Búginde bilim izdegen jannyń joly ashyq. Elimizde azamattardyń sapaly bilim alyp, bilikti mamandar qataryn tolyqtyrýy úshin barlyq múmkindikter qarastyrylǵan. Tipti, álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan qazaqstandyqtar qanshama?! Álbette, jastardyń shetelde bilim alyp, ózge memlekette tájiribe jinaqtaǵany quptarlyq jaǵdai. Biraq shetelde bilim alǵan jandardyń keibiri Qazaqstanǵa oralýǵa qulyqty emestigi taǵy bar. Jalpy, jastar nege shet memlekette bilim alýǵa qumar? Qazaqstandyqtardyń shetelde bilim alýy elimizge qanshalyqty qajet? Eń tiimdi jolyn izdei me?
Shetelde bilim alýdyń joly kóp
Buryndary «shetelde oqyp keldi» degendi jii esti bermeitin edik. Búginde shekara asyp, bilimin jetildirip kelgenderdiń qarasy qalyń. Alaida taiaqtyń eki ushy bolatyndyǵy sekildi bul máseleniń de ońy men terisi bar ekeni aitpasa da túsinikti. Bilimsizdiń kúni ǵarip ekenin túisingen búgingi jastar da, ata-analar da joǵary bilim alýdyń tiimdi jolyn izdeidi. Bir ókinishtisi, qazirgi ýaqytta elimizdegi joǵary oqý oryndarynda bilim alǵannan góri shet memlekette oqyǵan áldeqaida jeńil.
Bul rette mektep bitirýshi túlekterdiń basty kedergisi – ulttyq biryńǵai testileý. Muny biylǵy UBT tapsyrýǵa niet bildirgen oqýshylardyń sanynan-aq baiqaýǵa bolady. Statistikalyq derekterge júginsek, 2016 jyly 120 myń túlek mektep bitirdi. Biraq sonyń 87 myńy ǵana ulttyq biryńǵai testileýge qatysýǵa ótinish bildirgen. Al testileýge 84079 mektep bitirýshi qatysty. Aita keteiik, biylǵy jyly respýblika boiynsha UBT-nyń ortasha kórsetkishi 81,2 baldy qurap otyr. Ótken jyly bul kórsetkish 79,4 ball bolatyn. Eń joǵary 125 baldy biyl 19 túlek jinady. Al 2015 jyly 5 mektep túlegi ǵana 125 balǵa qol jetkizgen. 100-den joǵary ball jinaǵan balalar sany – 16565. Testileý barysynda shekti 50 baldy 14252 túlek jinai almady. UBT-dan joǵary ball jinaǵan túlekter qazir joǵary oqý oryndaryna qujat tapsyrýda.
Al biryńǵai testileýge qatyspaǵan 33 myńǵa jýyq mektep bitirýshiniń bolashaǵy qandai bolmaq? Olardyń barlyǵy birdei joǵary bilim alýdan bas tartty dep aita almaimyz. Ádette sheteldegi joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa nietti jas túlekter ulttyq biryńǵai testileýge qatysýdan bas tartady. Sebebi shetelde bilim alý úshin qazaqstandyq UBT sertifikatynyń esh qajeti joq. Biylǵy UBT-ǵa qatyspaǵan mektep túlekteriniń barlyǵy birdei shetelde bilim alady dei almaspyz. Desek te, olardyń jartysynan kóbi kórshiles Qyrǵyzstan, Qytai, Resei elderinen bastap, árisi Ulybritaniia men AQSh-tyń joǵary oqý oryndaryna qujat tapsyratyny belgili. Bul túlekterdiń elimizdegi oqý oryndarynda bilim alýǵa talpynys ta jasamaǵanyn eskersek, jas talapkerler úshin shetelde bilim alǵan tiimdi bolyp turǵan sekildi. Onyń ústine elimizben shekaralas jatqan kei memleketter jyl saiyn qazaqstandyqtar úshin bilim grantyn qarastyryp otyr. Máselen, biylǵy jyly Resei Qazaqstannyń jas talapkerlerine 300-ge jýyq bilim grantyn bermek. Qazirdiń ózinde Reseidiń oqý oryndarynda bilim alyp jatqan qazaqstandyqtar sany 15 myńǵa jýyq eken. Resei tarapynan bólinetin bilim granttary, tildik kederginiń joqtyǵy, oqý aqysynyń qazaqstandyq bilim ordalaryna qaraǵanda arzan bolýy elimizdegi jas býynnyń kórshi eldiń úlken qalalaryna ketýine jol ashyp otyr.
