قازاقتىڭ جانى قايدا دەمەڭٸز, قازاقتىڭ جانى – قارا ٶلەڭدە. ەۋليە قارا ٶلەڭ, وسىناۋ بايتاق جۇرتتىڭ ارى دا, جانى دا, زارى دا, بارى دا سەندە ەمەس پە?! باسىنان ٶتكەرگەن الاعاي دا بۇلاعاي تاعدىرى, جٷرەك كەشٸرگەن جاداعاي دەۋٸرلەرٸ, جارالى جىلدار دا, اقجايناق زامان دا, جوناراقاسىمەن سەزگەن جويقىن دەرتٸ مەن سەرتٸ دە سەندە ەكەن عوي, قاسيەتتٸ قارا ٶلەڭ! قاستەرلٸ جانىن قارا قىلىشقا ساقتايتىن باياعىنىڭ باتىرلارى سەكٸلدٸ, حالىق تا ٶز جانىن سٶزدە, سٶزدٸ ٶلەڭ كەيپٸندە ساقتايدى ەكەن.
الماعايىپ كەزدەردەن اداقتاپ جٷرٸپ تابا الماس سول كيە, سول كٷي كەشەگٸ ٶتكەن جىراۋلار مەن اقىنداردىڭ جىرىندا تۇر. قاي كەزەڭدە قازاقتىڭ قانداي كٷي كەشكەنٸن, قانداي حالدە بولعانىن, ونىڭ جانىنىڭ كٷيٸ قالاي بولعانىن جارىقتىق زامانداردىڭ جىلناماسىنداي جىرلاردان كٶرگەندە, ٶلەڭدەردەن تاپقاندا تۇتاس دەۋٸرلەر كٶز الدىڭدا جايىلىپ سالا بەرەدٸ, بۇرىنداپ سٶيلەپ قويا بەرەدٸ.
سۇلتان يەم, سوم جٷرەگٸم ايامان,
ساعان دۇسپان – ماعان جاۋ,
كەرەكتٸ كٷنٸ الدىڭدا,
عازيزلەگەن سۇلتان جانىم ايامان!
كەرەي مەن جەنٸبەك كٶش باسىن قوزىباسىعا بۇرىپ, قازاق ورداسىنىڭ شاڭىراعىن كٶتەرگەن ۋاقىتتا دٷنيەگە كەلٸپ, كەيٸنگٸ كٷرەسكە تولى زامانىن قازاقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا قۇربان قىلعان شالكيٸز جىراۋدىڭ تەمٸر بيگە ايتقان وسى جىرىندا «عازيزلەنگەن سۇلتان جاندى» كٶرەسٸز. الىپ قاعاناتتاردىڭ انىق مۇراگەرٸ, كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ كٶزوتاعاداي قاسيەتٸنٸڭ ميراسقورى بولىپ, ەشكٸمنٸڭ دەرگەيٸنە باس ۇرماعان ازات تا اسقاق ەلدٸڭ جانى دا وسى ەدٸ. عازيزلەنگەن سۇلتان جان ەدٸ.
سودان ٷش عاسىر ٶتكەندە «اقىرىپ تەڭدٸك سۇراعان» ماحامبەت ٶمٸرگە كەلەدٸ. قازاقتىڭ كەشەگٸ سۇلتان جانى سۇرقاي زاماننىڭ سوققىسىنا ۇشىراپ, زار كەشسە دە سەرتٸ ٶلمەگەن كەز ەكەن. باياعى باراقاتتى كٷندەردٸڭ باسىن بۇلت شالسا دا, باسىن يمەگەن تۇس ەكەن. وتارشىلدىققا قارسى كٶتەرٸلٸستٸڭ شيرىققان, حالىقتىڭ رۋحى شيىرشىق اتقان زامان ەكەن. سوندا ماحامبەت ٶتەمٸسۇلىنىڭ بايماعامبەت سۇلتانعا ايتقانى:
اتا ۇلىنىڭ بالاسى
اسىل ەرگە مالىڭ بەر,
مالىڭ بەر دە باسىڭ قوس,
باسىڭا تارلىق تٷسكەندە,
ارداقتاعان ەدٸل جانىن ايار ما?..
ەندٸ قاراڭىز, كەشەگٸ «عازيزلەنگەن سۇلتان جان» «ارداقتاعان ەدٸل جانعا» اينالدى. سۇلتاندىق كەتتٸ, بوستاندىق پەن ەدٸلدٸك ٸزدەگەن جان عانا قالدى.
