بٷگٸندە ەلەم تەجٸريبەسٸندە عانا ەمەس, قازاقستان تاريحىنان دا ورىن الىپ وتىرعان ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ تەجٸريبەلەرٸ جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. الايدا قوعامدا جاساندى ۇرىقتاندىرۋدان تۋعان بالا بولاشاقتا ۇرپاق سٷيە المايدى, ٶزٸ ۇرپاق تارادا المايدى دەگەن تەرٸس پٸكٸر قالىپتاستى. «ۇلت» پورتالى وسى ورايدا ەل اۋزىندا جٷرگەن ميفتٸ زەرتتەپ, عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنە جٷگٸنٸپ كٶردٸ.
ساۋالناما كٶرسەتكەندەي ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى تۋعان بالالار ۇرپاق سٷيۋ باقىتىنان ايىرىلمايدى. ولار ٶزدٸگٸنە ۇرپاق سٷيە الادى. مۇنى مەديتسينا دەلەلەدەگەن دەپ وتىر عالىمدار. وسى ورايدا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ سالاسىندا تالايلى تەجٸريبەلٸ عالىمداردىڭ پٸكٸرٸن بەرۋدٸ جٶن كٶرٸپ وتىرمىز.
ۆياچەسلاۆ لوكشين, قازاقستان رەپرودۋكتيۆتٸ مەديتسينا قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ:
– ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ سالاسىنداعى كٶپتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ ساۋالعا رەسمي جاۋاپ بەرگٸم كەلەدٸ. جەنە وسى جالعان اقپاراتتارعا نٷكتە قويىلسا دەيمٸز. ەلەمدٸك ستاتيستيكاعا كٶز سالساڭىز, وتباسىلىق جۇپتاردىڭ 10-15 پايىزى بالا سٷيۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلعانىن كٶرەسٸز. مۇنىڭ بٸردەن بٸر سەبەبٸ – كەش ٷيلەنۋ. سوندىقتان دا مۇنداي جاعدايدا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. ال جاساندى جولمەن تۋعان بالانىڭ ۇرپاعى بولمايدى دەگەندٸ رەسمي جوققا شىعارامىن. مۇنداي ادامداردىڭ العاشقى لەگٸ بالالى بولىپ تا ٷلگەردٸ. ەلەمدە جاساندى ۇرىقتاندىرۋمەن تۋعان 15-20 مىڭ بالا ٶزدەرٸ بالالى بولىپ وتىر. بۇل ەلەمدٸك تەجٸريبەدە وڭ نەتيجە بەرگەن. سوندىقتان الاڭداۋعا نەگٸز جوق دەپ ويلايمىن.
قازاقستاندا ٶتكەن جىلى ەكۇ بويىنشا 9000 باعدارلاما جاسالدى. كليەنتتەردٸڭ 11 پايىزى ەلەمنٸڭ 38 ەلٸنەن كەلگەن. ەلەمدە 8 ملن بالا ەكۇ ارقىلى تۋعان. بۇل – ستاتيستيكا.
قازاقستاندا ەكۇ باعدارلاماسى — اقش-تان 7-8 ەسە, ەۋروپادان — 5 ەسە, رەسەيدەن 2 ەسە ارزان. قازاقستاندا جىل سايىن 2200 اسا بالا ەكۇ ارقىلى تۋادى. 1996 جىلدان 2019 جىلعا دەيٸن 19 مىڭ بالا دٷنيە ەسٸگٸن اشقان. ەكۇ سەتتٸ بولۋى ٷشٸن 3-4 رەت جاسالعانى دۇرىس. سەبەبٸ جٷكتٸلٸك بولۋ ىقتيمالدىعى 40 پايىز بولادى. جاس ٷلكەيگەن سايىن بۇل پايىز ازايادى.
