگەن. سول سەبەپتٸ, كٶپ تٸلدەر وسى بۇرىنعى ٶتكەن بٸر سەتتٸڭ قايتالانىپ جاتقانى تەرٸزدٸ قۇبىلىستى بٸلدٸرەتٸن «déjà vu» سٶزٸن فرانتسۋز تٸلٸنەن العان. قازاق تٸلٸندە بۇل ۇعىمدى بەرۋگە «جاڭعىرشاق» دەگەن (ياعني قايتا جاڭعىرعان شاق دەگەن ماعىنادا) تەرمين بەلگٸلەۋگە بولاتىن تەرٸزدٸ.
دەسەك تە, كوگنيتيۆتٸك دٷنيەتانىم سٶزدٸكقور قالىپتاستىرۋشى بٸردەن-بٸر فاكتور ەمەس. تٸلدەگٸ سٶز سانىنىڭ نەگە بٸر تٸلدە كٶبٸرەك, نەگە بٸر تٸلدە ازىراق بولىپ كەلۋٸنٸڭ, سونداي-اق تٸلدەردٸڭ قۇراندى قاباتتارىنىڭ دا الۋان تٷرلٸ جاسالۋىنىڭ جەنە بٸر باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ – تٸلدٸڭ ٶز تابيعي جاراتىلىسى بولىپ سانالاتىن گرامماتيكالىق تٷرلەنٸمٸنٸڭ جاسالۋ جولى مەن جازۋىنىڭ جٷيەسٸ.
سونىمەن, اعىلشىن سٶزٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا قانشا بولدى? شەكسپيردٸڭ قالامى ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتاتىن تۋىندىلارىن جازىپ جاتقان تۇستا اعىلشىن تٸلٸ نەبارى 6 ميلليون عانا كٸسٸ سٶيلەيتٸن اسا بٸر ماڭىزى بولا قويماعان تٸل بولعان ەكەن. سول تٸل ٶزٸندە جوق سٶزدٸڭ بارلىعىن ٶزگەلەردەن الىپ, جوقتى بار ەتٸپ قويۋ ٷشٸن «ەسٸگٸن» ايقارا اشىپ قويعان ەدٸ. سول ٷردٸس ەلٸ كٷنگە دەيٸن تولاسسىز جالعاسىن تاۋىپ, مىڭداعان «بٶتەن» سٶزگە سٶزدٸكتەرٸنەن ورىن بەرٸلٸپ, «اعىلشىن سٶزٸ» دەگەن ەسەپتٸ كٶتەرۋگە قاتىسىپ جاتادى.
2010 جىلى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە گۋگل اعىلشىن تٸلٸندە 1,022,000 سٶز بار دەپ جەنە بٸرنەشە مىڭداعان سٶز جىلما-جىل قوسىلىپ وتىرادى دەپ كٶرسەتەدٸ [1]. «اعىلشىن تٸلٸندە نەشە سٶز بار?» دەگەن سۇراققا «https://www.lexico.com/en/explore/how-many-words» دەرەككٶزٸ «ناقتى جاۋاپ جوق» دەيدٸ. نەگٸزگٸ سەبەپ نەنٸ سٶز دەپ ساناپ, نەنٸ سٶز دەپ ساناماۋ, نەنٸ اعىلشىن سٶزٸ دەپ تانىپ, نەنٸ ەسەپكە الماۋ تەرٸزدٸ سۇراقتار تٶڭٸرەگەندە تۋىنداپ جاتادى.
