Qazaqtyń jany qaida demeńiz, qazaqtyń jany – qara óleńde. Áýlie qara óleń, osynaý baitaq jurttyń ary da, jany da, zary da, bary da sende emes pe?! Basynan ótkergen alaǵai da bulaǵai taǵdyry, júrek keshirgen jadaǵai dáýirleri, jaraly jyldar da, aqjainaq zaman da, jonaraqasymen sezgen joiqyn derti men serti de sende eken ǵoi, qasietti qara óleń! Qasterli janyn qara qylyshqa saqtaityn baiaǵynyń batyrlary sekildi, halyq ta óz janyn sózde, sózdi óleń keipinde saqtaidy eken.
Almaǵaiyp kezderden adaqtap júrip taba almas sol kie, sol kúi keshegi ótken jyraýlar men aqyndardyń jyrynda tur. Qai kezeńde qazaqtyń qandai kúi keshkenin, qandai halde bolǵanyn, onyń janynyń kúii qalai bolǵanyn jaryqtyq zamandardyń jylnamasyndai jyrlardan kórgende, óleńderden tapqanda tutas dáýirler kóz aldyńda jaiylyp sala beredi, buryndap sóilep qoia beredi.
Sultan iem, som júregim aiaman,
Saǵan duspan – maǵan jaý,
Kerekti kúni aldyńda,
Ǵazizlegen sultan janym aiaman!
Kerei men Jánibek kósh basyn Qozybasyǵa buryp, Qazaq ordasynyń shańyraǵyn kótergen ýaqytta dúniege kelip, keiingi kúreske toly zamanyn qazaqtyń ult bolyp uiysýyna qurban qylǵan Shalkiiz jyraýdyń Temir bige aitqan osy jyrynda «ǵazizlengen sultan jandy» kóresiz. Alyp qaǵanattardyń anyq murageri, kóshpeli órkeniettiń kózotaǵadai qasietiniń mirasqory bolyp, eshkimniń dárgeiine bas urmaǵan azat ta asqaq eldiń jany da osy edi. Ǵazizlengen sultan jan edi.
Sodan úsh ǵasyr ótkende «aqyryp teńdik suraǵan» Mahambet ómirge keledi. Qazaqtyń keshegi sultan jany surqai zamannyń soqqysyna ushyrap, zar keshse de serti ólmegen kez eken. Baiaǵy baraqatty kúnderdiń basyn bult shalsa da, basyn imegen tus eken. Otarshyldyqqa qarsy kóterilistiń shiryqqan, halyqtyń rýhy shiyrshyq atqan zaman eken. Sonda Mahambet Ótemisulynyń Baimaǵambet sultanǵa aitqany:
Ata ulynyń balasy
Asyl erge malyń ber,
Malyń ber de basyń qos,
Basyńa tarlyq túskende,
Ardaqtaǵan ádil janyn aiar ma?..
Endi qarańyz, keshegi «ǵazizlengen sultan jan» «ardaqtaǵan ádil janǵa» ainaldy. Sultandyq ketti, bostandyq pen ádildik izdegen jan ǵana qaldy.
Mahambet ólgen jyl jer betinen aýǵan tusta, Shyńǵystaýdyń baýyrynda Abai dúnie esigin ashty. Abai zamany – zarly zaman. Abai jany – zaryqty jan. «Eki kúimek bir janǵa ádilet pe? Qany qara bir janmyn, jany jara» degen hakim «ózi ermei, erik bermei qor qylǵan» kezeńge kúiýmen kúńirenip, kún keshkenin kóremiz:
Júregimniń túbine tereń boila,
Men bir jumbaq adammyn, ony da oila.
Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim,
Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoima!
Ǵazizlengen, ardaqtaǵan jan qaida endi? Sultan bolǵan, ádildik suraǵan jan qaida endi? Óz ishine ózi buiyqqan, dúnieni tárk eterdei danyshpan oilarymen jalǵyz qalǵan «jumbaq jan» aldyńyzdan shyǵady. Halyqtyń ózimen-ózi jabylyp, ózine-ózi tyǵylyp qalǵanyn baiqaimyz.
Odan bergi tarih belesten asa qoiǵan joq. Abaidan keiingi ardaqty urpaq keldi. Aǵartýshylar kezek surady. Alashtyqtar tarih sahnasyna shyqty. Olardyń jany qandai edi? Maǵjan Jumabaevtyń «Jaraly jan» degen jyry – sol tusta azap keshken jurt janynyń aina-qatesiz beinesi, keipi. «Táńiri, ózińe jylaiyn, Hal joq, qalai turaiyn?! Júrekti jara jep barad, Jasaǵan-aý, qalai shydaiyn?!» dep sar dalada zar keshirgen kim?
Jaraly quba jonda kim zarlaǵan,
Qańsyrap, qanyn jutyp kim sarnaǵan?
Qaiǵyly cap dalany kúńirentken,
Zaryna adam shydap tura almaǵan?
Bul – qazaq, Táńirige zar etken qazaq!
Ashtyq pen jut jailaǵan azapty jyldardyń aqyry saiasi qýǵyn-súrginge ulasty. Azamattar aqysyz keldi, qunsyz ketti, suraýsyz sar dalada qaldy. «Jumbaq jan» «jaraly janǵa» ainaldy.
Keshegi keńestik kezeńniń kóshi de uzap barady. Bir qaraǵanda, baqytty ǵumyr keshkendei kóriner ádebiettegi býyndar da almasyp jatty. Sonyń ishinde Muqaǵali Maqataevtyń «Máńgilikke ózimmen ala ketken, Meniń názik janymdy kim túsiner!?» degen eki joly esti adamdy eriksiz oilandyrady. Ol aqynnyń emes, halyqtyń jany eken. Názik jan. Sultan, ádil, jumbaq, jaraly emes, barynan aiyrylǵan názik jan. Basynda táji, astynda taqyty joq halyqtyń qorǵansyz názik jany.
Ýaqyt ótti. Táýelsizdik aldyq. Táńir jarylqady. Otyz jyl boldy. Ádebiet ózgerdi, jańardy. Halyqtyń jany qandai kúide eken? Jas ómir, seniń janyń qandai? Jańa ádebiet, ne jazyp jatyrsyń?
Erlan Júnis,
"Egemen Qazaqstan" gazeti