Qytai Halyq Respýblikasy da qazaqstandyq mektep bitirýshilerdiń betterin qaǵyp otyrǵan joq. Munyń dáleli – aspan asty elinde bilim alýǵa baratyn jastardyń kóptigi. Qytai memleketi qazirgi tańda sheteldik stýdentter úshin bólinetin bilim granttaryna basa mán berýde. Sondyqtan bul eldiń bilim grantyna qol jetkizý jeńildeý. Onyń ústine, Qytaidyń joǵary oqý oryndaryna qujat tapsyrýdyń da eshqandai qiyndyǵy joq. Iaǵni, talapkerler ǵalamtor arqyly qujattaryn qajetti oqý ornyna jiberip, Qytaidaǵy bilim ordalarynyń jaýabyn kútse bolǵany. Ásirese, oqý úlgerimi joǵary talapkerdiń Qytaidaǵy joǵary oqý oryndaryna qabyldaný múmkindigi joǵary.
Talaby taýdai jastarǵa kez kelgen elde qoldaý kórsetiletini aitpasa da túsinikti. Mundai qoldaý álem elderinde joǵary oqý ornyn bitirgennen keiin de jalǵasyn tabady. Iaǵni, memlekettik bilim granty arqyly oqyǵan stýdentterdiń jumysqa ornalasýyn da qamtamasyz etedi. Ókinishke qarai, bizdiń elde oqý bitirgen jastardy jumyspen qamtý máselesi sheshimin tappai keledi. Diplomy bolǵanymen, jumyssyz sendelip júrgen jastar qanshama?! Eldegi mundai jaǵdaidan habardar shetelde bilim alǵan jastar osydan keiin Qazaqstanǵa oralýǵa qaidan qulyqty bolsyn?! Al jastardan qamqorlyǵyn aiamaityn ózge memleketter daryndy túlekterdi ózderinde qaldyrý úshin baryn salady. Osylaisha, bilikti jas mamandar ózge eldiń áleýetin arttyrýǵa qyzmet etedi. Ózge memlekettiń azamattaryna tegin bilim grantyn úlestirgen elderdiń olardan qaitarymyn talap etetini sózsiz. Sondyqtan jat jurtta bilimin shyńdaǵandardyń aitarlyqtai bóligi oqý bitirgen elinde qalatyny shúbásiz. EYDU bilim berý institýtynyń málimetteri boiynsha, sheteldik stýdentterdiń 15-ten 35-ke deiingi paiyzy diplom alǵannan keiin ózderi shetelde, kóp rette, bilim alǵan elde jumys isteýge qalady.
Sońǵy derekter boiynsha shetelde bilim alatyn qazaq stýdentteriniń sany 30 myńnan asqan. 2016 jyldyń basynda Bilim jáne ǵylym ministrligi osyndai málimet taratty. Onyń ishinde 15 myń stýdent Reseide, 10 myńǵa jýyǵy Qytaida, qalǵan 5 myńy Eýropa men AQSh-ta bilim alýda.