قازاق تٸلٸندە قانشا سٶز بار? شىندىعىنا كەلگەندە, قازاق تٸلٸندە, سونداي-اق كەز-كەلگەن اگليۋتيناتيۆتٸ تٸلدەردە سٶزدەر سانى فلەكتيۆتٸ تٸلدەردەگٸ سٶزدەر سانىنا قاراعاندا ەلدەقايدا كٶپ بولۋى تيٸس. نە سەبەپتٸ? سەبەبٸ, بالا, بالانىڭ, بالانى, بالادا, بالادان, بالامەن, بالاسىز, بالالى, بالالار, ت.ب., ياعني اتاۋ تۇلعالى بالا سٶزٸنە جالعانۋى مٷمكٸن جالعاۋلىقتاردىڭ بارلىعى فلەكتيۆتٸ تٸلدەردە پرەدلوگتارمەن بەرٸلسە, پرەدلوگتاردىڭ ەرقايسىسى بٸر-بٸر سٶز بولىپ سانالادى. ال جالعالمالى تٸلدەردە مىسالعا كەلتٸرٸلگەن بالادان, بالامەن, بالالى ت.ب. تولىپ جاتقان گرامماتيكالىق تٷرلەنٸمنٸڭ ەرقايسىسى ەرتٷرلٸ سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتٸن جەكە-دارا, سٶزدٸكتەن دەربەس-دەربەس ورىن تەبۋگە ەبدەن لايىقتى سٶزدەر بولىپ سانالادى. بۇل كەلتٸرٸلگەن مىسال ەرمەن قاراي بالانىكٸ, بالانىكٸنە, بالانىكٸندە, ت.ب.س.س. ەسەپسٸز تٷرلەنٸپ كەتە بەرۋٸ تيٸس. ال ەگەر سٶزدٸ وسى تۇرعىدان سانايتىن بولساق, سٶزدٸڭ سانىنا ەسەپ جەتپەۋٸ مٷمكٸن. قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ 15 تومدىق سٶزدٸگٸندە (2011ج.), ەرينە, سٶز رەتٸ بۇلاي تٸركەلمەگەن, بالا دەگەننەن سوڭ بالا-باجىر, بالاباقشا بولىپ جالعاسىپ كەتەدٸ. ال مۇنداي ەربٸر اتاۋ تۇلعالى سٶزدٸ جالعانۋى مٷمكٸن بارلىق جالعاۋ-جۇرناقتارىمەن قوسا دەربەس سٶز ەتٸپ تٸركەپ سانايتىن بولساق, تٸلدٸڭ سٶزدٸك قورى 15 ەمەس, 150 تومدىققا دا سىيماي قالۋى مٷمكٸن. دەسەك تە, «15 تومدىق قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە 150 مىڭنان استام سٶز بەن سٶز تٸركەسٸ ەنگەن» دەگەن دەرەك بار ەكەنٸن ايتا كەتەلٸك [2].
سٶزدٸكقوردى جاساندىلىقپەن كٶبەيتۋ قاجەت پە? سٶزدٸكقوردى كٶبەيتۋ مەسەلەسٸ تەك قانا قاجەتتٸلٸك تۇرعىسىنان تۋۋ كەرەك. ياعني, ٶزٸڭدە جوقتى ٶزگەلەردە بار بولسا, الۋ. بٸرقاتار عالىمدارىمىز تٸلدٸڭ سٶزدٸكقورىن كٶبەيتۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەيدٸ. شىندىعىنا كەلگەندە, ول قاجەت ەمەس, سەبەبٸ تٸلدٸڭ ساپاسى ونىڭ سٶز سانىمەن ەسەپتەلمەيدٸ. تٸلدٸڭ شۇرايىمەن, قۇنارلىعىمەن ەسەپتەلەدٸ دەسەك اقىلعا قونىمدى. بٸز بەرٸبٸر بٷگٸنگٸ سٶز ساناۋىمىزبەن قانشا تىرىسساق تا اعىلشىن تٸلٸنٸڭ سٶزٸنٸڭ سانىنا جەتە المايمىز. ونىڭ ەڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸن بىلاي كٶرسەتەيٸك:
اگليۋتيناتيۆتٸ تٸل (قازاق تٸلٸ) ≠ فلەكتيۆتٸ تٸل (اعىلشىن تٸلٸ)
قازاق تٸلٸندە: ٶتٸنٸشٸمٸز قاناعاتتاندىرىلماعاندىقتان – 2 سٶز
AA (امەريكان اعىلش.): For the reason our request was not satisfied – 8 سٶز
با (بريتان اعىلش.): For the reason our request has not been satisfied – 9 سٶز
ەگەر بٸر عانا «قاناعاتتاندىرىلماعاندىقتان» دەگەن سٶزدٸ تارقاتىپ جازساق, بۇل دا سونداي 8 سٶز بولادى, قاراڭىز, 8 گرامماتيكالىق تٷرلەنٸم:
قاناعات
قاناعاتتان
قاناعاتتاندىر
قاناعاتتاندىرىل
قاناعاتتاندىرىلما
قاناعاتتاندىرىلماعان
قاناعاتتاندىرىلماعاندىق
قاناعاتتاندىرىلماعاندىقتان
دەمەك, بٸزدٸڭ 1 سٶزٸمٸز, اعىلشىننىڭ 8/9 سٶزٸ بولسا, سٶز ساناۋعا كەلگەندە وسىنداعى «قاناعات»-تان باستالىپ, «قاناعاتتاندىرىلماعاندىقتان» ارالىعىنداعى ەربٸر سٶز ساناققا الىنۋ كەرەك بولادى. اعىلشىن تٸلٸنٸڭ سٶز سانىنا جەتٸپ, اسىپ تٷسۋ ٷشٸن بٸز سٶزٸمٸزدٸ وسىلاي عانا بارلىق جالعاۋ-جۇرناقتارىمەن قوسا دەربەس جەكە-جەكە لەكسەما رەتٸندە ساناۋىمىز كەرەك بولادى. سوندا جوعارىداعى مىسالىمىز ودان ەرمەن قاراي مەسەلەن, بالالى, بالالىنىڭ, بالالىنى, بالالىدا, بالالىدان, بالالىسىز, بالالىمەن, بالالىلار, بالالىلاردىڭ, بالالىلاردى, بالالىلاردا, بالالىلاردان, بالالىلارسىز, بالالىلارمەن ... وسىلاي كەتە بەرۋٸ تيٸس.