ماحامبەت ٶلگەن جىل جەر بەتٸنەن اۋعان تۇستا, شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرىندا اباي دٷنيە ەسٸگٸن اشتى. اباي زامانى – زارلى زامان. اباي جانى – زارىقتى جان. «ەكٸ كٷيمەك بٸر جانعا ەدٸلەت پە? قانى قارا بٸر جانمىن, جانى جارا» دەگەن حاكٸم «ٶزٸ ەرمەي, ەرٸك بەرمەي قور قىلعان» كەزەڭگە كٷيۋمەن كٷڭٸرەنٸپ, كٷن كەشكەنٸن كٶرەمٸز:
جٷرەگٸمنٸڭ تٷبٸنە تەرەڭ بويلا,
مەن بٸر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا.
سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ٶستٸم,
مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما!
عازيزلەنگەن, ارداقتاعان جان قايدا ەندٸ? سۇلتان بولعان, ەدٸلدٸك سۇراعان جان قايدا ەندٸ? ٶز ٸشٸنە ٶزٸ بۇيىققان, دٷنيەنٸ تەرك ەتەردەي دانىشپان ويلارىمەن جالعىز قالعان «جۇمباق جان» الدىڭىزدان شىعادى. حالىقتىڭ ٶزٸمەن-ٶزٸ جابىلىپ, ٶزٸنە-ٶزٸ تىعىلىپ قالعانىن بايقايمىز.
ودان بەرگٸ تاريح بەلەستەن اسا قويعان جوق. ابايدان كەيٸنگٸ ارداقتى ۇرپاق كەلدٸ. اعارتۋشىلار كەزەك سۇرادى. الاشتىقتار تاريح ساحناسىنا شىقتى. ولاردىڭ جانى قانداي ەدٸ? ماعجان جۇماباەۆتىڭ «جارالى جان» دەگەن جىرى – سول تۇستا ازاپ كەشكەن جۇرت جانىنىڭ اينا-قاتەسٸز بەينەسٸ, كەيپٸ. «تەڭٸرٸ, ٶزٸڭە جىلايىن, حال جوق, قالاي تۇرايىن?! جٷرەكتٸ جارا جەپ باراد, جاساعان-اۋ, قالاي شىدايىن?!» دەپ سار دالادا زار كەشٸرگەن كٸم?
جارالى قۇبا جوندا كٸم زارلاعان,
قاڭسىراپ, قانىن جۇتىپ كٸم سارناعان?
قايعىلى cap دالانى كٷڭٸرەنتكەن,
زارىنا ادام شىداپ تۇرا الماعان?
بۇل – قازاق, تەڭٸرٸگە زار ەتكەن قازاق!
اشتىق پەن جۇت جايلاعان ازاپتى جىلداردىڭ اقىرى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇلاستى. ازاماتتار اقىسىز كەلدٸ, قۇنسىز كەتتٸ, سۇراۋسىز سار دالادا قالدى. «جۇمباق جان» «جارالى جانعا» اينالدى.
كەشەگٸ كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ كٶشٸ دە ۇزاپ بارادى. بٸر قاراعاندا, باقىتتى عۇمىر كەشكەندەي كٶرٸنەر ەدەبيەتتەگٸ بۋىندار دا الماسىپ جاتتى. سونىڭ ٸشٸندە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «مەڭگٸلٸككە ٶزٸممەن الا كەتكەن, مەنٸڭ نەزٸك جانىمدى كٸم تٷسٸنەر!?» دەگەن ەكٸ جولى ەستٸ ادامدى ەرٸكسٸز ويلاندىرادى. ول اقىننىڭ ەمەس, حالىقتىڭ جانى ەكەن. نەزٸك جان. سۇلتان, ەدٸل, جۇمباق, جارالى ەمەس, بارىنان ايىرىلعان نەزٸك جان. باسىندا تەجٸ, استىندا تاقىتى جوق حالىقتىڭ قورعانسىز نەزٸك جانى.
ۋاقىت ٶتتٸ. تەۋەلسٸزدٸك الدىق. تەڭٸر جارىلقادى. وتىز جىل بولدى. ەدەبيەت ٶزگەردٸ, جاڭاردى. حالىقتىڭ جانى قانداي كٷيدە ەكەن? جاس ٶمٸر, سەنٸڭ جانىڭ قانداي? جاڭا ەدەبيەت, نە جازىپ جاتىرسىڭ?
ەرلان جٷنٸس,
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