Memleket tarapynan qarastyrylǵan bilim grantyna qol jetkize almaǵan talapkerlerge de shet memleketterde bilim alýdyń túrli joldary jeterlik. Máselen, búginde álemniń kez kelgen elinde jastardyń bilim alýyna múmkindik beretin bilim berý baǵdarlamalary bar. Osyndai baǵdarlamalar arqyly qujattaryn rásimdep, shet memleketterde bilim alyp jatqan qazaqstandyq stýdentter de az emes. Túrli baǵdarlamalar men arnaiy granttar arqyly elimizde bilim alyp jatqan sheteldik stýdentter de barshylyq. Bilim jáne ǵylym ministrliginiń derekterine súiensek, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 7 myńǵa jýyq sheteldik stýdent bilim alýda.
Shetelde oqý sán be eken?
Qazaqstandyq jastar shet memlekette bilim alýǵa qumar, óskeleń urpaqtyń mundai umtylysyn memleket te qoldap otyr. Al alyp Qytaida shetelde bilim alýshylarǵa qoiylatyn belgili bir shekteýler bar. Aspan asty eli jylyna oqý maqsatynda azamattaryn jarty nemese bir jyldyq bilim berý kýrstaryna ǵana attandyryp, shekara asyrady. Olardyń basym bóligi – memlekettik qyzmetkerler. 120 millionnan astam halqy bar Japoniia memleketi de jylyna 15-aq azamatty shetelde oqytýǵa ruqsat beredi eken. Munyń syry nede? Halqynyń sany Qazaqstannan áldeneshe ese artyq bul memleketter azamattaryn shetelde oqytýdan nege qashady? Al Qazaqstanda bári kerisinshe…
Qazir álemniń kez kelgen núktesinde bilim alyp júrgen qazaqstandyqtardy kezdestirýge bolady. Shet memleketterde bilim alǵan jastar Qazaqstanǵa qanshalyqty jańa ideialar men tyń jańalyqtar ákelýde? Olardyń barlyǵy birdei elimizdiń múddesi úshin qyzmet etip júr me? Degenmen shetelde bilim alýǵa nietti jastardy nazarda ustaý asa mańyzdy. Sebebi sońǵy ýaqytta jat jurtta bilim alyp júrgen keibir jastardyń túrli keleńsiz jaǵdailarǵa ushyrap júrgendiginen jurt habardar. Bilim izdep ketken kei jastardyń temir torǵa qamalyp, tipti keibiriniń jat aǵymnyń jeteginde ketip jatqanyna da dálelder jetkilikti.
Sheteldik stýdentterdi qýana qarsy alatyn memleketter arasynda kósh bastap turǵandardyń biri – Qytai. Aspan asty eliniń Pekin ýniversitetinde sheteldik stýdentterge arnalǵan shákirtaqylar kóptep bólinedi. Ásirese, qytai tili muǵalimderin daiyndaýǵa basa mán beriledi. Qytai ýniversitetteri tehnikalyq jáne ákimshilik bazalaryn jabdyqtaý, zertteýler júrgizip, shetelden mamandar shaqyrý úshin úkimetten qomaqty kólemde qarajat alatyn kórinedi. Al aspan asty elinde bilim alýdyń aqyly túri jylyna 2 myń dollardan aspaidy. Biraq bul elde qytai tilin bilmegenderge bilim de, qyzmet te joq.
Qazaq stýdentterdiń tańdaýy kóp túsetin elderdiń biri – Chehiia. Bul elde bilim alatyn stýdentterdiń qarasy qalyń. Chehiianyń joǵary oqý oryndarynda oqityn qazaqstandyq stýdentter kóbinese gýmanitarlyq ǵylymdar, shet tilderi, halyqaralyq qatynas, bizneske qatysty mamandyqtar boiynsha bilim alady. Al Japoniiada sheteldik stýdentter úshin vizalyq tártip jeńildetilgen, turmystyq jaǵdai jaqsartylǵan, jumysqa ornalastyrý baǵdarlamalary qarastyrylǵan. Joǵary oqý oryndarynda bolashaq stýdentterge qoiylatyn talaptar ártúrli bolýy múmkin. Kei jerde jalpyulttyq biryńǵai emtihan tapsyrýdy talap etse, kei jerde oqýǵa túsý úshin arnaiy synaqtan ótý qajet bolady. Shetelden keletin barlyq stýdentterge qoiylatyn mindetti talap – japon tili boiynsha biliktilik emtihanyn tapsyrdy degen sertifikattyń bolýy.