دەمەك, گرامماتيكالىق تٷرلەنٸمٸ اگليۋتيناتسييا تەسٸلٸمەن جاسالاتىن تٸلدەردە, شىندىعىنا كەلگەندە, سٶز سانى گرامماتيكالىق تٷرلەنٸمٸ فلەكساتسييا تەسٸلٸمەن جاسالاتىن تٸلدەردەگٸدەن ەلدەقايدا كٶپ ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. بٸزدٸڭ سٶزدٸكتەرٸمٸزدە سٶز سانىنىڭ ازداۋ كٶرٸنٸپ جٷرگەن سەبەبٸ, بٸز سٶزدەرٸمٸزدٸ بار بولعانى «باسقاشا» سانايمىز, تاراتىپ ايتساق, 8/9 (ودان دا كٶپ) سٶز بولاتىن ٷلكەن توپتامالاردىڭ تٷبٸرٸن عانا ەسەپكە الامىز. مٷمكٸن «ەدٸلەتتٸ» جولمەن ساناعاندا قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸك قورىندا قانشا سٶز بار ەكەنٸن بولاشاقتا ەسەپتەپ شىعارۋعا دا بولاتىن بولار.
سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ جازۋ سٶز سانىن كٶتەرۋ جولى ما? ٶز تٸلٸندە سٶزدٸك قورىنىڭ مول بولعانىن كٸم قالاماسىن, سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋ دە, كٸرٸكتٸرۋ دە تەسٸلدەرٸمەن سٶزدٸك قوردى ۇلعايتۋ جولدارىن ۇسىناتىن عالىمدارىمىز بار. مەسەلەن, پروفەسسور ن.ۋەلي: «...مازمۇنى جاعىنان دا, فورماسى جاعىنان دا تيياناقتالعان, اۋديوبوسارالىقسىز ايتىلاتىن اتالىمدار گرافيكالىق جاقتان دا تيياناق تاۋىپ, بٸرگە تۇلعالانۋعا تيٸس. مىسالى: اتقورا, سيىرقورا, اتاربا, ٶگٸزاربا, قولشانا, يتشانا, تاسجول, تەمٸرجول, جٷكمەشينە ت.ب.» [3; 102] دەپ, بٸر دەنوتاتتى بٸلدٸرەتٸن سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى سٶزدٸك قۇرامىن ۇلعايتۋعا بولاتىنىن ايتادى. اۋىلشارۋاشىلىق, ەگٸنشارۋاشىلىق, سۋشارۋاشىلىق دەگەن تەرٸزدٸ تٸركەستەر بٸر ەكپٸنگە بايلانىپ دىبىستىق جاعىنان جىمداسادى. مىسالى, سۋشارۋاشىلىق باسقارماسى دەگەندەگٸ ەكٸ لەكسەما مازمۇن جاعىنان بٸرٸگٸپ, بەلگٸلٸ بٸر وبەكتٸنٸڭ قاي سالاعا قاتىستىلىعىن كٶرسەتەدٸ [3; 104] دەيدٸ پروفەسسور ن. ۋەلي.
ق.كٷدەرينوۆا دا «تٸل ٷنەمدٸلٸگٸ ٷشٸن تٸلدٸڭ ٶزٸ ۋنيۆەربتەۋ قۇبىلىسىنا ۇمتىلادى. Cوندىقتان قازاق ەملەسٸ جازۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرٸندە بٶلەك جازىلۋىن نورمالاعان ورفوگراممالار ەندٸ بٸرگە جازۋىن كٷشەيتٸپ وتىر. ...سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋ, بٸرگە جازۋ – تەسٸل بولسا, بٸرٸككەن سٶز سول تەسٸلدٸڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە سٶز سانىن ارتتىرادى» دەيتٸن پٸكٸردە [4].
