Búginde álem tájiribesinde ǵana emes, Qazaqstan tarihynan da oryn alyp otyrǵan ekstrakorporaldy uryqtandyrý tájiribeleri júzege asyrylyp keledi. Alaida qoǵamda jasandy uryqtandyrýdan týǵan bala bolashaqta urpaq súie almaidy, ózi urpaq tarada almaidy degen teris pikir qalyptasty. «Ult» portaly osy oraida el aýzynda júrgen mifti zerttep, ǵalymdardyń pikirine júginip kórdi.
Saýalnama kórsetkendei ekstrakorporaldy uryqtandyrý arqyly týǵan balalar urpaq súiý baqytynan aiyrylmaidy. Olar ózdigine urpaq súie alady. Muny meditsina dáleledegen dep otyr ǵalymdar. Osy oraida ekstrakorporaldy uryqtandyrý salasynda talaily tájiribeli ǵalymdardyń pikirin berýdi jón kórip otyrmyz.
Viacheslav Lokshin, Qazaqstan reprodýktivti meditsina qaýymdastyǵynyń prezidenti:
– Ekstrakorporaldy uryqtandyrý salasyndaǵy kóptiń kókeiindegi saýalǵa resmi jaýap bergim keledi. Jáne osy jalǵan aqparattarǵa núkte qoiylsa deimiz. Álemdik statistikaǵa kóz salsańyz, otbasylyq juptardyń 10-15 paiyzy bala súiý múmkindiginen aiyrylǵanyn kóresiz. Munyń birden bir sebebi – kesh úilený. Sondyqtan da mundai jaǵdaida ekstrakorporaldy uryqtandyrý máselesi ózekti bolyp otyr. Al jasandy jolmen týǵan balanyń urpaǵy bolmaidy degendi resmi joqqa shyǵaramyn. Mundai adamdardyń alǵashqy legi balaly bolyp ta úlgerdi. Álemde jasandy uryqtandyrýmen týǵan 15-20 myń bala ózderi balaly bolyp otyr. Bul álemdik tájiribede oń nátije bergen. Sondyqtan alańdaýǵa negiz joq dep oilaimyn.
Qazaqstanda ótken jyly EKU boiynsha 9000 baǵdarlama jasaldy. Klientterdiń 11 paiyzy álemniń 38 elinen kelgen. Álemde 8 mln bala EKU arqyly týǵan. Bul – statistika.
Qazaqstanda EKU baǵdarlamasy — AQSh-tan 7-8 ese, Eýropadan — 5 ese, Reseiden 2 ese arzan. Qazaqstanda jyl saiyn 2200 asa bala EKU arqyly týady. 1996 jyldan 2019 jylǵa deiin 19 myń bala dúnie esigin ashqan. EKU sátti bolýy úshin 3-4 ret jasalǵany durys. Sebebi júktilik bolý yqtimaldyǵy 40 paiyz bolady. Jas úlkeigen saiyn bul paiyz azaiady.
Shýhrat Mitalipov, professor:
– Esterińizde bolsa, 2017 jyly adam embrionyn birinshi ret redaktsiialap shyǵardyq. Bul tehnologiialar ary qarai dami beredi dep oilaimyn. Biz Qazaqstanda birinshi degenimizben, bul qazirdiń ózinde qytaida jumys isteidi. Degenmen biz birinshi bolyp mýtatsiiany almastyrýǵa, ony túzetýge kómektesetin ádis boiynsha jumys istei bastadyq. Al buǵan deiin negizigen jańa mýtatsiiany qalai qurý keregin kórdi. Biz áli de redaktsiialaý jasaimyz. Gomozigotikalyq mýtatsiialarmen jumys isteimiz, iaǵni genniń eki kóshirmesi mýtantty bolǵan kezde. Bul jaǵdaida qalypty gendi engizý óte qiyn. Óitkeni onyń ishinde joq. Mýtanttyń ornyna qoiý úshin jasandy gen jasaý kerek. Bul jumysty biz bastadyq, biraq ol áli de sátti júrip jatyr.
Men osy jumysty klinikalarǵa engizý úshin elge keldim. Ázirge jumystar endi bastaldy.
Meniń oiymsha, munda barlyq klinikalar qyzyǵýshylyq tanytady. EKU jaǵdaiy (salasy) Qazaqstanda óte jaqsy, barlyq zamanaýi tehnologiialar bar, jańasyn engizý bazasy bar, mamandar bar. Probirkadan shyqqan birinshi bala 40 jyl buryn týǵan. Qazaqstanda – 22 jyl buryn. Bul óte jyldam engizý. Sondyqtan bizdiń meditsinada kósh ilgerileý bar dep baǵalaimyn.
Saltanat Baiqoshqarova, Adam urpaǵyn órbitý institýtynyń direktory:
– Qazaqstanda Qudai qoldap, meniń qolymnan týǵan qyz bala 1996 jylǵy . Biz bul isti 1995 jyly bastaǵanbyz, sodan beri mine, 25 jyl bolǵan eken.
Mundai jaǵdaida, únemi aitatyn bir ǵana máselem bar: Adam densaýlyǵynyń 55 % -y ómir súrý saltyna bailanysty, 25% -y tabiǵi múmkindigine bailanysty, 20 % -y ǵana densaýlyq saqtaý mamandarynyń jumysyna bailanysty. Adam boiyndaǵy derttiń 80%-y ishimdikke salynýdan, sýyq tigizýden, durys júrmeýden, esirtkini paidalanýdan qalyptasady. Bizge keletin áielderdiń ishinde 70-80 % - y buryn jasandy jolmen túsik tastaǵan áielder. Sondyqtan, kezdeisoq jynystyq qatynastan abai bolý kerek, erte jynystyq qatynastan saqtaný qajet. Almaty qalasynda jastar jynystyq qatynasqa 12 jastan barady degen derekter bar.
Munyń bári búgingi jaǵdaiǵa ákelip otyr. Alaida, ózimiz kórip otyrǵandai meditsina damyp jatyr, demek alda da jaqsy nátijeli jumystar júretinine senemin.
Saýalnamany daiyndaǵan
Indira SÁTIM