Ońtústik Koreia – stýdentter sany boiynsha álemdik kóshbasshylardyń biri. Ýniversitetterde sheteldik oqý oryndarymen stýdent almasý baǵdarlamalary jaqsy jolǵa qoiylǵan. Halyqaralyq reitingterdegi bedelin arttyrý úshin memleket sheteldik professorlardy kóptep shaqyrady. Memlekettik joǵary oqý oryndaryna túsý úshin sheteldik abitýrientter el azamattarymen birdei biryńǵai emtihan jáne TOPIK testin (Test of Proficiency in Korean) tapsyrady.
Singapýrdyń bilim júiesi álemdegi eń tiimdi júie bolyp sanalady. Munda álemdegi ondaǵan jetekshi ýniversitetter óz filialdaryn ashqan. El úkimeti bilim salasyn damytýǵa qomaqty qarjy qarastyrady. Singapýrda oqýdyń artyqshylyqtary – aǵylshyn tili, britandyq bilim júiesi, oqytýdyń álemdik standarttary, zamanaýi ekonomikalyq talaptar, qaýipsizdik jáne ómir súrýdiń joǵary deńgeii. Al Malaiziiada bilim berýdiń halyqaralyq standartyn Bilim ministrligi baqylap otyrady. Barlyq jekemenshik jáne keibir memlekettik ýniversitetterde oqý aǵylshyn tilinde júrgiziledi, sol úshin Malaiziiaǵa sheteldik stýdentter kóptep kelip, kópultty stýdenttik orta qalyptasqan. Malaiziialyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndary arasyndaǵy seriktestik baǵdarlamalarynyń arqasynda stýdentter eń úzdik degen álemdik oqý oryndarynyń diplomdaryna qol jetkize alady.
Eýropalyq joǵary oqý oryndarynyń reitinginde avstriialyq ýniversitetterdiń de bedeli joǵary. Mundaǵy bilim nysandary men oqytýshylar quramynyń sapasyn búkil álem moiyndaidy. Jalpy, Avstriia ózge elderden keletin stýdentterdi qýana qarsy alady. Sondyqtan eldegi ýniversitetterde oqityn stýdentterdiń úshten bir bóligi – sheteldikter. Al AQSh-ta bilim alýdyń óz basymdyqtary bar. AQSh-ta mamandyqtardyń neshe túri kezdesedi. Tehnologiialary jetik, tańdaý múmkindigi kóp: qai semestrde, qandai kýrstardy oqitynyn, qai muǵalimmen, qansha saǵat oqitynyn stýdenttiń ózi sheshedi. Bilim júiesi jahandyq úrdister men jalpyálemdik qundylyqtarǵa negizdelgen. Sonymen qatar, stýdent kampýsta óz betinshe kúnin kórip, ómirlik tájiribe jinaqtaidy.
Búginde aty atalǵan memleketterdiń barlyǵynda derlik Qazaqstan azamattary bar. Olardyń biri arnaiy memlekettik baǵdarlama arqyly bilimi men biliktiligin arttyryp jatsa, ekinshileri óz qarajattarymen álemdik joǵary oqý oryndarynda dáris tyńdap júr. Qandai jaǵdaida da sol jastardyń teoriia men tájiribeni ushtastyrǵannan keiin, týǵan elge oralyp, Qazaqstannyń qaryshtap damýy úshin eńbek etkenin, ter tókkenin qalaimyz. Biraq elimizdegi ýniversitetterdi shetke ysyryp, sheteldik oqý ornyn tańdaǵan jastardyń tańdaýyna shek qoiýǵa qaqymyz joq. Tek árbir qazaqstandyqtyń patriottyq sezimi joǵary bolsa deimiz.
Ásel ÁNÝARBEK,