قازاق ەلٸپبيٸن لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋ جٶنٸندە ۇلتتىق كوميسسييا جانىنان قۇرىلعان ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا كٶپ تالاس-تالقى تۋدىرعان تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ وسى «بٸرگە مە, بٶلەك پە?» سۇراعى بولدى. «ۇر دا جىق» قالاي جازىلادى? ۇسىنىلعان نۇسقالار: ۇردا-جىق, ۇر دا جىق, ۇرداجىقتىق. اعىلشىن تٸلٸنٸڭ تەجٸريبەسٸندە مۇنداي مەسەلەلەر دەفيس ارقىلى شەشٸلەدٸ: far-too-chatty, never-to-be-forgottenتەرٸزدٸ, سوندا بۇل تەجٸريبە بويىنشا جازىپ كٶرسەك:
قاسىنا بارىپ, ۇر دا جىق! (1)
ٶزٸ بٸر ۇر-دا-جىق ادام ەكەن. (2)
ۇر-دا-جىقتىقتىڭ قاجەتٸ قانشا?! (3)
بۇل (2)(3) دابٸرٸكتٸرۋ تەسٸلٸ جەنە بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ اراجٸگٸن كٶرسەتٸپ تۇراتىن جاقسى تەسٸل, سونداي-اق وسى نۇسقاسىندا دا سٶز اتاۋ تۇلعاسىندا تۇرعان جاڭا بٸر سٶز رەتٸندە سٶزدٸكتەردەن ورىن الا الادى. سٶزٸ شۇبالاڭقى تٸلدەردە سٶزدەردٸ دەفيسسٸز قوسقاننان گٶرٸ دەفيسپەن قوسۋ قولايلىراق كەلگەن بولار ەدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ جازۋ-سىزۋ تەجٸريبەمٸزدە بٸر تٸلدٸك بٸرلٸكتە بٸر عانا دەفيس بولۋ كەرەك دەگەن تەرٸزدٸ (ەش جەردە جازىلماسا دا) قالىپتاسىپ قالعان ۇستانىم بار ەكەن.
«سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ جازۋ سٶز سانىن كٶتەرۋ جولى ما?» دەگەن سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرسەك, جاۋاپ – «ييا». دەسەك تە, مەسەلە سٶزدٸك قوردى مولايتۋ تۇرعىسىنان ەمەس, قولدانىسقا قولايلىلىق تۇرعىسىنان عانا قاراستىرىلىپ, سوڭعى توقتامدارىنا تابان تٸرەۋٸمٸز كەرەك دەگەن ويدامىز.
سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ گرافيكالىق تۇرپاتى سٶزدٸككە ەنە مە? سٶزدٸكقوردى ۇلعايتۋدىڭ جەنە بٸر تەسٸلٸن پروفەسسور س.بەيزاقوۆ كٸرٸككەن سٶزدەردٸ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ نۇسقاسىنداعى كٷيٸنشە جازبا تٸلدٸڭ نورماسىنا اينالدىرۋ ارقىلى ۇسىنادى. پروفەسسور اعامىز تۋىس تٸلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە بٸرٸككەن سٶزدەر فونەتيكالىق ۇستانىممەن جازىلادى دەگەندٸ نەگٸزگە الادى: «بەلگٸلٸ بٸر جٷيەنٸ, رەتتٸلٸكتٸ ساقتاپ, كٸرٸكتٸرٸپ جازۋعا كەلەتٸن سٶزدەر تٸلٸمٸزدە جەتكٸلٸكتٸ, مەسەلەن, الىپ/اپ, ەدٸم/ەم, ەدٸڭ/ەڭ, ەدٸك/ەك, كەلٸپ/گەپ, قالىپ/قاپ, ۋاقىت/ۋاق, قىلىپ/قىپ ۆاريانتتارىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىنىڭ سٶز تۇلعاسىنىڭ ىقشامدالۋ بارىسىندا كٸرٸككەن سٶزدٸڭ قوسىمشاسىنا اينالعانىن ەسكەرۋسٸز قالدىرىپ كەلدٸك. مىسالى, كەلٸۆاپ, شاقىرىۆاپ, كٶرٸۆاپ, كٷتٸۆەم, ەستٸۆەم, بارىۆەڭ, كٶمەك بەرٸۆەك, ەسكەرتٸۆەك, ايتقىمگەپ, كٶرگٸڭگەپ, كٸرگٸمٸزگەپ, كٷتٸۆەك, ۇرىسسىنگەپ, بٸلگٸمگەپ, تۇراعاپ, وتىراعاپ, كٶرەساپ, كەلەساپ, كٸرەساپ, جەردەمعىپ, تانىۆاپتى, بايلاۆاپتى, كٸرٸۆاپتى, ەڭگٸمەعىپ, ەندٸگەپ سەكٸلدٸ كٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ اراجٸگٸن اشىپ, سٶز تٸركەسٸ تٷرٸندە جازعانىمىز تيٸمدٸ ەمەس» دەيدٸ [5].