شۋحرات ميتاليپوۆ, پروفەسسور:
– ەستەرٸڭٸزدە بولسا, 2017 جىلى ادام ەمبريونىن بٸرٸنشٸ رەت رەداكتسييالاپ شىعاردىق. بۇل تەحنولوگييالار ارى قاراي دامي بەرەدٸ دەپ ويلايمىن. بٸز قازاقستاندا بٸرٸنشٸ دەگەنٸمٸزبەن, بۇل قازٸردٸڭ ٶزٸندە قىتايدا جۇمىس ٸستەيدٸ. دەگەنمەن بٸز بٸرٸنشٸ بولىپ مۋتاتسييانى الماستىرۋعا, ونى تٷزەتۋگە كٶمەكتەسەتٸن ەدٸس بويىنشا جۇمىس ٸستەي باستادىق. ال بۇعان دەيٸن نەگٸزٸگەن جاڭا مۋتاتسييانى قالاي قۇرۋ كەرەگٸن كٶردٸ. بٸز ەلٸ دە رەداكتسييالاۋ جاسايمىز. گوموزيگوتيكالىق مۋتاتسييالارمەن جۇمىس ٸستەيمٸز, ياعني گەننٸڭ ەكٸ كٶشٸرمەسٸ مۋتانتتى بولعان كەزدە. بۇل جاعدايدا قالىپتى گەندٸ ەنگٸزۋ ٶتە قيىن. ٶيتكەنٸ ونىڭ ٸشٸندە جوق. مۋتانتتىڭ ورنىنا قويۋ ٷشٸن جاساندى گەن جاساۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى بٸز باستادىق, بٸراق ول ەلٸ دە سەتتٸ جٷرٸپ جاتىر.
مەن وسى جۇمىستى كلينيكالارعا ەنگٸزۋ ٷشٸن ەلگە كەلدٸم. ەزٸرگە جۇمىستار ەندٸ باستالدى.
مەنٸڭ ويىمشا, مۇندا بارلىق كلينيكالار قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ەكۇ جاعدايى (سالاسى) قازاقستاندا ٶتە جاقسى, بارلىق زاماناۋي تەحنولوگييالار بار, جاڭاسىن ەنگٸزۋ بازاسى بار, ماماندار بار. پروبيركادان شىققان بٸرٸنشٸ بالا 40 جىل بۇرىن تۋعان. قازاقستاندا – 22 جىل بۇرىن. بۇل ٶتە جىلدام ەنگٸزۋ. سوندىقتان بٸزدٸڭ مەديتسينادا كٶش ٸلگەرٸلەۋ بار دەپ باعالايمىن.
سالتانات بايقوشقاروۆا, ادام ۇرپاعىن ٶربٸتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– قازاقستاندا قۇداي قولداپ, مەنٸڭ قولىمنان تۋعان قىز بالا 1996 جىلعى . بٸز بۇل ٸستٸ 1995 جىلى باستاعانبىز, سودان بەرٸ مٸنە, 25 جىل بولعان ەكەن.
مۇنداي جاعدايدا, ٷنەمٸ ايتاتىن بٸر عانا مەسەلەم بار: ادام دەنساۋلىعىنىڭ 55 % -ى ٶمٸر سٷرۋ سالتىنا بايلانىستى, 25% -ى تابيعي مٷمكٸندٸگٸنە بايلانىستى, 20 % -ى عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. ادام بويىنداعى دەرتتٸڭ 80%-ى ٸشٸمدٸككە سالىنۋدان, سۋىق تيگٸزۋدەن, دۇرىس جٷرمەۋدەن, ەسٸرتكٸنٸ پايدالانۋدان قالىپتاسادى. بٸزگە كەلەتٸن ەيەلدەردٸڭ ٸشٸندە 70-80 % - ى بۇرىن جاساندى جولمەن تٷسٸك تاستاعان ەيەلدەر. سوندىقتان, كەزدەيسوق جىنىستىق قاتىناستان اباي بولۋ كەرەك, ەرتە جىنىستىق قاتىناستان ساقتانۋ قاجەت. الماتى قالاسىندا جاستار جىنىستىق قاتىناسقا 12 جاستان بارادى دەگەن دەرەكتەر بار.
مۇنىڭ بەرٸ بٷگٸنگٸ جاعدايعا ەكەلٸپ وتىر. الايدا, ٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرعانداي مەديتسينا دامىپ جاتىر, دەمەك الدا دا جاقسى نەتيجەلٸ جۇمىستار جٷرەتٸنٸنە سەنەمٸن.
ساۋالنامانى دايىنداعان
ينديرا سەتٸم