وسى تاقىرىپقا سەيكەس لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيگە كٶشۋگە بايلانىستى 2018ج. 6 جەلتوقساندا ماقۇلدانعان ەملە ەرەجەلەرٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە ارنايى پاراگراف قاراستىرىلعان بولاتىن: §12. سٶزدەردٸڭ جەنە كٷردەلٸ سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ سىڭارلارىنىڭ تٷبٸر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى: …bara almaımyn (baralmaımyn ەمەس), barsa ıgi edi (barsıgedi ەمەس), baryp pa eken (baryppeken ەمەس), kele jatyr (kelatyrەمەس), kúnkóris, kúnbaǵys, shekara, qyrkúıek, kókónis.
تٸلدٸڭ ەدەبي نورماسى جازبا تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸندە قالىپتاسادى. بٸراق بٸز ايتىپ وتىرعان جازبا تٸلٸ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ قاعازعا تٷسكەن جازباشا فورماسى ەمەس. مەسەلەن, كٶركەم ەدەبيەت وقيعا بارىسىن دەلمە-دەل جەتكٸزۋ ماقساتىندا كەيٸپكەردٸڭ اۋزىنان شىققان سٶزدٸ سول قالپىندا قاعازعا تٷسٸرە الادى. مۇندا بالانىڭ بىلدىرى دا, ساقاۋ كٸسٸنٸڭ سٶزدٸ قالاي ايتقانى دا, تٸپتٸ سٶزدٸڭ ىرعاعى دا بەينەلەنٸپ (قوووووويش!, اع.ت. Oh, nooooooo! ت.ب.) گرافيكالانىپ جاتادى. بٸراق سولاي جازىلعاننىڭ ەرقايسىسىنىڭ سٶزدٸككە تٸركەلۋٸ, سٶزدٸك قورىنا ەسەپكە الىنۋى مٸندەتتٸ ەمەس. مىسالى, س.ەلۋبايدىڭ «اق بوز ٷي» رومانىنان مىسالدار الساق:
...ورىس بوپ كەتكەن [85 ب.]
تۇرا جٷگٸرۋٸن ەكەسٸ كەلاتقانداي [127 ب.]
جارايد, بٷكە![171ب.]
بۇ قايسى, ەي [183ب.]
...جاۋلىعىڭ جەلپٸلدەپ باراتسىڭ [208 ب.]
اۋ بۇ نە بۇل?! [226 ب.]
قوي, ٶيدەمە! [233 ب.]
بەسە, سوبورجوي كٸم [233 ب.]
ۋا, قايران بابام! جاتسىڭ با? [246 ب.]
تەشتيدٸڭ بالاسى قۇساپ اۋزىڭ قيسايىپ كەتٸپ جٷرەر [248 ب.]
مۇنداعى ەرەكشەلەنگەن سٶزدەر ەگەر ٶزدەرٸنٸڭ ەدەبي نورمالارىندا «بۇل», «بارا جاتىرسىڭ», «ولاي دەمە», ت.ب. بولىپ ايتىلسا ولار ەڭگٸمە بارىسىندا ەسەرٸن جوعالتىپ الاتىن ەدٸ, سول كوممۋنيكاتسيياداعى شىنايى ەسەردٸ ساقتاۋ ٷشٸن جازباشا نۇسقاسىنىڭ دا حاتقا وسىلاي تٷسۋٸ قاجەت بولىپ تۇر.
كەز كەلگەن كٶركەم شىعارمادان وسىنداي اۋىزەكٸ سٶزقولدانىستىڭ گرافيكالىق نۇسقاسىن تابا بەرۋگە بولادى. ە.اسقاردىڭ «ٶر التاي, مەن قايتەيٸن بيٸگٸڭدٸ!» رومانىنىڭ 3-بەتٸندە:
— ... قانداي ٶنiم بەرiپ قارىق قىپ جاتىر?
— نە بولۋشى ەد... قوي باعامىز, سيىر ساۋامىز دەگەندەي...
— ەنەكي, ٶزiڭ ايتىپ وتىرسىڭ... قۇدايا تەۋبا, ٶنiم دەگەنiڭ بiزدە جەتەدi ەكەن عوي? ناعىپ مەن ۇمىتا قالعام!
سول سيياقتى وسى كٷنگٸ WhatsApp ەڭگٸمە دٷكەندەرٸندە دە نەستەۆاتسىڭدار, كەلجاتسىڭدارما, كەلجاتىرمىز, بارجاتىرمىز, نە بوپ قاپتى, كەتچٸ, كٷشتٸٸٸٸٸ ٶتتٸ, ٶلتٸرٸپ كيٸنٸپ اپتى, ت.ب. سٶزقولدانىستار بار.
دەمەك, تٸلدٸڭ فۋنكتسيونالدى ستيلٸنە, ياعني جۇمسالىم اياسىنا قاراي, تٸلدٸك بٸرلٸكتەر رەسمي جەنە بەيرەسمي تۇرپاتتارىندا قولدانىلادى. بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە ايتپاعىمىز, وسىنداي اۋىزەكٸ سٶيلەۋ قولدانىسىندا جٷرگەن تۇرپاتتىڭ بارلىعىن سول قالپىندا سٶزدٸككە ەنزٸگٸپ قوردى ۇيعايتامىز دەۋگە بولمايدى. دەسەك تە, بۇلاردىڭ ەڭ جيٸ ۇشىراساتىندارى سٶزدٸكتەردەن ٸزدەگەندە تابىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. پروفەسسور س.بيزاقوۆتىڭ مىسالعا كەلتٸرگەن الىپ/اپ, ەدٸم/ەم, ەدٸڭ/ەڭ, ەدٸك/ەك, كەلٸپ/گەپ, قالىپ/قاپ, ۋاقىت/ۋاق, قىلىپ/قىپ جۇپتارىنىڭ ەكٸنشٸ سىڭارلارى سٶيلەۋ تٸلٸمەن قوسا پوەزييا تٸلٸندە دە مولىنان ۇشىراساتىن بولعاندىقتان, ٶزدەرٸنٸڭ تولىق نۇسقالارىنىڭ ۆاريانتتارى رەتٸندە سٶزدٸكتەردەن ورىن الۋعا تيٸس. سونداي-اق بۇل ۆاريانتتاردىڭ ارنايى سٶزدٸكتەرگە تٸركەلۋ كەرەك ەكەندٸگٸ دە ۋاقىت تالابىنان سۇرانىپ تۇرعانىن كٶرەمٸز. دەمەك, سٶزدەردٸڭ كٷشتٸٸٸٸٸ, قوووووويش دەگەندەي ەموتسييانالدى نۇسقاداعى گرافيكاسى سٶزدٸكتەرگە تٷسپەسە دە, ٶيدەۋ – ٶيدەمەۋ, بٷيدەۋ – بٷيدەمەۋ, بۇ, بوپ, قاپ, ۋاق, اپتى, قاپتى, بوپتى, كەپتٸ, ت.ب. تۇرپاتتارى سٶزدٸكتەردەن تابىلۋ كەرەك.
تايبۋرىل سوندا سٶيلەدٸ, سٶيلەگەندە بٷي دەدٸ.
الپامىس سوندا سٶيلەدٸ, سٶيلەگەندە بٷي دەدٸ.
تٶلەگەن سوندا سٶيلەدٸ, سٶيلەگەندە بٷيدەدٸ, ت.ب.س.س.
وسىنداي قولدانىستا كەزٸككەن جاعدايدا قازاق تٸلٸن سٶزدٸكتٸڭ كٶمەگٸمەن وقيتىن جاندارعا بٷي سٶزٸ ەشقانداي سٶزدٸكتەن تابىلماۋى كەرەك پە? ونداي بولسا شىعارمالاردا نەگە جيٸ ۇشىراسادى? سوندىقتان, وقىرمانعا قولايلى جاعداي تۋدىرۋ ٷشٸن ٸزدەگەندە تابىلا قوياتىن, مىناۋ تەرٸزدٸ ماعلۇمات سٶزدٸكتەردە تۇرۋ كەرەك:
بٷي (-دەۋ, دەپ ايتۋ) –بىلاي دەپ ايتۋ, بىلاي دەۋ كٷردەلٸ ەتٸستٸگٸنٸڭ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸندە قولدانىلاتىن نۇسقاسى. مىسالى, قوي, ٶيدەمە! بٷي دەپ ايت! قاراڭىز: ٶيدەۋ, ٶيدەمەۋ, بٷيدەمەۋ.
اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ مىسالدارمەن دە ەرلەۋگە بولادى.
ەلٸپبي مەن جازۋ جٷيەسٸنٸڭ سٶزدٸكقورعا ەسەرٸ بار ما? تٸلدٸڭ جازۋ جٷيەسٸ قانداي دا بٸر لەكسەما جاساۋعا بارلىق بولمىس-بٸتٸمٸ ارقىلى قاتىسادى. كەي جاعدايلاردا تٸل ٶزٸنٸڭ جازۋ جٷيەسٸن قۇراپ وتىرعان ەلٸپبيدٸڭ «شەكاراسىنان» اتتاپ شىعىپ, بٶگدە تاڭبالاردى قولدانىسقا الىپ كەلەدٸ. بۇل دۇرىس پا? ەرينە, دۇرىس ەمەس. دۇرىس بولماسا نەدەن تۋادى? سٶزدٸك قوردى كەڭەيتۋ, جاڭا سٶز الىپ كەلۋ نيەتٸنەن تۋادى.
1940 جىلدان باستاپ قازاق ەلٸپبيٸ قۇرامىنا ورىس ەرٸپتەرٸنٸڭ تٷگەلدەي ەنۋٸمەن قازاق مەتٸنٸ اراسىنا ورىس سٶزدەرٸنٸڭ ەمٸن-ەركٸن كٸرٸپ الىپ, سۋداعى بالىقتاي ويناپ جٷرۋٸنە جول بەرٸلدٸ. ياعني, كيريلل جازۋ جٷيەسٸ ارقىلى قازاق تٸلٸ ٶزٸنٸڭ سٶزدٸك قورىن ورىس ەملەسٸمەن جازىلعان سٶزدەرمەن تولتىردى: ۆاگون, ۆەلوسيپەد, ۆەدوموست, ۆاريانت, تسەمەنت, تسيركۋل, سەزد, كومپيۋتەر, فوتواپپارات, پلەنكا, تسيرك, پاراگراف, ابزاتس... ورىس تٸلٸنٸڭ دىبىستىق تاڭبالارى قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸ قۇرامىندا بولماعاندا مۇنداي قۇبىلىس ورىن الماعان بولار ەدٸ, ياعني بۇل «تٸل بۇزارلاردىڭ» باسا كٶكتەپ ەنٸپ الۋىنا ەلٸپبي مەن جازۋ جٷيەسٸنٸڭ (ونداعى ورفوگرافييالىق پرينتسيپتەردٸڭ) ٶزٸ تٸكەلەي سەبەپشٸ بولدى.
ەگەر قانداي دا بٸر تٸل شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ قابىلداۋدا يا فونەتيكالىق, يا فونەماتيكالىق قايسىسىنا بولماسىن, سٷيەنٸپ جازىپ كەتە بەرە الماسا, سول تٸلدٸڭ گرافيكالىق بولمىسى زالال كٶرەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, تٸلدٸڭ ەلٸپبيٸنٸڭ, جازۋ جٷيەسٸنٸڭ ٶزگە تۇرماق, ٶز سٶزدەرٸن ەركٸن جازا المايتىن «كەمتارلىعىنان» تٸل دە, ونى تۇتىنۋشىلار دا زارداپ شەگەدٸ. ٶز سٶزدٸكتەرٸنەن ورىن العان دياكريتيكالىق ٷستەمەلەرٸبار سٶزدەردٸ اعىلشىن تٸلٸن تۇتىنۋشىلار جازۋدا دا, وقۋدا دا اۋىرتپالىقپەن قابىلداپ وتىر. قاجەت دەسەڭٸز, عالامتوردان ەلٸپبي رەتٸمەن تٸزٸلگەن دياكريتيكالىق ٷستەمەلەرمەن جازىلاتىن اعىلشىن سٶزدەرٸ دەگەن تٸزٸمدەردٸ دە تابا الاسىز [6]:
|
P |
papier-mâché, passé, pâté, phở, pièce de résistance, pied-à-terre, plissé, piña colada, piñata, piñon, piraña "(usually piranha)," piqué, più, plié, précis, pölsa, preëmpt [-ion, -ive] "(rare)", première, première danseuse, prêt-à-porter, protégé, protégée, purée |
|
O
|
objet trouvé, olé, ombré, omertà, oölogy "(rare)", opéra bouffe, opera comique, opïum "(rare)", öre, øre, outré |
|
S |
sauté, séance, señor, señora, señorita, Sinn Féin, smörgåsbord, smörgåstårta, soigné, soirée, soufflé, soupçon, surströmming |
|
V |
ventre à terre, vicuña, vin rosé, vis à vis, voilà, vardøgr |
مۇنداي ەلٸپبيٸندە جوق بٶگدە تاڭبالار كٸمگە بولماسىن قولايسىزدىق تۋدىراتىنى راس. اعىلشىن تٸلٸ ٶزٸنٸڭ قيىن جازۋىن جەڭٸل ەتٸپ وقۋدى فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا كٶمەگٸمەن شەشكەن دەيمٸز. بٸراق مىناداي تٷسٸنٸكسٸز تاڭبالارمەن جازىلعان باسقا لاتىن قارپٸندەگٸ جازۋلاردان سول قالپىندا الىنا بەرگەن لەكسەمالار جيىنتىعىن قالاي وقۋعا بولادى, ولاردى ترانسكريپتسييادا دا بەرەتٸن فونەتيكالىق تاڭبالار جەتٸسپەيدٸ. بۇل اعىلشىننىڭ جازۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ ٶزدەرٸ اتايتىنداي (`Alphabet Soup`) «ەلٸپبي بوتقاسىنا» اينالدىرىپ الىپ بارا جاتىر.
تٸلدەر ٶزارا قارٸپتەس تٸلدەردەن سٶز الۋعا بيٸم كەلەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق كيريلل قارپٸندەگٸ تٸلدەر لاتىن قارپٸندەگٸ تٸلدەن سٶز السا, مەتٸن ٸشٸندە سول قالپىندا پلانتاتسييا (قوندىرۋ – ن.ر.) تەسٸلٸمەن كٶشٸرٸپ جازۋ ارقىلى دا جازا الادى, مىسالى, «BBC World News تەلەارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, ...», «مەنٸڭ بالام Happy bonus جەڭٸپ الدى» دەپ قولدانىپ جاتامىز. ورىس تٸلٸندە دە (OK, show, talk-show, Happy birthday, ت.ب.) وسىلاي كەزٸگٸپ جاتادى. بٸراق بۇلاي الىنعان سٶزدەردٸ كيريلل قارٸپتٸ سٶزدٸكتەر ەنگٸزە المايدى. ال لاتىن قارٸپتٸ جازۋلار سول قالپىندا كٶشٸرٸپ جازۋ تەسٸلٸ ارقىلى كيريلل جازۋىنان سٶز المايدى, سەبەبٸ لاتىن جٷيەسٸندە كيريلل تانىلمايدى. بۇل ٷدەرٸس كيريلدٸڭ تىنىسىن ودان ەرٸ تارىلتىپ بارادى.
قازٸر 90 جىلدان استام لاتىن جازۋىندا وتىرعان ٷلكەن تەجٸريبەسٸ بار تٷرٸك حالقى دا لاتىن گرافيكاسىنداعى جەتەكشٸ تٸلدەردٸڭ اتاۋ-تەرميندەرٸن سول قالپىندا الۋ ٷدەرٸسٸنە كەڭٸنەن جول بەرٸپ, سٶزدٸكقورىن ٶز جازۋ جٷيەسٸنٸڭ شەڭبەرٸندە تازا ۇستاي الماي وتىر. لاتىن قارپٸ قازاق جازۋىنا دا ٶز پروبلەمالارىمەن كەلەتٸنٸ سٶزسٸز. نارىق لوكوموتيۆٸ بولىپ وتىرعان دومينانت تٸل تەرميندەرٸ, تەحنيكانىڭ تٸلٸ ستيحييالى تٷردە ٶزدٸگٸنەن باسا كٶكتەپ كەلٸپ تۇرادى. ولار شەكارادان ۋلترا كٷلگٸن سەۋلەلەرٸ ٸسپەتتٸ ٶتٸپ الىپ, ەشنەرسەنٸ كٷتپەستەن ەتەنە ارالاسىپ كەتە بەرەدٸ. بٸز قالاساق تا, قالاماساق تا, تٸلدٸك قولدانىسقا تٷسەدٸ. ولاردى رەسمي سٶزدٸكقورعا قالاي تٸركەۋ, ەرينە, عالىمداردىڭ قۇزٸرەتٸندە. باسقالاردىڭ تەجٸريبەسٸنەن كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, «العان» سٶزدەرٸمٸز جازۋىمىزدى جاتسىنىپ, نەمەسە كەرٸسٸنشە جازۋىمىز العىسى كەلگەن سٶزدەرٸن الا الماي «كەمتار» كٷي كەشۋدەن امان بولساق دەيمٸز. باستى مٸندەت – جازۋ جٷيەسٸن يكەمدٸ قۇراستىرۋ جەنە ونىڭ تۇنىعىن ساقتاۋ. سٶزدٸككە جٷگٸنٸپ جازۋ, ترانسكريپتسيياعا جٷگٸنٸپ وقۋ دەگەن نەرسە جازۋدىڭ ەڭ توزعان جٷيەلەرٸندە عانا ورىن الادى. وسىدان ساقتانۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ سٶز قورجىنىندا ٶزٸنٸڭ جازۋىنىڭ تابيعي بولمىسىنان بٶلەك جازىلاتىن بٸر سٶز بولماۋعا تيٸس.
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر
- https://englishlive.ef.com/blog/language-lab
- دەۋلەتۇلى ب. «ايقىن» https://mtdi.kz/e/til_sayasaty/id/353/q/2
- ۋەلي ن. گرافيكا. ورفوگرافييا. ورفوەپييا. مونوگرافييا. – الماتى, 2018ج. – 250 ب.
- https://enacademic.com/dic.nsf/enwiki/3894487.
4. كٷدەرينوۆا ق. بٸرگە جازىلاتىن سٶزدەر نەگە كٶبەيدٸ? https://mtdi.kz/main/tilshi_portfeli/id/1034
5. بيزاقوۆ س. ورفوگرافييانىڭ ورنى بٶلەك. – «انا تٸلٸ» گازەتٸ, 2018 ج. 18 قازان
نۇرسەۋلە ماقسۇتقىزى رساليەۆا
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»
ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ
جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ,فيلولوگييا
عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
